ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲିସୁତାଯାଂ ତୁ ପୁତ୍ରତ୍ରଯମଭୂନ୍ମହତ୍ । ରାଵଣଃ କୁଂଭକର୍ଣଶ୍ଚ ତଥା ପୁଣ୍ଯୋ ବିଭୀଷଣଃ
ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତିନିଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ: ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ବିଭୀଷଣ।
ରାକ୍ଷସ୍ଯୁଦରଜନ୍ମତ୍ଵାତ୍ସଂଧ୍ଯାସମଯସଂଭଵାତ୍ । ଦ୍ଵଯୋରଧର୍ମନିପୁଣା ମତିରାସୀନ୍ମହାମତେ
ରାକ୍ଷସୀ ମାଆଁ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳାରେ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ, ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମନ ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବଳ ହୋଇଥିଲା, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଏକଦା ତୁ ଵିମାନେନ ପୁଷ୍ପକେଣ ସୁଶୋଭିନା । କାଂଚନୀଯୋପକଲ୍ପେନ କିଂକିଣୀଜାଲମାଲିନା
ଏକଦିନ, ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ, ସୁନାର ଶୋଭା ଓ ଘଣ୍ଟିର ମାଳାରେ ଶୁଭିତ ହୋଇ,
ଆରୁହ୍ଯ ପିତରୌ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପ୍ରାଯାଚ୍ଛୋଭାସମନ୍ଵିତଃ । ସ୍ଵଗଣୈଃ ସଂସ୍ତୁତୋ ଭୂତ୍ଵା ନାନାରତ୍ନଵିଭୂଷଣୈଃ
ସେ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ, ନିଜ ସାଥୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ପିତ୍ରୋଶ୍ଚରଣେ ପତିତ୍ଵା ଚିରମାତ୍ମଜଃ । ହର୍ଷଵିହ୍ଵଲିତାତ୍ମା ଚ ରୋମାଂଚିତତନୂରୁହଃ
ସେ ପୁଅ ଆସି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ମାତାପିତାଙ୍କ ଚରଣ ତଳେ ପଡ଼ି ରହିଲେ; ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଦେହର ଲୋମ ଦଣ୍ଡ ଦଣ୍ଡ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଉଵାଚ ମେଽଦ୍ଯ ସୁଦିନଂ ମହାଭାଗ୍ଯଫଲୋଦଯଃ । ଯନ୍ମେ ଯୁଷ୍ମତ୍ପଦୌ ଦୃଷ୍ଟୌ ମହାପୁଣ୍ଯଦଦର୍ଶନୌ
ସେ କହିଲେ: 'ଆଜି ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟରେ ଶୁଭ ଦିନ, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟର ଫଳ; କାରଣ ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କର ଚରଣ ଦେଖିପାରିଛି, ଏହା ମହାପୁଣ୍ୟ ଦର୍ଶନ।'
ଇତ୍ଯାଦିଭିଃ ସ୍ତୁତିପଦୈଃ ସ୍ତୁତ୍ଵାଗାନ୍ମଂଦିରଂ ସ୍ଵକମ୍ । ପିତରାଵପି ସଂହୃଷ୍ଟୌ ପୁତ୍ରସ୍ନେହାଦ୍ବଭୂଵତୁଃ
ଏପରି ପ୍ରଶଂସା ସହିତ ଶ୍ଲୋକ କହି, ସେ ନିଜ ଘରକୁ ଚଲିଗଲେ; ମାତାପିତା ମଧ୍ୟ, ପୁଅ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣୋ ଧୀମାଞ୍ଜଗାଦ ନିଜମାତରମ୍ । କୋଽଯଂ ପୁମାନ୍ସୁରୋ ଵାଥ ଯକ୍ଷୋ ଵାଥ ନରୋତ୍ତମଃ
ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାବଣ ନିଜ ମାଆକୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏହି ପୁରୁଷ କିଏ—ଦେବତା, ଯକ୍ଷ କିମ୍ବା ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ କିଏ?'
ଯୋଽସୌ ମମ ପିତୁଃପାଦୌ ସନ୍ନିଷେଵ୍ଯ ଗତଃ ପୁନଃ । ମହାଭାଗ୍ଯନିଧିଃ ସ୍ଵୀଯୈର୍ଗଣୈଃ ସୁପରିଵାରିତଃ
'ଏହି ଯିଏ, ମୋର ବାପାଙ୍କ ଚରଣକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସେବା କରି, ପୁଣି ଚାଲିଗଲା, ନିଜ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବେ ଘିରିଥିବା ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟର ଧାରୀ?'
