ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଜନନୀ ରୋଷଵିକ୍ଲଵା । ଉଵାଚ ପୁତ୍ରଂ ଵିମନାଃ କିଂଚିନ୍ନେତ୍ରଵିକାରିଣୀ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମାଆ କ୍ରୋଧରେ ବିକଳ ହୋଇ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚକ୍ଷୁ ଅଲ୍ପ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ପୁଅକୁ କହିଲେ।
ରେ ପୁତ୍ର ଶୃଣୁ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ବହୁଶିକ୍ଷାସମନ୍ଵିତମ୍ । ଏତସ୍ଯ ଜନ୍ମକର୍ମାଦି ଵିଚାରଚତୁରାଧିକମ୍
'ପୁଅ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, ବହୁ ଶିକ୍ଷା ଥିବା; ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ, କର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗ ବିଚାର କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।'
ସପତ୍ନ୍ଯା ମମ କୁକ୍ଷିସ୍ଥଂ ଵିଧାନଂ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଯେନ ସ୍ଵମାତୁର୍ଵିମଲଂ କୁଲମୁଜ୍ଜ୍ଵଲିତଂ ମହତ୍
'ମୋ ସହପତ୍ନୀ ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଗ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମାଆର ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ ବଡ଼ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଗଲା।'
ତ୍ଵଂ ତୁ ମତ୍କୁକ୍ଷିଜଃ କୀଟଃ ପାପଃ ସ୍ଵୋଦରପୂରକଃ । ଯଥା ଖରଃ ସ୍ଵକଂ ଭାରଂ ଜାନାତି ନ ଚ ତଦ୍ଗୁଣମ୍
'କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଏକ କୀଟ, ପାପୀ, ନିଜ ପେଟ ଭରିବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣ ନାହାଁ; ଯେପରି ଗଧା ନିଜ ଭାର ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିନଥାଏ।'
ତଥା ତ୍ଵଂ ଲକ୍ଷ୍ଯସେଽଜ୍ଞାନୀ ଶଯନାସନଭୋଗଵାନ୍ । ସୁପ୍ତୋ ଗତଃ କ୍ଵଚିଦ୍ଭ୍ରଷ୍ଟ ଇତ୍ଯେଵ ତଵ ସଂଭଵଃ
'ଏଭଳି ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଶୋଇବା ଓ ବସିବାର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛ; ତୁମର ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି, ନିଦ୍ରାରେ କେଉଁଠି ତଳେ ପଡ଼ି ଯାଇଛ।'
ଅନେନ ତପସା ଲବ୍ଧଂ ଶିଵସଂତୋଷକାରିଣା । ଲଂକାଵାସୋ ମନୋଵେଗଂ ଵିମାନଂ ରାଜ୍ଯସଂପଦଃ
'ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଲଙ୍କାରେ ବାସ, ମନ ବେଗ ସମାନ ବିମାନ ଓ ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପଦ ମିଳିଛି।'
ସୁଧନ୍ଯା ଜନନୀ ତ୍ଵସ୍ଯ ସୁଭାଗ୍ଯା ସୁମହୋଦଯା । ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ନିଜଗୁଣୈର୍ଲବ୍ଧଵାନ୍ମହତାଂ ପଦମ୍
'ତାଙ୍କର ମାଆ ସତ୍ୟରେ ଧନ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ବଡ଼ ଉତ୍କର୍ଷର ଅଧିକାରିଣୀ, ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନିଜ ଗୁଣରେ ବଡ଼ ପଦବୀ ଅର୍ଜନ କରିଛି।'
ଇତି କ୍ରୁଧା ଭାଷିତମାର୍ତଯା ତଯା ମାତ୍ରା ସ୍ଵଯାଽକର୍ଣ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମସତ୍ତମଃ । ରୋଷଂ ଵିଧାଯାତ୍ମଗତଂ ପୁନର୍ଵଚୋ ଜଗାଦ ତାଂ ନିଶ୍ଚଯଭୃତ୍ତପଃ ପ୍ରତି
ଏପରି କ୍ରୋଧରେ ମାଆ କହିଥିବା କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଦୁଷ୍ଟ କିନ୍ତୁ ପ୍ରମୁଖ ତିନି, ମନରେ ରୋଷ ଧରି, ତପସ୍ୟା ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ପୁଣି ମାଆକୁ କହିଲେ।
ରାଵଣ ଉଵାଚ। ଜନନ୍ଯାକର୍ଣଯ ଵଚୋ ମମ ଗର୍ଵସମନ୍ଵିତମ୍ । ରତ୍ନଗର୍ଭା ତ୍ଵମେଵାସି ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋ ଵଯମ୍
ରାବଣ କହିଲେ: 'ମାଆ, ମୋର ଗର୍ବ ଭରା କଥା ଶୁଣ; ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ରତ୍ନଗର୍ଭା, ଯାହାଙ୍କର ତିନି ପୁଅ ଆମେ।'
କୋଽସୌ କୀଟଃ ସ ଧନଦଃ କ୍ଵ ତପଃ ସ୍ଵଲ୍ପକଂ ପୁନଃ । କାଲଂ କା କିଂତୁ ତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଵଲ୍ପସେଵକସଂଯୁତମ୍
'ସେ କୀଟ କିଏ, ସେ ଧନଦ କିଏ? ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା କେତେ ଅଳ୍ପ? ତାଙ୍କର ସମୟ କଣ? କିନ୍ତୁ ସେ ରାଜ୍ୟରେ କେବଳ କିଛି ଦାସମାନେ ଅଛନ୍ତି।'
