ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଵଂତଂ ତଂ ରାମଂ ଜଗାଦ ସ ତପୋନିଧିଃ । ସୁରାସୁରନମନ୍ମୌଲି ମଣିନୀରାଜିତାଂଘ୍ରିକମ୍
ଶେଷ କହିଲେ— ଏଭଳି କଥା କହିଥିବା ରାମଙ୍କୁ, ଯେଉଁ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ପାଦ ଉପରେ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ନମନ କରିଥିବା ମଣି ଅଳଙ୍କୃତ କରିଥାଏ, ସେ ତାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଶୃଣୁ ରାମ ମହାଵୀର ଲୋକାନୁଗ୍ରହକାରକ । ଵିପ୍ରହତ୍ଯାପନୋଦାଯ ତଵ ଯଦ୍ଵଚନଂ ବ୍ରୁଵେ
ଶୁଣ, ରାମ, ମହାବୀର, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାରୀ, ତୁମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି, ତାହା ଶୁଣ।
ସର୍ଵଂ ସ ପାପଂ ତରତି ଯୋଽଶ୍ଵମେଧଂ ଯଜେତ ଵୈ । ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଯଜ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନ୍ଵାଜିମେଧେନ ଶୋଭିନା
ଯିଏ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ତେଣୁ, ହେ ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା, ତୁମେ ମହା ମହିମା ଥିବା ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କର।
ସପ୍ତତଂତୁର୍ମହୀଭର୍ତ୍ରା ତ୍ଵଯା ସାଧ୍ଯୋ ମନୀଷିଣା । ମହାସମୃଦ୍ଧିଯୁକ୍ତେନ ମହାବଲସୁଶାଲିନା
ସପ୍ତତି ତନ୍ତୁ ଥିବା ଏହି ଯଜ୍ଞ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଛନ୍ତି, ତୁମେ ମହାଶକ୍ତି ଓ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ଭୂପତି ଭାବେ ଏହି ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କର।
ସ ଵାଜିମେଧୋ ଵିପ୍ରାଣାଂ ହତ୍ଯାଯାଃ ପାପନୋଦନଃ । କୃତଵାନ୍ଯଂ ମହାରାଜୋ ଦିଲୀପସ୍ତଵ ପୂର୍ଵଜଃ
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପକୁ ଦୂର କରେ। ତୁମ ଆଗ୍ରଜ, ମହାନ ରାଜା ଦିଲୀପ ଏହି ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ।
ଶତକ୍ରତୁଃ ଶତଂ କୃତ୍ଵା କ୍ରତୂନାଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ । ପଦମାପାମରାଵତ୍ଯାଂ ଦେଵଦୈତ୍ଯସୁସେଵିତମ୍
ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ ଯଜ୍ଞ କରି, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଅମରାବତୀରେ ନିଜ ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲେ।
ମନୁଶ୍ଚ ସଗରୋ ରାଜା ମରୁତ୍ତୋ ନହୁଷାତ୍ମଜଃ । ଏତେ ତେ ପୂର୍ଵଜାଃ ସର୍ଵେ ଯଜ୍ଞଂ କୃତ୍ଵା ପଦଂ ଗତାଃ
ମନୁ, ରାଜା ସଗର, ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ ମରୁତ୍ତ—ଏହି ସମସ୍ତେ ତୁମ ଆଗ୍ରଜମାନେ ଯଜ୍ଞ କରି, ସେହି ଦିବ୍ୟ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ କୁରୁ ରାଜେଂଦ୍ର ସମର୍ଥୋଽସି ସମଂତତଃ । ଭ୍ରାତରୋ ଲୋକପାଲାଭା ଵର୍ତଂତେ ତଵ ଭାଵୁକାଃ
ତେଣୁ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କର। ତୁମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ତୁମ ଭାଇମାନେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ପରି ତୁମ ପାଖରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଭାବରେ ରହିଛନ୍ତି।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାକର୍ଣ୍ଯ ମୁନେଃ ସ ଭାଗ୍ଯଵାନ୍ ରଘୂତ୍ତମୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଘାତଭୀତଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ଯାଗେ ସୁମତିଂ ଚିକୀର୍ଷନ୍ଵିଧିଂ ପୁରାଵିତ୍ପରିଗୀଯମାନଃ
ମୁନିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପକୁ ଭୟ କରି, ପୁରାତନ କାଳରେ ଯେପରି ଯଜ୍ଞ କରାଯାଏ, ତାହାର ବିଧି ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ। କୀଦୃଶୋଽଶ୍ଵସ୍ତତ୍ର ଭାଵ୍ଯଃ କୋ ଵିଧିସ୍ତତ୍ର ପୂଜନେ । କଥଂ ଵା ଶକ୍ଯତେ କର୍ତୁଂ କେ ଜେଯାସ୍ତତ୍ର ଵୈରିଣଃ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: ଏଠାରେ କେମିତି ଘୋଡ଼ା ହେବା ଉଚିତ? ତାହାର ପୂଜା କେମିତି କରାଯିବ? କେମିତି ଏହା ସଫଳ ହେବ, ଏବଂ କେଉଁ ଶତ୍ରୁମାନେ ସେଠାରେ ଜିତିବାକୁ ପଡ଼ିବ?
