ଵେଧୋ ଯତ୍ର ସୁରତ୍ନେଷୁ ଶୂଲଂ ମୂର୍ତିକରେଷୁ ଵୈ । କଂପଃ ସାତ୍ଵିକଭାଵୋତ୍ଥୋ ନ ଭଯାତ୍କ୍ଵାପି କସ୍ଯଚିତ୍
ଯେଉଁଠି ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥରରେ ଦୋଷ ଥାଏ, ମୂର୍ତ୍ତିରେ ବେଦନା ରହିଥାଏ, ଓ କେଉଁଠି ଭୟରୁ ନୁହେଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନାରୁ କମ୍ପନ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ସବୁ ଦେଖାଯାଏ।
ସଂଜ୍ଵରଃ କାମଜୋ ଯତ୍ର ଦାରିଦ୍ର୍ଯକଲୁଷସ୍ଯ ଚ । ଦୁର୍ଲ୍ଲଭତ୍ଵଂ ସଦୈଵସ୍ଯ ସୁକୃତେନ ଚ ଵସ୍ତୁନଃ
ଯେଉଁଠି ଆସକ୍ତି ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଅଶୁଦ୍ଧତାରୁ ଜ୍ୱର ହୁଏ, ଓ ଯେଉଁଠି ଭଲ କିଛି ପାଇବା ସବୁବେଳେ ଦୁର୍ଲଭ ଥାଏ।
ଇଭା ଏଵ ପ୍ରମତ୍ତା ଵୈ ଯୁଦ୍ଧେ ଵୀଚ୍ଯୋ ଜଲାଶଯେ । ଦାନହାନିର୍ଗଜେଷ୍ଵେଵ ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଏଵ ହି କଂଟକାଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ କେବଳ ହାତୀମାନେ ଅସାବଧାନ ହୁଅନ୍ତି; ପାଣିରେ ମାତ୍ର ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ; ଦାନ ହାରାଇବା କେବଳ ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟେ, ଓ କାଁଟା ସବୁବେଳେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଥାଏ।
ବାଣେଷୁ ଗୁଣଵିଶ୍ଲେଷୋ ବଂଧୋକ୍ତିଃ ପୁସ୍ତକେ ଦୃଢା । ସ୍ନେହତ୍ଯାଗଃ ଖଲେଷ୍ଵେଵ ନ ଚ ଵୈ ସ୍ଵଜନେ ଜନେ
ତୀରରେ ତାଣି ଛିଡ଼ିଯିବା ଦେଖାଯାଏ; ବନ୍ଧନ ବିଷୟର କଥା ପୁସ୍ତକରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଲେଖାଯାଏ; ମିଳିତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ, କେବଳ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ ତ୍ୟାଗ ହୁଏ।
ତଂ ଦେଶଂ ପାଲଯାମାସ ଲାଲଯଁଲ୍ଲାଲିତାଃ ପ୍ରଜାଃ । ଧର୍ମଂ ସଂସ୍ଥାପଯନ୍ଦେଶେ ଦୁଷ୍ଟେ ଦଂଡଧରୋପମଃ
ସେ ଦେଶକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ପ୍ରଜାମାନେ ଉପରେ ସ୍ନେହ ଦେଇ, ଦେଶରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ପରି ଅଟୁଟ ଥିଲେ।
ଏଵଂ ପାଲଯତୋ ଦେଶଂ ଧର୍ମେଣ ଧରଣୀତଲମ୍ । ସହସ୍ରଂ ଚ ଵ୍ଯତୀଯୁର୍ଵୈ ଵର୍ଷାଣ୍ଯେକାଦଶ ପ୍ରଭୋଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ ସେ ଧର୍ମରେ ଦେଶକୁ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଏକ ହଜାର ଏବଂ ଏଗାର ବର୍ଷ ଲୋକେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ କଟିଗଲା।
ତତ୍ର ନୀଚଜନାଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସୀତାଯା ଅପମାନତାମ୍ । ସ୍ଵାଂ ଚ ନିଂଦାଂ ରଜକତସ୍ତାଂ ତତ୍ଯାଜ ରଘୂଦ୍ଵହଃ
ସେଠାରେ ଏକ ନିମ୍ନଜନଙ୍କ ଠାରୁ ସୀତାଙ୍କ ଅପମାନ ଓ ଏକ ଧୋବିଙ୍କ ଠାରୁ ନିଜ ନିନ୍ଦା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ପୃଥ୍ଵୀଂ ପାଲଯମାନସ୍ଯ ଧର୍ମେଣ ନୃପତେସ୍ତଦା । ସୀତାଂ ଵିରହିତାମେକାଂ ନିଦେଶେନ ସୁରକ୍ଷିତାମ୍
ସେ ସମୟରେ ରାଜା ଧର୍ମରେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ସୀତା ଏକା ହୋଇ ରହିଥିଲେ, ଆଦେଶରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲେ।
କଦାଚିତ୍ସଂସଦୋ ମଧ୍ଯେ ହ୍ଯାସୀନସ୍ଯ ମହାମତେଃ । ଆଜଗାମ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କୁଂଭୋତ୍ପତ୍ତିର୍ମୁନିର୍ମହାନ୍
