ରାମ ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନାନ୍ମେଽଦ୍ଯ ଗତଂ ଵୈ ଦୁଷ୍କୃତଂ କିଲ । ସଂପୂର୍ଣୋ ମେ ମନଃକୋଶ ଆନଂଦେନ ସୁରୋତ୍ତମ
ରାମ, ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଗଲା; ମୋର ମନ ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ଦେବମାନ୍ୟ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ବଭୂଵାଶୁ ତୂଷ୍ଣୀଂ କୁଂଭସମୁଦ୍ଭଵଃ । ରାମସଂଦର୍ଶନାହ୍ଲାଦଵିହ୍ଵଲୀକୃତମାନସଃ
ଏଭଳି କହି ମଟିଏ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମୁନି ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନର ଆନନ୍ଦରେ ମନ ଭରିଗଲା।
ରାମଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତଂ ଭୂଯୋ ମୁନିଂ ଜ୍ଞାନଵିଶାରଦମ୍ । ଲୋକାତୀତଂ ଭଵଦ୍ଭାଵି ସର୍ଵଂ ଜାନାସି ସର୍ଵତଃ
ରାମ ଆଉଥରେ ସେ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: ଆପଣ ଜଗତର ଉପରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯାହା ହେବ, ସବୁ ଜାଣନ୍ତି।
ମୁନେ କଥଯ ମେ ସର୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛତୋ ହି ସୁଵିସ୍ତରମ୍ । କୋଽସୌ ମଯା ହତୋ ଯୋ ହି ରାଵଣୋ ଵିବୁଧାର୍ଦନଃ
ମୁନି, ମୁଁ ଯାହା ପଚାରୁଛି, ସେସବୁ ଖୁବ ଭଲଭାବେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଯେଉଁ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିଛି, ସେ କିଏ, ଯିଏ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲେ?
କୁଂଭକର୍ଣୋଽପି କସ୍ତ୍ଵେଷ କା ଜାତିର୍ଵୈ ଦୁରାତ୍ମନଃ । ଦେଵୋ ଦୈତ୍ଯଃ ପିଶାଚୋ ଵା ରାକ୍ଷସୋ ଵା ମହାମୁନେ
ଏହି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କିଏ? ଏହି ଦୁଷ୍ଟର ଜନ୍ମ କେଉଁଠୁ? ସେ ଦେବ, ଦାନବ, ପିଶାଚ୍ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ—କଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତି, ହେ ମହାମୁନି?
ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ସର୍ଵଜ୍ଞ ସର୍ଵଂ ଜାନାସି ଵିସ୍ତରାତ୍ । ଅତଃ କଥଯ ମେ ସର୍ଵଂ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମମୋପରି
ସବୁ କିଛି ମୋତେ ଖୁବ ଭଲଭାବେ କହନ୍ତୁ, ହେ ସବୁଜ୍ଞ; ଆପଣ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି। ତେଣୁ, ଦୟା କରି, ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ କୁଂଭଜନ୍ମା ତପୋନିଧିଃ । ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ରଘୁରାଜେନ ପ୍ରଵକ୍ତୁଂ ତତ୍ପ୍ରଚକ୍ରମେ
ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତପସ୍ୱୀ, ରଘୁବଂଶୀ ରାଜା ପଚାରିଥିବା ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ରାଜନ୍ସୃଷ୍ଟିକରୋ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଲସ୍ତ୍ଯସ୍ତତ୍ସୁତୋଽଭଵତ୍ । ତତସ୍ତୁ ଵିଶ୍ରଵା ଜଜ୍ଞେ ଵେଦଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦଃ
ହେ ରାଜା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ; ତାଙ୍କଠାରୁ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ବିଶ୍ରବା ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀଦ୍ଵଯଂ ଜାତଂ ପାତିଵ୍ରତ୍ଯଚରିତ୍ରଭୃତ୍ । ଏକା ମଂଦାକିନୀ ନାମ୍ନୀ ଦ୍ଵିତୀଯା କୈକସୀ ସ୍ମୃତା
ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ପତିବ୍ରତା ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ଥିଲେ; ଏକ ଥିଲେ ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦ୍ୱିତୀୟା କୈକସୀ।
ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଧନଦୋ ଜଜ୍ଞେ ଲୋକପାଲଵିଲାସଭୃତ୍ । ଯୋଽସୌ ଶିଵପ୍ରସାଦେନ ଲଂକାଵାସମଚୀକରତ୍
ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀଠାରୁ ଧନର ଦେବତା କୁବେର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଜଗତର ରକ୍ଷାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି; ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଲଙ୍କାକୁ ନିଜ ନିବାସ କଲେ।
ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲିସୁତାଯାଂ ତୁ ପୁତ୍ରତ୍ରଯମଭୂନ୍ମହତ୍ । ରାଵଣଃ କୁଂଭକର୍ଣଶ୍ଚ ତଥା ପୁଣ୍ଯୋ ବିଭୀଷଣଃ
ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତିନିଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ: ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ବିଭୀଷଣ।
ରାକ୍ଷସ୍ଯୁଦରଜନ୍ମତ୍ଵାତ୍ସଂଧ୍ଯାସମଯସଂଭଵାତ୍ । ଦ୍ଵଯୋରଧର୍ମନିପୁଣା ମତିରାସୀନ୍ମହାମତେ
ରାକ୍ଷସୀ ମାଆଁ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳାରେ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ, ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମନ ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବଳ ହୋଇଥିଲା, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଏକଦା ତୁ ଵିମାନେନ ପୁଷ୍ପକେଣ ସୁଶୋଭିନା । କାଂଚନୀଯୋପକଲ୍ପେନ କିଂକିଣୀଜାଲମାଲିନା
ଏକଦିନ, ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ, ସୁନାର ଶୋଭା ଓ ଘଣ୍ଟିର ମାଳାରେ ଶୁଭିତ ହୋଇ,
ଆରୁହ୍ଯ ପିତରୌ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପ୍ରାଯାଚ୍ଛୋଭାସମନ୍ଵିତଃ । ସ୍ଵଗଣୈଃ ସଂସ୍ତୁତୋ ଭୂତ୍ଵା ନାନାରତ୍ନଵିଭୂଷଣୈଃ
ସେ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ, ନିଜ ସାଥୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ପିତ୍ରୋଶ୍ଚରଣେ ପତିତ୍ଵା ଚିରମାତ୍ମଜଃ । ହର୍ଷଵିହ୍ଵଲିତାତ୍ମା ଚ ରୋମାଂଚିତତନୂରୁହଃ
ସେ ପୁଅ ଆସି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ମାତାପିତାଙ୍କ ଚରଣ ତଳେ ପଡ଼ି ରହିଲେ; ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଦେହର ଲୋମ ଦଣ୍ଡ ଦଣ୍ଡ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଉଵାଚ ମେଽଦ୍ଯ ସୁଦିନଂ ମହାଭାଗ୍ଯଫଲୋଦଯଃ । ଯନ୍ମେ ଯୁଷ୍ମତ୍ପଦୌ ଦୃଷ୍ଟୌ ମହାପୁଣ୍ଯଦଦର୍ଶନୌ
ସେ କହିଲେ: 'ଆଜି ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟରେ ଶୁଭ ଦିନ, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟର ଫଳ; କାରଣ ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କର ଚରଣ ଦେଖିପାରିଛି, ଏହା ମହାପୁଣ୍ୟ ଦର୍ଶନ।'
ଇତ୍ଯାଦିଭିଃ ସ୍ତୁତିପଦୈଃ ସ୍ତୁତ୍ଵାଗାନ୍ମଂଦିରଂ ସ୍ଵକମ୍ । ପିତରାଵପି ସଂହୃଷ୍ଟୌ ପୁତ୍ରସ୍ନେହାଦ୍ବଭୂଵତୁଃ
ଏପରି ପ୍ରଶଂସା ସହିତ ଶ୍ଲୋକ କହି, ସେ ନିଜ ଘରକୁ ଚଲିଗଲେ; ମାତାପିତା ମଧ୍ୟ, ପୁଅ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣୋ ଧୀମାଞ୍ଜଗାଦ ନିଜମାତରମ୍ । କୋଽଯଂ ପୁମାନ୍ସୁରୋ ଵାଥ ଯକ୍ଷୋ ଵାଥ ନରୋତ୍ତମଃ
ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାବଣ ନିଜ ମାଆକୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏହି ପୁରୁଷ କିଏ—ଦେବତା, ଯକ୍ଷ କିମ୍ବା ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ କିଏ?'