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଗଂଗାଜଲସମାନେନ ଵର୍ଣେନ ଵପୁଷା ଶୁଭଃ । କର୍ଣେ ଶ୍ଯାମୋ ମୁଖେ ରକ୍ତଃ ପୀତଃ ପୁଚ୍ଛେ ସୁଲକ୍ଷିତଃ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଘୋଡ଼ା ଗଙ୍ଗାଜଳ ଭଳି ଧଳା ରଙ୍ଗର, କାନରେ କଳା, ମୁହଁରେ ଲାଲ, ପୁଛରେ ହଳଦିଆ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଉତ୍ତମ ହେବା ଉଚିତ।
ମନୋଵେଗଃ ସର୍ଵଗତିରୁଚ୍ଚୈଃଶ୍ରଵସ୍ସମପ୍ରଭଃ । ଵାଜିମେଧେ ହଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତଃ
ଘୋଡ଼ା ମନର ବେଗ ଭଳି ଦ୍ରୁତ, ସମସ୍ତଠାରେ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ, ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବାସଙ୍କ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଦରକାର।
ଵୈଶାଖପୂର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ତୁ ପୂଜଯିତ୍ଵା ଯଥାଵିଧି । ପତ୍ରଂ ଲିଖିତ୍ଵା ଭାଲେ ତୁ ସ୍ଵନାମବଲଚିହ୍ନିତମ୍
ବୈଶାଖ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଘୋଡ଼ାର ପୂଜା କରି, ତୁମର ନାମ ଓ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଏକ ପତ୍ର ଲେଖି ତାହାର ଲଲାଟରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ମୋଚନୀଯଃ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ରକ୍ଷକୈଃ ପରିରକ୍ଷିତଃ । ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛତି ଯଜ୍ଞାଶ୍ଵସ୍ତତ୍ର ଗଚ୍ଛେତ୍ସୁରକ୍ଷକଃ
ଘୋଡ଼ାକୁ ସାବଧାନିରେ ଛାଡ଼ିବା ଦରକାର, ରକ୍ଷକମାନେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବେ। ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ଘୋଡ଼ା ଯାଏ, ତାହାର ରକ୍ଷକମାନେ ସେଠାକୁ ଯିବେ।
ଯସ୍ତଂବଲାନ୍ନିବଧ୍ନାତି ସ୍ଵଵୀର୍ଯବଲଦର୍ପିତଃ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରସଭମାନେଯଃ ପରିରକ୍ଷାକରୈର୍ହଯଃ
ଯେଉଁଠି ଘୋଡ଼ାକୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଗର୍ବରେ ଜୋରକରି ଧରିବ, ସେଉଁଠି ତାକୁ ଦମନ କରିବା ଦରକାର। ଘୋଡ଼ାକୁ ତାହାର ରକ୍ଷକମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବେ।
କର୍ତ୍ରା ତାଵତ୍ସୁଵିଧିନା ସ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ନିଯମାଦିହ । ମୃଗଶୃଂଗଧରୋ ଭୂତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯସମନ୍ଵିତଃ
ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏଠାରେ ନିୟମ ଓ ଆଚାର ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର, ମୃଗଶୃଙ୍ଗ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ରତଂ ପାଲଯମାନସ୍ଯ ଯାଵଦ୍ଵର୍ଷମତିକ୍ରମେତ୍ । ତାଵଦ୍ଦୀନାଂଧକୃପଣାଃ ପରିତୋଷ୍ଯା ଧନାଦିଭିଃ
ଏହି ବ୍ରତ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରଖିବା ସମୟରେ, ଦୁଃଖୀ, ଅନ୍ଧ ଓ ଦରିଦ୍ରମାନେ ଧନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ।