କେବଳ ଏକଥର ସଭା ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ବସିଥିବାବେଳେ, ମହାମୁନି, କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସିଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯଂ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ଵସିଷ୍ଠେନ ସମନ୍ଵିତଃ । ଜନତାଭିର୍ମହାରାଜୋ ଵାର୍ଧିଶୋଷକମାଗତମ୍
ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ଉଠିଲେ; ମହାରାଜା ଜନସମୂହରେ ଘିରିଥିଲେ, ସମୁଦ୍ର ଶୋଷଣ କରିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।
ସ୍ଵାଗତେନ ସୁସଂଭାଵ୍ଯ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତମନାମଯମ୍ । ସୁଖୋପଵିଷ୍ଟଂ ଵିଶ୍ରାଂତଂ ବଭାଷେ ରଘୁନଂଦନଃ
ସ୍ନେହଭରିତ ସ୍ୱାଗତ ଦେଇ, ସେ ତାଙ୍କୁ କୁଶଳ ପଚାରିଲେ; ମୁନି ଆରାମରେ ବସି ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବାବେଳେ, ରଘୁନନ୍ଦନ କଥା କହିଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଥଂ ସ୍ଵାଗତସଂତୁଷ୍ଟଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯତପୋନିଧିମ୍ । ଉଵାଚ ମତିମାନ୍ଵୀରଃ ସର୍ଵଲୋକଗୁରୁର୍ମୁନିମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି ଭାବରେ ସ୍ୱାଗତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟାର ଧନ, ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଗୁରୁ, ଜ୍ଞାନୀ ବୀର କଥା କହିଲେ।
ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମହାଭାଗ କୁଂଭଯୋନେ ତପୋନିଧେ । ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନେନ ସର୍ଵେ ଵୈ ପାଵିତାଃ ସକୁଟୁଂବକାଃ
ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ, ମହାଭାଗ, କୁମ୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ତପସ୍ୟାର ଧନ; ତୁମ ଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତେ ଓ ତାଙ୍କର ପରିବାର ପବିତ୍ର ହେଲେ।
କଚ୍ଚିନ୍ମତିସ୍ତେ ଵେଦେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ପରିଵର୍ତତେ । ତ୍ଵତ୍ତପୋଵିଘ୍ନକର୍ତା ଵୈ ନାସ୍ତି ଭୂମଂଡଲେ କ୍ଵଚିତ୍
ତୁମର ମନ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲାଗିଛି କି? ପୃଥିବୀରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତୁମ ତପସ୍ୟାକୁ ବାଧା ଦେବା ଲୋକ ନାହିଁ।
ଲୋପାମୁଦ୍ରା ମହାଭାଗ ଯା ଚ ତେ ଧର୍ମଚାରିଣୀ । ଯସ୍ଯାଃ ପତିଵ୍ରତା ଧର୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ଭଵତି ଶୋଭନମ୍
ମହାଭାଗ ଲୋପାମୁଦ୍ରା, ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଯାହାଙ୍କ ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଶୁଭ ହୁଏ।
ଅପି ଶଂସ ମହାଭାଗ ଧର୍ମମୂର୍ତେ କୃପାନିଧେ । ଅଲୋଲୁପସ୍ଯ କିଂ କାର୍ଯଂ କରଵାଣି ମୁନୀଶ୍ଵର
ମହାଭାଗ, ଧର୍ମର ଆକାର, କୃପାର ସାଗର, ଅଲୋଭୀ ପାଇଁ ମୁଁ କଣ କରିବି, ମୁନିଶ୍ୱର, ଦୟାକରି କହ।
ତ୍ଵତ୍ତପୋଯୋଗତଃ ସର୍ଵଂ ଭଵତି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ବହୁ । ତଥାପି ମଯି କୃତ୍ଵୈଵ କୃପାଂ ଶଂଶ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ
ତୁମର ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ସବୁ କିଛି ତୁମ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ହୁଏ; ତଥାପି, ମୁଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେଁ, ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା କର।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଲୋକଗୁରୁଣା ରାଜରାଜେନ ଧୀମତା । ଉଵାଚ ରାମଂ ଲୋକେଶଂ ଵିନୀତତରଭାଷଯା
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି ଜଗତର ଗୁରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତାବ ପାଇଁ, ସେ ରାମଙ୍କୁ, ଜଗତର ନାଥଙ୍କୁ, ବହୁତ ନମ୍ରତାରେ କଥା କହିଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ସ୍ଵାମିଂସ୍ତଵ ସୁଦୁର୍ଦର୍ଶଂ ଦର୍ଶନଂ ଦୈଵତୈରପି । ମତ୍ଵା ସମାଗତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଜରାଜ କୃପାନିଧେ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସ୍ୱାମୀ, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେବତାମାନେ ପାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ; ରାଜାଙ୍କ ରାଜା, ଆପଣଙ୍କ ଅସୀମ କୃପାରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ।
ହତସ୍ତ୍ଵଯା ରାଵଣାଖ୍ଯସ୍ତ୍ଵସୁରୋ ଲୋକକଂଟକଃ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯାଦ୍ଯ ଦେଵାଃ ସୁଖିନୋ ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ରାଜା ବିଭୀଷଣଃ
ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ରାବଣ ନାମକ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ, ଯିଏ ଜଗତର ଦୁଃଖର କାରଣ ଥିଲେ, ସେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ଏହି ଭାଗ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ଓ ବିଭୀଷଣ ରାଜା ହୋଇଛନ୍ତି।
ରାମ ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନାନ୍ମେଽଦ୍ଯ ଗତଂ ଵୈ ଦୁଷ୍କୃତଂ କିଲ । ସଂପୂର୍ଣୋ ମେ ମନଃକୋଶ ଆନଂଦେନ ସୁରୋତ୍ତମ
ରାମ, ଆଜି ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଗଲା; ମୋର ମନ ଖୁସିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ଦେବମାନ୍ୟ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ବଭୂଵାଶୁ ତୂଷ୍ଣୀଂ କୁଂଭସମୁଦ୍ଭଵଃ । ରାମସଂଦର୍ଶନାହ୍ଲାଦଵିହ୍ଵଲୀକୃତମାନସଃ
ଏଭଳି କହି ମଟିଏ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମୁନି ତୁରନ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନର ଆନନ୍ଦରେ ମନ ଭରିଗଲା।
ରାମଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତଂ ଭୂଯୋ ମୁନିଂ ଜ୍ଞାନଵିଶାରଦମ୍ । ଲୋକାତୀତଂ ଭଵଦ୍ଭାଵି ସର୍ଵଂ ଜାନାସି ସର୍ଵତଃ
ରାମ ଆଉଥରେ ସେ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: ଆପଣ ଜଗତର ଉପରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ଭବିଷ୍ୟତରେ ଯାହା ହେବ, ସବୁ ଜାଣନ୍ତି।
ମୁନେ କଥଯ ମେ ସର୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛତୋ ହି ସୁଵିସ୍ତରମ୍ । କୋଽସୌ ମଯା ହତୋ ଯୋ ହି ରାଵଣୋ ଵିବୁଧାର୍ଦନଃ
ମୁନି, ମୁଁ ଯାହା ପଚାରୁଛି, ସେସବୁ ଖୁବ ଭଲଭାବେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ; ମୁଁ ଯେଉଁ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିଛି, ସେ କିଏ, ଯିଏ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲେ?