କେନେଦଂ ତପସା ଲବ୍ଧଂ ଵିମାନଂ ଵାଯୁଵେଗଧୃକ୍ । ଉଦ୍ଯାନାରାମଲୀଲାଦି ଵିଲାସସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍
'କେଉଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବାୟୁ ବେଗ ସମାନ ବିମାନ ମିଳିଲା—ଏହି ଉଦ୍ୟାନ, ଆରାମ, ଆନନ୍ଦ ଓ ବିହାର ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ?'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଜନନୀ ରୋଷଵିକ୍ଲଵା । ଉଵାଚ ପୁତ୍ରଂ ଵିମନାଃ କିଂଚିନ୍ନେତ୍ରଵିକାରିଣୀ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମାଆ କ୍ରୋଧରେ ବିକଳ ହୋଇ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚକ୍ଷୁ ଅଲ୍ପ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ପୁଅକୁ କହିଲେ।
ରେ ପୁତ୍ର ଶୃଣୁ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ବହୁଶିକ୍ଷାସମନ୍ଵିତମ୍ । ଏତସ୍ଯ ଜନ୍ମକର୍ମାଦି ଵିଚାରଚତୁରାଧିକମ୍
'ପୁଅ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, ବହୁ ଶିକ୍ଷା ଥିବା; ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ, କର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗ ବିଚାର କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।'
ସପତ୍ନ୍ଯା ମମ କୁକ୍ଷିସ୍ଥଂ ଵିଧାନଂ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଯେନ ସ୍ଵମାତୁର୍ଵିମଲଂ କୁଲମୁଜ୍ଜ୍ଵଲିତଂ ମହତ୍
'ମୋ ସହପତ୍ନୀ ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଗ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମାଆର ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ ବଡ଼ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଗଲା।'
ତ୍ଵଂ ତୁ ମତ୍କୁକ୍ଷିଜଃ କୀଟଃ ପାପଃ ସ୍ଵୋଦରପୂରକଃ । ଯଥା ଖରଃ ସ୍ଵକଂ ଭାରଂ ଜାନାତି ନ ଚ ତଦ୍ଗୁଣମ୍
'କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଏକ କୀଟ, ପାପୀ, ନିଜ ପେଟ ଭରିବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣ ନାହାଁ; ଯେପରି ଗଧା ନିଜ ଭାର ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିନଥାଏ।'
ତଥା ତ୍ଵଂ ଲକ୍ଷ୍ଯସେଽଜ୍ଞାନୀ ଶଯନାସନଭୋଗଵାନ୍ । ସୁପ୍ତୋ ଗତଃ କ୍ଵଚିଦ୍ଭ୍ରଷ୍ଟ ଇତ୍ଯେଵ ତଵ ସଂଭଵଃ
'ଏଭଳି ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଶୋଇବା ଓ ବସିବାର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛ; ତୁମର ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି, ନିଦ୍ରାରେ କେଉଁଠି ତଳେ ପଡ଼ି ଯାଇଛ।'
ଅନେନ ତପସା ଲବ୍ଧଂ ଶିଵସଂତୋଷକାରିଣା । ଲଂକାଵାସୋ ମନୋଵେଗଂ ଵିମାନଂ ରାଜ୍ଯସଂପଦଃ
'ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଲଙ୍କାରେ ବାସ, ମନ ବେଗ ସମାନ ବିମାନ ଓ ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପଦ ମିଳିଛି।'
ସୁଧନ୍ଯା ଜନନୀ ତ୍ଵସ୍ଯ ସୁଭାଗ୍ଯା ସୁମହୋଦଯା । ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ନିଜଗୁଣୈର୍ଲବ୍ଧଵାନ୍ମହତାଂ ପଦମ୍
'ତାଙ୍କର ମାଆ ସତ୍ୟରେ ଧନ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ବଡ଼ ଉତ୍କର୍ଷର ଅଧିକାରିଣୀ, ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନିଜ ଗୁଣରେ ବଡ଼ ପଦବୀ ଅର୍ଜନ କରିଛି।'
ଇତି କ୍ରୁଧା ଭାଷିତମାର୍ତଯା ତଯା ମାତ୍ରା ସ୍ଵଯାଽକର୍ଣ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମସତ୍ତମଃ । ରୋଷଂ ଵିଧାଯାତ୍ମଗତଂ ପୁନର୍ଵଚୋ ଜଗାଦ ତାଂ ନିଶ୍ଚଯଭୃତ୍ତପଃ ପ୍ରତି
ଏପରି କ୍ରୋଧରେ ମାଆ କହିଥିବା କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଦୁଷ୍ଟ କିନ୍ତୁ ପ୍ରମୁଖ ତିନି, ମନରେ ରୋଷ ଧରି, ତପସ୍ୟା ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ପୁଣି ମାଆକୁ କହିଲେ।
ରାଵଣ ଉଵାଚ। ଜନନ୍ଯାକର୍ଣଯ ଵଚୋ ମମ ଗର୍ଵସମନ୍ଵିତମ୍ । ରତ୍ନଗର୍ଭା ତ୍ଵମେଵାସି ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋ ଵଯମ୍
ରାବଣ କହିଲେ: 'ମାଆ, ମୋର ଗର୍ବ ଭରା କଥା ଶୁଣ; ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ରତ୍ନଗର୍ଭା, ଯାହାଙ୍କର ତିନି ପୁଅ ଆମେ।'
କୋଽସୌ କୀଟଃ ସ ଧନଦଃ କ୍ଵ ତପଃ ସ୍ଵଲ୍ପକଂ ପୁନଃ । କାଲଂ କା କିଂତୁ ତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଵଲ୍ପସେଵକସଂଯୁତମ୍