ଅନ୍ନଂ ତୁ ବହୁଶୋ ଦେଯଂ ଧନଂ ଵା ଭୂରି ମାରିଷ । ଯଦ୍ଯତ୍ପ୍ରାର୍ଥଯତେ ଧୀମାଂସ୍ତତ୍ତଦେଵ ଦଦାତି ହି
ଅନେକ ଭଳି ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଦରକାର, ଧନ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ତାହା ଦେବା ଉଚିତ।
ଏଵଂ ପ୍ରକୁର୍ଵତଃ କର୍ମ ଯଜ୍ଞଃ ସଂପୂର୍ଣତାଂ ଗତଃ । କରୋତି ସର୍ଵପାପାନାଂ ନାଶନଂ ରିପୁନାଶନ
ଏଭଳି ଭାବେ କରିଲେ, ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହୁଏ। ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଭଵାନ୍ସମର୍ଥୋଽସ୍ତି କରଣେ ପାଲନେଽର୍ଚନେ । କୃତ୍ଵା କୀର୍ତିଂ ସୁଵିମଲାଂ ପାଵଯାନ୍ଯାଞ୍ଜନାନ୍ନୃପ
ତେଣୁ, ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା, ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ପୂଜା କରିବାରେ ସମର୍ଥ। ଶୁଭ କୀର୍ତ୍ତି ହାସଲ କରି, ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଶୁଦ୍ଧ କର, ରାଜନ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ। ଵିଲୋକଯ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵାଜିଶାଲାଂ ମମାଧୁନା । ତାଦୃଶାଃ ସଂତି ନୋ ଵାଶ୍ଵାଃ ଶୁଭଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତାଃ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବେ ମୋ ଘୋଡ଼ାଶାଳାକୁ ଦେଖ, ଏପରି ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଘୋଡ଼ା ଅଛି କି ନାହିଁ?
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯମଗସ୍ତ୍ଯଃ କରୁଣାକରଃ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ଵୀକ୍ଷମାଣୋଽଯଂ ଯାଗାର୍ହାନ୍ଵାଜିନଃ ଶୁଭାନ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣି, କରୁଣାମୟ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଉଠି, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଗତ୍ଵାଥ ତତ୍ର ଶାଲାଯାଂ ରାମଚଂଦ୍ରସମନ୍ଵିତଃ । ଦଦର୍ଶାଶ୍ଵାନ୍ଵିଚିତ୍ରାଂଗାନ୍ମନୋଵେଗାନ୍ମହାବଲାନ୍
ତାପରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ସେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର, ମନର ତାରା ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଵନିତଲଗତାଃ କିଂ ଵାଜିରାଜସ୍ଯ ଵଂଶ୍ଯାଃ କିମଥ ରଘୁପତୀନାମେକତଃ କୀର୍ତିପିଂଡାଃ । କିମିଦମମୃତରାଶିର୍ଵାହରୂପେଣ ସିଂଧୋର୍ମୁନିରିତି ମନସୋଂତର୍ଵିସ୍ମଯଂ ପ୍ରାପ ପଶ୍ଯନ୍
ଏହି ମାଟିରେ ଦଢ଼ିଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ କି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କ ବଂଶଜ? କିମ୍ବା ଏମାନେ ରଘୁବଂଶୀମାନଙ୍କ ମହିମାର ଆକାର ଧରିଛନ୍ତି? କି ଏହା ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ ସମୁଦ୍ରର ଅମୃତ ଢେର? ଏଭଳି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୁନି ମନରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ।