କୁଂଭକର୍ଣୋଽପି କସ୍ତ୍ଵେଷ କା ଜାତିର୍ଵୈ ଦୁରାତ୍ମନଃ । ଦେଵୋ ଦୈତ୍ଯଃ ପିଶାଚୋ ଵା ରାକ୍ଷସୋ ଵା ମହାମୁନେ
ଏହି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ କିଏ? ଏହି ଦୁଷ୍ଟର ଜନ୍ମ କେଉଁଠୁ? ସେ ଦେବ, ଦାନବ, ପିଶାଚ୍ କିମ୍ବା ରାକ୍ଷସ—କଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତି, ହେ ମହାମୁନି?
ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ସର୍ଵଜ୍ଞ ସର୍ଵଂ ଜାନାସି ଵିସ୍ତରାତ୍ । ଅତଃ କଥଯ ମେ ସର୍ଵଂ କୃପାଂ କୃତ୍ଵା ମମୋପରି
ସବୁ କିଛି ମୋତେ ଖୁବ ଭଲଭାବେ କହନ୍ତୁ, ହେ ସବୁଜ୍ଞ; ଆପଣ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି। ତେଣୁ, ଦୟା କରି, ସବୁ କଥା ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ କୁଂଭଜନ୍ମା ତପୋନିଧିଃ । ଯତ୍ପୃଷ୍ଟଂ ରଘୁରାଜେନ ପ୍ରଵକ୍ତୁଂ ତତ୍ପ୍ରଚକ୍ରମେ
ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ତପସ୍ୱୀ, ରଘୁବଂଶୀ ରାଜା ପଚାରିଥିବା ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ରାଜନ୍ସୃଷ୍ଟିକରୋ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଲସ୍ତ୍ଯସ୍ତତ୍ସୁତୋଽଭଵତ୍ । ତତସ୍ତୁ ଵିଶ୍ରଵା ଜଜ୍ଞେ ଵେଦଵିଦ୍ଯାଵିଶାରଦଃ
ହେ ରାଜା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ; ତାଙ୍କଠାରୁ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ବିଶ୍ରବା ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ତସ୍ଯ ପତ୍ନୀଦ୍ଵଯଂ ଜାତଂ ପାତିଵ୍ରତ୍ଯଚରିତ୍ରଭୃତ୍ । ଏକା ମଂଦାକିନୀ ନାମ୍ନୀ ଦ୍ଵିତୀଯା କୈକସୀ ସ୍ମୃତା
ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ପତିବ୍ରତା ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର ଥିଲେ; ଏକ ଥିଲେ ମନ୍ଦାକିନୀ, ଦ୍ୱିତୀୟା କୈକସୀ।
ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଧନଦୋ ଜଜ୍ଞେ ଲୋକପାଲଵିଲାସଭୃତ୍ । ଯୋଽସୌ ଶିଵପ୍ରସାଦେନ ଲଂକାଵାସମଚୀକରତ୍
ପ୍ରଥମ ପତ୍ନୀଠାରୁ ଧନର ଦେବତା କୁବେର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଜଗତର ରକ୍ଷାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି; ଶିବଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଲଙ୍କାକୁ ନିଜ ନିବାସ କଲେ।