'ସେ କୀଟ କିଏ, ସେ ଧନଦ କିଏ? ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା କେତେ ଅଳ୍ପ? ତାଙ୍କର ସମୟ କଣ? କିନ୍ତୁ ସେ ରାଜ୍ୟରେ କେବଳ କିଛି ଦାସମାନେ ଅଛନ୍ତି।'
ମାତଃ ଶୃଣୁ ମମୋତ୍ସାହାତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ କରୁଣାନ୍ଵିତେ । ନ କେନାପି କୃତାଂ କର୍ତ୍ରା ମହାଭାଗ୍ଯେ ହି କୈକସି
'ମାଆ, ମୋର ଉତ୍ସାହରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶୁଣ, ଦୟାମୟୀ; ଏପରି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କେହି କେବେ କରିନାହାନ୍ତି, ହେ କୈକସୀ, ତୁମେ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟଶାଳି।'
ଯଦ୍ଯହଂ ଭୁଵନଂ ସର୍ଵଂ ଵଶେନ ସ୍ଥାପଯାମି ଵୈ । ତପୋଭିର୍ଦୁଷ୍କୃତୈଃ କୃତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମସଂତୋଷକାରକୈଃ
'ଯଦି ମୁଁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ନିଜ ଅଧିନରେ ରଖିପାରିବି, କଠିନ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି—'
ଅନ୍ନୋଦକେ ସଦା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନିଦ୍ରାଂ କ୍ରୀଡାଂ ତଥା ପୁନଃ । ଚେତ୍ତଦା ପିତୃଲୋକସ୍ଯ ଘାତାତ୍ପାପଂ ଭଵେନ୍ମମ
ଯଦି ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାଣି ଥିବା ବେଳେ ମୁଁ କେବେ ଶୋଇବା କିମ୍ବା ଖେଳିବାକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି, ତେବେ ସେ ସମୟରେ ପିତୃଲୋକକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାର ପାପ ମୋ ଉପରେ ପଡ଼ୁ।
କୁଂଭକର୍ଣୋଽପି କୃତଵାନ୍ଵିଭୀଷଣସମନ୍ଵିତଃ । ରାଵଣେନ ସହଭ୍ରାତ୍ରେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଗାଦ୍ଗିରିକାନନମ୍
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହିତ ଏହି କାମ କରିଥିଲେ; ସେ ଭାଇ ରାବଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ପର୍ବତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ଅଥୋଗ୍ରଂ ସ ତପୋ ଦୈତ୍ଯୋ ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରକମ୍ । ଚକାର ଭାନୁମକ୍ଷ୍ଣା ଚ ପଶ୍ଯନ୍ନୂର୍ଧ୍ଵପଦେ ସ୍ଥିତଃ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ତାପରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଉପରକୁ ପାଦ ଦେଇ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ନ ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ତକି ରହିଲେ।
କୁଂଭକର୍ଣୋଽପି କୃତଵାଂସ୍ତପଃ ପରମଦୁଶ୍ଚରମ୍ । ଵିଭୀଷଣସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ଚଚାର ପରମଂ ତପଃ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ ସର୍ବୋତ୍ତମ ତପ କରିଥିଲେ।
ତଦା ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନ୍ଦେଵଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ଦେଵଦାନଵଯକ୍ଷାଦି ମୁକୁଟୈଃ ପରିସେଵିତଃ
ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ, ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେବ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିଲେ, ସେ ଖୁସି ହେଲେ।
ଦଦୌ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ସୁମହଦ୍ଭୁଵନତ୍ରଯଭାସ୍ଵରମ୍ । ଵପୁଶ୍ଚ କୃତଵାନ୍ରମ୍ଯଂ ଦେଵଦାନଵସେଵିତମ୍
ସେ ତିନି ଲୋକ ଉପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ, ଓ ଦେବ ଦାନବମାନେ ସେବା କରୁଥିବା ଏକ ଶୋଭାମୟ ଦେହ ଦାନ କଲେ।
ତଦା ସଂତାପିତୋ ଭ୍ରାତା ଧନଦୋ ଧର୍ମବୁଦ୍ଧିମାନ୍ । ଵିମାନଂ ତୁ ତତୋ ନୀତଂ ଲଂକା ଚ ନଗରୀ ହଠାତ୍
ତାପରେ ଧନର ଦେବତା, ଧର୍ମବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପନ୍ନ ଭାଇ କୁବେର, ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କର ବିମାନ ଓ ଲଙ୍କା ନଗରୀ ଜବରଦସ୍ତି ଛିନି ନିଆଯାଇଲା।
ଭୁଵନଂ ତାପିତଂ ସର୍ଵଂ ଦେଵାଶ୍ଚୈଵ ଦିଵୋ ଗତାଃ । ହତଵାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣକୁଲଂ ମୁନୀନାଂ ମୂଲକୃଂତନଃ
ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କଲେ, ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ମୂଳସହିତ ଉପାଡ଼ି ଦେଲେ।