ଯୋଽସୌ ମମ ପିତୁଃପାଦୌ ସନ୍ନିଷେଵ୍ଯ ଗତଃ ପୁନଃ । ମହାଭାଗ୍ଯନିଧିଃ ସ୍ଵୀଯୈର୍ଗଣୈଃ ସୁପରିଵାରିତଃ
'ଏହି ଯିଏ, ମୋର ବାପାଙ୍କ ଚରଣକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସେବା କରି, ପୁଣି ଚାଲିଗଲା, ନିଜ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବେ ଘିରିଥିବା ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟର ଧାରୀ?'
କେନେଦଂ ତପସା ଲବ୍ଧଂ ଵିମାନଂ ଵାଯୁଵେଗଧୃକ୍ । ଉଦ୍ଯାନାରାମଲୀଲାଦି ଵିଲାସସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍
'କେଉଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବାୟୁ ବେଗ ସମାନ ବିମାନ ମିଳିଲା—ଏହି ଉଦ୍ୟାନ, ଆରାମ, ଆନନ୍ଦ ଓ ବିହାର ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ?'
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତି ଵାକ୍ଯଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଜନନୀ ରୋଷଵିକ୍ଲଵା । ଉଵାଚ ପୁତ୍ରଂ ଵିମନାଃ କିଂଚିନ୍ନେତ୍ରଵିକାରିଣୀ
ଶେଷ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମାଆ କ୍ରୋଧରେ ବିକଳ ହୋଇ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚକ୍ଷୁ ଅଲ୍ପ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇ, ପୁଅକୁ କହିଲେ।
ରେ ପୁତ୍ର ଶୃଣୁ ମଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ବହୁଶିକ୍ଷାସମନ୍ଵିତମ୍ । ଏତସ୍ଯ ଜନ୍ମକର୍ମାଦି ଵିଚାରଚତୁରାଧିକମ୍
'ପୁଅ, ମୋର କଥା ଶୁଣ, ବହୁ ଶିକ୍ଷା ଥିବା; ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ, କର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗ ବିଚାର କରିବା ଯୋଗ୍ୟ।'
ସପତ୍ନ୍ଯା ମମ କୁକ୍ଷିସ୍ଥଂ ଵିଧାନଂ ସମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଯେନ ସ୍ଵମାତୁର୍ଵିମଲଂ କୁଲମୁଜ୍ଜ୍ଵଲିତଂ ମହତ୍
'ମୋ ସହପତ୍ନୀ ଗର୍ଭରେ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭାଗ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମାଆର ଶୁଦ୍ଧ ବଂଶ ବଡ଼ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଗଲା।'
ତ୍ଵଂ ତୁ ମତ୍କୁକ୍ଷିଜଃ କୀଟଃ ପାପଃ ସ୍ଵୋଦରପୂରକଃ । ଯଥା ଖରଃ ସ୍ଵକଂ ଭାରଂ ଜାନାତି ନ ଚ ତଦ୍ଗୁଣମ୍