ଏକତଃ ଶୋଣଦେହାନାଂ ଵାଜିନାଂ ପଂକ୍ତିରୁତ୍ତମା । ଏକତଃ ଶ୍ଯାମକର୍ଣାଶ୍ଚ କସ୍ତୂରୀକାଂତିସପ୍ରଭାଃ
ଏକ ପାଶେ ଥିଲେ ଲାଲ ଶରୀର ଥିବା ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ାମାନେ, ଆଉ ଏକ ପାଶେ ଥିଲେ କଳା କାନ ଥିବା, କଷ୍ଟୂରୀ ର ଚମକ ଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ।
ଏକତଃ କନକାଭାଶ୍ଚ ତ୍ଵନ୍ଯତୋ ନୀଲଵର୍ଣିନଃ । ଏକତଃ ଶବଲୈର୍ଵର୍ଣୈର୍ଵିଶିଷ୍ଟୈର୍ଵାଜିଭିର୍ଵୃତାଃ
ଏକ ପାଶେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା, ଆଉ ଅନ୍ୟ ପାଶେ ନୀଳ ରଙ୍ଗର ଘୋଡ଼ା, ଆଉ ଏକ ପାଶେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଅଲଂକୃତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଥିଲେ।
ଏଵଂ ପଶ୍ଯନ୍ମୁନିଃ ସର୍ଵାନ୍କୌତୁକାଵିଷ୍ଟମାନସଃ । ଯଯାଵନ୍ଯତ୍ର ତାନ୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଯାଗଯୋଗ୍ଯାନ୍ହଯାନ୍ମୁନିଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କ ମନ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଭରିଗଲା। ସେ ଆଉଠିକୁ ଯାଇ, ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ତତ୍ର ଶତଶୋ ବଦ୍ଧାଂସ୍ତାଦୃଶଵର୍ଣକାନ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯମାପେଦେ ସ ମୁନିର୍ହର୍ଷିତାଂଗକଃ
ସେଠାରେ ସେ ଶତଶଃ ଘୋଡ଼ା, ଏମିତି ରଙ୍ଗର, ବାନ୍ଧିଥିବା ଦେଖିଲେ। ଏମାନେକୁ ଦେଖି, ମୁନିଙ୍କ ଶରୀର ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲା ଏବଂ ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ।
ଏକତଃ ଶ୍ଯାମକର୍ଣାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵାଂଗୈଃ କ୍ଷୀରସନ୍ନିଭାନ୍ । ପୀତପୁଚ୍ଛାନ୍ମୁଖେ ରକ୍ତାଞ୍ଛୁଭଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତାନ୍
ଏକ ପାଶେ କଳା କାନ ଥିବା, ସମଗ୍ର ଶରୀର ଦୁଧ ପରି ଧଳା, ପିତା ପୁଛ, ମୁହଁ ଲାଲ ଏବଂ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଘୋଡ଼ାମାନେ ଥିଲେ।
ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ପରିତୋଽନଘାନ୍ଵିମଲନୀରଧାରାନିଭାନ୍ମନୋଜଵନଶୋଭିତାନ୍ଵିମଲକୀର୍ତିପୁଂଜପ୍ରଭାନ୍ । ପଯୋନିଧିଵିଶୋଷକୋ ମୁନିରୁଵାଚସୀତାପତିଂ ଵିଚିତ୍ରହଯଦର୍ଶନାଦ୍ଧୃଷିତନେତ୍ରଵକ୍ତ୍ରପ୍ରଭଃ
ଚାରିପାଖରେ ନିର୍ମଳ ଜଳଧାରା ପରି ଚମକୁଥିବା, ମନର ତାରା ଦ୍ରୁତିରେ ଶୋଭିତ, ନିର୍ମଳ କୀର୍ତ୍ତିର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଏହି ଦୋଷରହିତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଦେଖି, ଅଦ୍ଭୁତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦେଖିବାରେ ଆନନ୍ଦରେ ଚମକୁଥିବା ମୁନି ସୀତାପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଶୁଷ୍କ କରନ୍ତି।