ସ୍ଵାଗତେନ ସୁସଂଭାଵ୍ଯ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତମନାମଯମ୍ । ସୁଖୋପଵିଷ୍ଟଂ ଵିଶ୍ରାଂତଂ ବଭାଷେ ରଘୁନଂଦନଃ
ସ୍ନେହଭରିତ ସ୍ୱାଗତ ଦେଇ, ସେ ତାଙ୍କୁ କୁଶଳ ପଚାରିଲେ; ମୁନି ଆରାମରେ ବସି ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବାବେଳେ, ରଘୁନନ୍ଦନ କଥା କହିଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଥଂ ସ୍ଵାଗତସଂତୁଷ୍ଟଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯତପୋନିଧିମ୍ । ଉଵାଚ ମତିମାନ୍ଵୀରଃ ସର୍ଵଲୋକଗୁରୁର୍ମୁନିମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି ଭାବରେ ସ୍ୱାଗତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟାର ଧନ, ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଗୁରୁ, ଜ୍ଞାନୀ ବୀର କଥା କହିଲେ।
ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମହାଭାଗ କୁଂଭଯୋନେ ତପୋନିଧେ । ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନେନ ସର୍ଵେ ଵୈ ପାଵିତାଃ ସକୁଟୁଂବକାଃ
ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ, ମହାଭାଗ, କୁମ୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ତପସ୍ୟାର ଧନ; ତୁମ ଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତେ ଓ ତାଙ୍କର ପରିବାର ପବିତ୍ର ହେଲେ।
କଚ୍ଚିନ୍ମତିସ୍ତେ ଵେଦେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ପରିଵର୍ତତେ । ତ୍ଵତ୍ତପୋଵିଘ୍ନକର୍ତା ଵୈ ନାସ୍ତି ଭୂମଂଡଲେ କ୍ଵଚିତ୍
ତୁମର ମନ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲାଗିଛି କି? ପୃଥିବୀରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତୁମ ତପସ୍ୟାକୁ ବାଧା ଦେବା ଲୋକ ନାହିଁ।
ଲୋପାମୁଦ୍ରା ମହାଭାଗ ଯା ଚ ତେ ଧର୍ମଚାରିଣୀ । ଯସ୍ଯାଃ ପତିଵ୍ରତା ଧର୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ଭଵତି ଶୋଭନମ୍
ମହାଭାଗ ଲୋପାମୁଦ୍ରା, ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଯାହାଙ୍କ ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଶୁଭ ହୁଏ।
ଅପି ଶଂସ ମହାଭାଗ ଧର୍ମମୂର୍ତେ କୃପାନିଧେ । ଅଲୋଲୁପସ୍ଯ କିଂ କାର୍ଯଂ କରଵାଣି ମୁନୀଶ୍ଵର
ମହାଭାଗ, ଧର୍ମର ଆକାର, କୃପାର ସାଗର, ଅଲୋଭୀ ପାଇଁ ମୁଁ କଣ କରିବି, ମୁନିଶ୍ୱର, ଦୟାକରି କହ।
ତ୍ଵତ୍ତପୋଯୋଗତଃ ସର୍ଵଂ ଭଵତି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ବହୁ । ତଥାପି ମଯି କୃତ୍ଵୈଵ କୃପାଂ ଶଂଶ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ
ତୁମର ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ସବୁ କିଛି ତୁମ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ହୁଏ; ତଥାପି, ମୁଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେଁ, ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା କର।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଲୋକଗୁରୁଣା ରାଜରାଜେନ ଧୀମତା । ଉଵାଚ ରାମଂ ଲୋକେଶଂ ଵିନୀତତରଭାଷଯା
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି ଜଗତର ଗୁରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତାବ ପାଇଁ, ସେ ରାମଙ୍କୁ, ଜଗତର ନାଥଙ୍କୁ, ବହୁତ ନମ୍ରତାରେ କଥା କହିଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ସ୍ଵାମିଂସ୍ତଵ ସୁଦୁର୍ଦର୍ଶଂ ଦର୍ଶନଂ ଦୈଵତୈରପି । ମତ୍ଵା ସମାଗତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଜରାଜ କୃପାନିଧେ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସ୍ୱାମୀ, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେବତାମାନେ ପାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ; ରାଜାଙ୍କ ରାଜା, ଆପଣଙ୍କ ଅସୀମ କୃପାରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ।
ହତସ୍ତ୍ଵଯା ରାଵଣାଖ୍ଯସ୍ତ୍ଵସୁରୋ ଲୋକକଂଟକଃ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯାଦ୍ଯ ଦେଵାଃ ସୁଖିନୋ ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ରାଜା ବିଭୀଷଣଃ
ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ରାବଣ ନାମକ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ, ଯିଏ ଜଗତର ଦୁଃଖର କାରଣ ଥିଲେ, ସେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ଏହି ଭାଗ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ଓ ବିଭୀଷଣ ରାଜା ହୋଇଛନ୍ତି।
ରାମ ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନାନ୍ମେଽଦ୍ଯ ଗତଂ ଵୈ ଦୁଷ୍କୃତଂ କିଲ । ସଂପୂର୍ଣୋ ମେ ମନଃକୋଶ ଆନଂଦେନ ସୁରୋତ୍ତମ
ରାମ, ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଗଲା; ମୋର ମନ ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ଦେବମାନ୍ୟ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ବଭୂଵାଶୁ ତୂଷ୍ଣୀଂ କୁଂଭସମୁଦ୍ଭଵଃ । ରାମସଂଦର୍ଶନାହ୍ଲାଦଵିହ୍ଵଲୀକୃତମାନସଃ
ଏଭଳି କହି ମଟିଏ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମୁନି ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନର ଆନନ୍ଦରେ ମନ ଭରିଗଲା।
ରାମଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତଂ ଭୂଯୋ ମୁନିଂ ଜ୍ଞାନଵିଶାରଦମ୍ । ଲୋକାତୀତଂ ଭଵଦ୍ଭାଵି ସର୍ଵଂ ଜାନାସି ସର୍ଵତଃ
ରାମ ଆଉଥରେ ସେ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: ଆପଣ ଜଗତର ଉପରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯାହା ହେବ, ସବୁ ଜାଣନ୍ତି।
ମୁନେ କଥଯ ମେ ସର୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛତୋ ହି ସୁଵିସ୍ତରମ୍ । କୋଽସୌ ମଯା ହତୋ ଯୋ ହି ରାଵଣୋ ଵିବୁଧାର୍ଦନଃ
ମୁନି, ମୁଁ ଯାହା ପଚାରୁଛି, ସେସବୁ ଖୁବ ଭଲଭାବେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଯେଉଁ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିଛି, ସେ କିଏ, ଯିଏ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲେ?
କୁଂଭକର୍ଣୋଽପି କସ୍ତ୍ଵେଷ କା ଜାତିର୍ଵୈ ଦୁରାତ୍ମନଃ । ଦେଵୋ ଦୈତ୍ଯଃ ପିଶାଚୋ ଵା ରାକ୍ଷସୋ ଵା ମହାମୁନେ
ଏହି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କିଏ? ଏହି ଦୁଷ୍ଟର ଜନ୍ମ କେଉଁଠୁ? ସେ ଦେବ, ଦାନବ, ପିଶାଚ୍ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ—କଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତି, ହେ ମହାମୁନି?
ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ସର୍ଵଜ୍ଞ ସର୍ଵଂ ଜାନାସି ଵିସ୍ତରାତ୍ । ଅତଃ କଥଯ ମେ ସର୍ଵଂ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମମୋପରି
ସବୁ କିଛି ମୋତେ ଖୁବ ଭଲଭାବେ କହନ୍ତୁ, ହେ ସବୁଜ୍ଞ; ଆପଣ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି। ତେଣୁ, ଦୟା କରି, ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ କୁଂଭଜନ୍ମା ତପୋନିଧିଃ । ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ରଘୁରାଜେନ ପ୍ରଵକ୍ତୁଂ ତତ୍ପ୍ରଚକ୍ରମେ
ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତପସ୍ୱୀ, ରଘୁବଂଶୀ ରାଜା ପଚାରିଥିବା ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ରାଜନ୍ସୃଷ୍ଟିକରୋ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଲସ୍ତ୍ଯସ୍ତତ୍ସୁତୋଽଭଵତ୍ । ତତସ୍ତୁ ଵିଶ୍ରଵା ଜଜ୍ଞେ ଵେଦଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦଃ
ହେ ରାଜା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ; ତାଙ୍କଠାରୁ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ବିଶ୍ରବା ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀଦ୍ଵଯଂ ଜାତଂ ପାତିଵ୍ରତ୍ଯଚରିତ୍ରଭୃତ୍ । ଏକା ମଂଦାକିନୀ ନାମ୍ନୀ ଦ୍ଵିତୀଯା କୈକସୀ ସ୍ମୃତା
ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ପତିବ୍ରତା ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ଥିଲେ; ଏକ ଥିଲେ ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦ୍ୱିତୀୟା କୈକସୀ।
ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଧନଦୋ ଜଜ୍ଞେ ଲୋକପାଲଵିଲାସଭୃତ୍ । ଯୋଽସୌ ଶିଵପ୍ରସାଦେନ ଲଂକାଵାସମଚୀକରତ୍
ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀଠାରୁ ଧନର ଦେବତା କୁବେର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଜଗତର ରକ୍ଷାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି; ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଲଙ୍କାକୁ ନିଜ ନିବାସ କଲେ।
ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲିସୁତାଯାଂ ତୁ ପୁତ୍ରତ୍ରଯମଭୂନ୍ମହତ୍ । ରାଵଣଃ କୁଂଭକର୍ଣଶ୍ଚ ତଥା ପୁଣ୍ଯୋ ବିଭୀଷଣଃ
ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ତିନିଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ: ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ବିଭୀଷଣ।
ରାକ୍ଷସ୍ଯୁଦରଜନ୍ମତ୍ଵାତ୍ସଂଧ୍ଯାସମଯସଂଭଵାତ୍ । ଦ୍ଵଯୋରଧର୍ମନିପୁଣା ମତିରାସୀନ୍ମହାମତେ
ରାକ୍ଷସୀ ମାଆଁ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳାରେ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ, ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମନ ଅଧର୍ମରେ ପ୍ରବଳ ହୋଇଥିଲା, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଏକଦା ତୁ ଵିମାନେନ ପୁଷ୍ପକେଣ ସୁଶୋଭିନା । କାଂଚନୀଯୋପକଲ୍ପେନ କିଂକିଣୀଜାଲମାଲିନା
ଏକଦିନ, ସୁନ୍ଦର ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ, ସୁନାର ଶୋଭା ଓ ଘଣ୍ଟିର ମାଳାରେ ଶୁଭିତ ହୋଇ,
ଆରୁହ୍ଯ ପିତରୌ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପ୍ରାଯାଚ୍ଛୋଭାସମନ୍ଵିତଃ । ସ୍ଵଗଣୈଃ ସଂସ୍ତୁତୋ ଭୂତ୍ଵା ନାନାରତ୍ନଵିଭୂଷଣୈଃ
ସେ ତାଙ୍କର ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ, ନିଜ ସାଥୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଆଗତ୍ଯ ପିତ୍ରୋଶ୍ଚରଣେ ପତିତ୍ଵା ଚିରମାତ୍ମଜଃ । ହର୍ଷଵିହ୍ଵଲିତାତ୍ମା ଚ ରୋମାଂଚିତତନୂରୁହଃ
ସେ ପୁଅ ଆସି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜ ମାତାପିତାଙ୍କ ଚରଣ ତଳେ ପଡ଼ି ରହିଲେ; ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଦେହର ଲୋମ ଦଣ୍ଡ ଦଣ୍ଡ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ଉଵାଚ ମେଽଦ୍ଯ ସୁଦିନଂ ମହାଭାଗ୍ଯଫଲୋଦଯଃ । ଯନ୍ମେ ଯୁଷ୍ମତ୍ପଦୌ ଦୃଷ୍ଟୌ ମହାପୁଣ୍ଯଦଦର୍ଶନୌ
ସେ କହିଲେ: 'ଆଜି ମୋ ପାଇଁ ସତ୍ୟରେ ଶୁଭ ଦିନ, ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟର ଫଳ; କାରଣ ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କର ଚରଣ ଦେଖିପାରିଛି, ଏହା ମହାପୁଣ୍ୟ ଦର୍ଶନ।'
ଇତ୍ଯାଦିଭିଃ ସ୍ତୁତିପଦୈଃ ସ୍ତୁତ୍ଵାଗାନ୍ମଂଦିରଂ ସ୍ଵକମ୍ । ପିତରାଵପି ସଂହୃଷ୍ଟୌ ପୁତ୍ରସ୍ନେହାଦ୍ବଭୂଵତୁଃ
ଏପରି ପ୍ରଶଂସା ସହିତ ଶ୍ଲୋକ କହି, ସେ ନିଜ ଘରକୁ ଚଲିଗଲେ; ମାତାପିତା ମଧ୍ୟ, ପୁଅ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣୋ ଧୀମାଞ୍ଜଗାଦ ନିଜମାତରମ୍ । କୋଽଯଂ ପୁମାନ୍ସୁରୋ ଵାଥ ଯକ୍ଷୋ ଵାଥ ନରୋତ୍ତମଃ
ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାବଣ ନିଜ ମାଆକୁ ପଚାରିଲେ: 'ଏହି ପୁରୁଷ କିଏ—ଦେବତା, ଯକ୍ଷ କିମ୍ବା ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ କିଏ?'
ଯୋଽସୌ ମମ ପିତୁଃପାଦୌ ସନ୍ନିଷେଵ୍ଯ ଗତଃ ପୁନଃ । ମହାଭାଗ୍ଯନିଧିଃ ସ୍ଵୀଯୈର୍ଗଣୈଃ ସୁପରିଵାରିତଃ
'ଏହି ଯିଏ, ମୋର ବାପାଙ୍କ ଚରଣକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ସେବା କରି, ପୁଣି ଚାଲିଗଲା, ନିଜ ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବେ ଘିରିଥିବା ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟର ଧାରୀ?'
କେନେଦଂ ତପସା ଲବ୍ଧଂ ଵିମାନଂ ଵାଯୁଵେଗଧୃକ୍ । ଉଦ୍ଯାନାରାମଲୀଲାଦି ଵିଲାସସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍
'କେଉଁ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ବାୟୁ ବେଗ ସମାନ ବିମାନ ମିଳିଲା—ଏହି ଉଦ୍ୟାନ, ଆରାମ, ଆନନ୍ଦ ଓ ବିହାର ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ?'