'କିନ୍ତୁ ତୁମେ, ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଏକ କୀଟ, ପାପୀ, ନିଜ ପେଟ ଭରିବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଜାଣ ନାହାଁ; ଯେପରି ଗଧା ନିଜ ଭାର ଜାଣେ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିନଥାଏ।'
ତଥା ତ୍ଵଂ ଲକ୍ଷ୍ଯସେଽଜ୍ଞାନୀ ଶଯନାସନଭୋଗଵାନ୍ । ସୁପ୍ତୋ ଗତଃ କ୍ଵଚିଦ୍ଭ୍ରଷ୍ଟ ଇତ୍ଯେଵ ତଵ ସଂଭଵଃ
'ଏଭଳି ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଶୋଇବା ଓ ବସିବାର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଛ; ତୁମର ଉତ୍ପତ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି, ନିଦ୍ରାରେ କେଉଁଠି ତଳେ ପଡ଼ି ଯାଇଛ।'
ଅନେନ ତପସା ଲବ୍ଧଂ ଶିଵସଂତୋଷକାରିଣା । ଲଂକାଵାସୋ ମନୋଵେଗଂ ଵିମାନଂ ରାଜ୍ଯସଂପଦଃ
'ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଲଙ୍କାରେ ବାସ, ମନ ବେଗ ସମାନ ବିମାନ ଓ ରାଜ୍ୟର ସମ୍ପଦ ମିଳିଛି।'
ସୁଧନ୍ଯା ଜନନୀ ତ୍ଵସ୍ଯ ସୁଭାଗ୍ଯା ସୁମହୋଦଯା । ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ନିଜଗୁଣୈର୍ଲବ୍ଧଵାନ୍ମହତାଂ ପଦମ୍
'ତାଙ୍କର ମାଆ ସତ୍ୟରେ ଧନ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ବଡ଼ ଉତ୍କର୍ଷର ଅଧିକାରିଣୀ, ଯାହାଙ୍କର ପୁଅ ନିଜ ଗୁଣରେ ବଡ଼ ପଦବୀ ଅର୍ଜନ କରିଛି।'
ଇତି କ୍ରୁଧା ଭାଷିତମାର୍ତଯା ତଯା ମାତ୍ରା ସ୍ଵଯାଽକର୍ଣ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମସତ୍ତମଃ । ରୋଷଂ ଵିଧାଯାତ୍ମଗତଂ ପୁନର୍ଵଚୋ ଜଗାଦ ତାଂ ନିଶ୍ଚଯଭୃତ୍ତପଃ ପ୍ରତି
ଏପରି କ୍ରୋଧରେ ମାଆ କହିଥିବା କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ଦୁଷ୍ଟ କିନ୍ତୁ ପ୍ରମୁଖ ତିନି, ମନରେ ରୋଷ ଧରି, ତପସ୍ୟା ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ସହିତ ପୁଣି ମାଆକୁ କହିଲେ।
ରାଵଣ ଉଵାଚ। ଜନନ୍ଯାକର୍ଣଯ ଵଚୋ ମମ ଗର୍ଵସମନ୍ଵିତମ୍ । ରତ୍ନଗର୍ଭା ତ୍ଵମେଵାସି ଯସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରାସ୍ତ୍ରଯୋ ଵଯମ୍
ରାବଣ କହିଲେ: 'ମାଆ, ମୋର ଗର୍ବ ଭରା କଥା ଶୁଣ; ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ରତ୍ନଗର୍ଭା, ଯାହାଙ୍କର ତିନି ପୁଅ ଆମେ।'
କୋଽସୌ କୀଟଃ ସ ଧନଦଃ କ୍ଵ ତପଃ ସ୍ଵଲ୍ପକଂ ପୁନଃ । କାଲଂ କା କିଂତୁ ତଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଵଲ୍ପସେଵକସଂଯୁତମ୍
'ସେ କୀଟ କିଏ, ସେ ଧନଦ କିଏ? ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା କେତେ ଅଳ୍ପ? ତାଙ୍କର ସମୟ କଣ? କିନ୍ତୁ ସେ ରାଜ୍ୟରେ କେବଳ କିଛି ଦାସମାନେ ଅଛନ୍ତି।'