ମାତଃ ଶୃଣୁ ମମୋତ୍ସାହାତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ କରୁଣାନ୍ଵିତେ । ନ କେନାପି କୃତାଂ କର୍ତ୍ରା ମହାଭାଗ୍ଯେ ହି କୈକସି
'ମାଆ, ମୋର ଉତ୍ସାହରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ, ଦୟାମୟୀ; ଏପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କେହି କେବେ କରିନାହାନ୍ତି, ହେ କୈକସୀ, ତୁମେ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳି।'
ଯଦ୍ଯହଂ ଭୁଵନଂ ସର୍ଵଂ ଵଶେନ ସ୍ଥାପଯାମି ଵୈ । ତପୋଭିର୍ଦୁଷ୍କୃତୈଃ କୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମସଂତୋଷକାରକୈଃ
'ଯଦି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିଜ ଅଧିନରେ ରଖିପାରିବି, କଠିନ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି—'
ଅନ୍ନୋଦକେ ସଦା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିଦ୍ରାଂ କ୍ରୀଡାଂ ତଥା ପୁନଃ । ଚେତ୍ତଦା ପିତୃଲୋକସ୍ଯ ଘାତାତ୍ପାପଂ ଭଵେନ୍ମମ
ଯଦି ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାଣି ଥିବା ବେଳେ ମୁଁ କେବେ ଶୋଇବା କିମ୍ବା ଖେଳିବାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ତେବେ ସେ ସମୟରେ ପିତୃଲୋକକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାର ପାପ ମୋ ଉପରେ ପଡ଼ୁ।
କୁଂଭକର୍ଣୋଽପି କୃତଵାନ୍ଵିଭୀଷଣସମନ୍ଵିତଃ । ରାଵଣେନ ସହଭ୍ରାତ୍ରେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଗାଦ୍ଗିରିକାନନମ୍
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହିତ ଏହି କାମ କରିଥିଲେ; ସେ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ପର୍ବତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଅଥୋଗ୍ରଂ ସ ତପୋ ଦୈତ୍ଯୋ ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରକମ୍ । ଚକାର ଭାନୁମକ୍ଷ୍ଣା ଚ ପଶ୍ଯନ୍ନୂର୍ଧ୍ଵପଦେ ସ୍ଥିତଃ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ତାପରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଉପରକୁ ପାଦ ଦେଇ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ନ ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ତକି ରହିଲେ।
କୁଂଭକର୍ଣୋଽପି କୃତଵାଂସ୍ତପଃ ପରମଦୁଶ୍ଚରମ୍ । ଵିଭୀଷଣସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଚଚାର ପରମଂ ତପଃ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତପ କରିଥିଲେ।
ତଦା ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନ୍ଦେଵଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଦେଵଦାନଵଯକ୍ଷାଦି ମୁକୁଟୈଃ ପରିସେଵିତଃ
ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ, ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ସେ ଖୁସି ହେଲେ।
ଦଦୌ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ସୁମହଦ୍ଭୁଵନତ୍ରଯଭାସ୍ଵରମ୍ । ଵପୁଶ୍ଚ କୃତଵାନ୍ରମ୍ଯଂ ଦେଵଦାନଵସେଵିତମ୍
ସେ ତିନି ଲୋକ ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ, ଓ ଦେବ ଦାନବମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଏକ ଶୋଭାମୟ ଦେହ ଦାନ କଲେ।
ତଦା ସଂତାପିତୋ ଭ୍ରାତା ଧନଦୋ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ଵିମାନଂ ତୁ ତତୋ ନୀତଂ ଲଂକା ଚ ନଗରୀ ହଠାତ୍
ତାପରେ ଧନର ଦେବତା, ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ ଭାଇ କୁବେର, ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କର ବିମାନ ଓ ଲଙ୍କା ନଗରୀ ଜବରଦସ୍ତି ଛିନି ନିଆଯାଇଲା।
ଭୁଵନଂ ତାପିତଂ ସର୍ଵଂ ଦେଵାଶ୍ଚୈଵ ଦିଵୋ ଗତାଃ । ହତଵାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲଂ ମୁନୀନାଂ ମୂଲକୃଂତନଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କଲେ, ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ମୂଳସହିତ ଉପାଡ଼ି ଦେଲେ।
ତଦାତିଦୁଃଖିତା ଦେଵାଃ ସେଂଦ୍ରା ବ୍ରହ୍ମାଣମାଯଯୁଃ । ସ୍ତୁତିଂ ଚକ୍ରୁର୍ମହାତ୍ମାନୋ ଦଂଡଵତ୍ପ୍ରଣତିଂ ଗତାଃ
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ, ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ; ସେମାନେ ମହାତ୍ମାମାନେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ଷ୍ଟୁତି କଲେ।
ତେ ତୁଷ୍ଟୁଵୁଃ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଵାଗ୍ଭିରର୍ଥ୍ଯାଭିରାଦୃତାଃ । ତତଃ ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନ୍କିଂକରୋମୀତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆଦର ଓ ଆବେଗ ସହିତ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଷ୍ଟୁତି କଲେ; ତାପରେ ଭଗବାନ ଖୁସି ହୋଇ, 'ମୁଁ କଣ କରିବି?' ବୋଲି କହିଲେ।
ତତୋ ନିଵେଦଯାଂଚକ୍ରୁର୍ବ୍ରହ୍ମଣେ ଵିବୁଧାଃ ପୁରଃ । ଦଶଗ୍ରୀଵାଚ୍ଚ ସଂକଷ୍ଟଂ ତଥା ନିଜପରାଭଵମ୍
ତାପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଶମୁଖୀ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା କଷ୍ଟ ଓ ନିଜମାନେର ପରାଜୟ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ।
କ୍ଷଣଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଯଯୌ ବ୍ରହ୍ମା କୈଲାସଂ ତ୍ରିଦଶୈଃ ସହ । ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତୁ ଵୈଚିତ୍ର୍ଯେଣ ସମାକୁଲାଃ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଧ୍ୟାନ କରି ବ୍ରହ୍ମା ଦେବତାମାନେ ସହିତ କୈଳାସକୁ ଗଲେ; ସେ ପର୍ବତର ପାଶେ ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲେ।
ସ୍ଥିତାଃ ସଂତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ଦେଵାଃ ଶଂଭୁଂ ଶକ୍ରପୁରୋଗମାଃ । ନମୋ ଭଵାଯ ଶର୍ଵାଯ ନୀଲଗ୍ରୀଵାଯ ତେ ନମଃ
ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ଠିଆ ହୋଇ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଷ୍ଟୁତି କଲେ: 'ଭବ, ଶର୍ବ, ନୀଳକଣ୍ଠ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।'
ନମଃ ସ୍ଥୂଲାଯ ସୂକ୍ଷ୍ମାଯ ବହୁରୂପାଯ ତେ ନମଃ । ଇତି ସର୍ଵମୁଖେନୋକ୍ତାଂ ଵାଣୀମାକର୍ଣ୍ଯ ଶଂକରଃ
'ସ୍ଥୂଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବହୁ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।' ସମସ୍ତଙ୍କ ମୁଖରୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଶଙ୍କର—
ପ୍ରୋଵାଚ ନଂଦିନଂ ଦେଵା ନାନଯେତି ମମାଂତିକମ୍ । ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଦେଵା ଆହୂତା ନଂଦିନା ଚ ତେ
ନନ୍ଦିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଦେବତାମାନେ ମୋ ନିକଟକୁ ଆସିବେ ନାହିଁ।' ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ ନନ୍ଦି ଦ୍ୱାରା ଡାକାଯାଇଥିଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଂତଃପୁରେ ଦେଵା ଦଦୃଶୁର୍ଵିସ୍ମିତେକ୍ଷଣାଃ । ବ୍ରହ୍ମାଗତ୍ଯ ଦଦର୍ଶାଥ ଶଂକରଂ ଲୋକଶଂକରମ୍
ଦେବତାମାନେ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚକିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଆସିବା ଦେଖିଲେ ଓ ଲୋକଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ଦେଉଥିବା ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଗଣକୋଟିସହସ୍ରୈସ୍ତୁ ସେଵିତଂ ମୋଦଶାଲିଭିଃ । ନଗ୍ନୈର୍ଵିରୂପୈଃ କୁଟିଲୈର୍ଧୂସରୈର୍ଵିକଟୈସ୍ତଥା
ହଜାର ହଜାର ଗଣମାନେ, ଆନନ୍ଦିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ନଗ୍ନ, ବିକୃତ, ବାଙ୍କା, ଧୂସର ଓ ଭୟଙ୍କର ଆକୃତିରେ ସେଉଁଥିବାମାନେ, ତାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ।
ପ୍ରଣିପତ୍ଯାଗ୍ରତଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା ସହ ଦେଵୈଃ ପିତାମହଃ । ଉଵାଚ ଦେଵଦେଵେଶଂ ପଶ୍ଯାଵସ୍ଥାଂ ଦିଵୌକସାମ୍
ଦେବତାମାନେ ସହିତ ପିତାମହ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି ଆଗରେ ଠିଆ ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେର ଅବସ୍ଥା ଦେଖନ୍ତୁ।'