ସୁଦେଶଂ ସୁପ୍ରଜଂ ସ୍ଵସ୍ଥଂ ସୁତୃଣଂ ବହୁଗୋଧନମ୍ । ଦେଵତାଯତନାନାଂ ଚ ରାଜିଭିଃ ପରିରାଜିତମ୍
ସେ ଦେଶଟି ଭଲ, ଲୋକମାନେ ସ୍ୱସ୍ଥ, ଉତ୍ତମ ଘାସ ଓ ବହୁ ଗାଈ ଥିଲା; ଦେବତାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଧାରି ଧାରି ଲାଗିଥିଲା।
ସୁପୂର୍ଣା ଯତ୍ର ଵୈ ଗ୍ରାମାଃ ସୁଵିତ୍ତର୍ଦ୍ଧିଵିରାଜିତାଃ । ସୁପୁଷ୍ପକୃତ୍ରିମୋଦ୍ଯାନାଃ ସୁସ୍ଵାଦୁଫଲପାଦପାଃ
ସେଠାର ଗ୍ରାମମାନେ ସବୁବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଧନରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶୁଭ୍ର କୃତ୍ରିମ ବାଗିଚା ଓ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଫଳ ଥିବା ଗଛ ଥିଲା।
ସପଦ୍ମିନୀକକାସାରା ଯତ୍ର ରାଜଂତି ଭୂମଯଃ । ସଦଂଭା ନିମ୍ନଗା ଯତ୍ର ନ ଯତ୍ର ଜନତା କ୍ଵଚିତ୍
ସେଠାର ଭୂମି ଶାରଦା ପଦ୍ମ ଭରା ପୋଖରି ଓ ଜିଲ୍ଲାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ନଦୀମାନେ ସବୁବେଳେ ବହୁଥିଲେ, କେଉଁଠି ବି ଲୋକ ଅଭାବ ନଥିଲା।
କୁଲାନ୍ଯେଵ କୁଲୀନାନାଂ ଵର୍ଣାନାଂ ନାଧନାନି ଚ । ଵିଭ୍ରମୋ ଯତ୍ର ନାରୀଷୁ ନ ଵିଦ୍ଵତ୍ସୁ ଚ କର୍ହିଚିତ୍
ଉଚ୍ଚ ବଂଶର ଲୋକମାନେ ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରଖିଥିଲେ, କୌଣସି ଜାତିରେ ଦରିଦ୍ରତା ନଥିଲା; ନାରୀମାନେ କିମ୍ବା ପଣ୍ଡିତମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହେଉନଥିଲେ।
ନଦ୍ଯଃ କୁଟିଲଗାମିନ୍ଯୋ ନ ଯତ୍ର ଵିଷଯେ ପ୍ରଜାଃ । ତମୋଯୁକ୍ତାଃ କ୍ଷପା ଯତ୍ର ବହୁଲେଷୁ ନ ମାନଵାଃ
ନଦୀମାନେ କେବେ ବାଙ୍କା ଚାଲୁନଥିଲେ, ସେ ଦେଶରେ ଲୋକମାନେ କେବେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକାଯାଉନଥିଲେ, ଗଭୀର ରାତିରେ କେଉଁଠି ବି ମଣିଷ ନଥିଲେ।
ରଜୋଯୁଜଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଯତ୍ର ନାଧର୍ମବହୁଲା ନରାଃ । ଧନୈରନଂଧୋ ଯତ୍ରାସ୍ତି ଜନୋ ନୈଵ ଚ ଭୋଜନେ
ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ରଜୋଗୁଣରେ ପ୍ରଭାବିତ ହେଉନଥିଲେ, ପୁରୁଷମାନେ ଅଧର୍ମରେ ଲିପ୍ତ ହେଉନଥିଲେ; କେହି ଧନ କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟରେ ଅନ୍ଧ ହେଉନଥିଲେ।
ଅନଯଃ ସ୍ଯଂଦନୋ ଯତ୍ର ନ ଚ ଵୈରାଜପୂରୁଷଃ । ଦଂଡଃ ପରଶୁକୁଦ୍ଦାଲଵାଲଵ୍ଯଜନରାଜିଷୁ
ସେଠାରେ ଅନ୍ୟାୟ ରଥ ନଥିଲା, ନା ଶତ୍ରୁଙ୍କ ସେବକ; କୌଣସି କୁହାଡ଼ି, କୁଦାଳ, ବା ପଖା ଧାରିରେ ଶାସନ ଆସୁନଥିଲା।
ଆତପତ୍ରେଷୁ ନାନ୍ଯତ୍ର କ୍ଵଚିତ୍କ୍ରୋଧୋପରୋଧଜଃ । ଅନ୍ଯତ୍ରାକ୍ଷିକଵୃଂଦେଭ୍ଯଃ କ୍ଵଚିନ୍ନ ପରିଦେଵନମ୍
ଛତା ତଳେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ବି କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ବାଧା ଦେଖାଯାଉନଥିଲା, ଦ୍ୟୁତ ଖେଳାଳି ଛାଡ଼ି କେଉଁଠି ବି କେହି ଦୁଃଖ କରୁନଥିଲେ।
ଆକ୍ଷିକା ଏଵ ଦୃଶ୍ଯଂତେ ଯତ୍ର ପାଶକପାଣଯଃ । ଜାଡ୍ଯଵାର୍ତା ଜଲେଷ୍ଵେଵ ସ୍ତ୍ରୀମଧ୍ଯା ଏଵ ଦୁର୍ବଲାଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ହାତରେ ଚକ୍କ ଧରି ଦୂତ କେଳି ଖେଳନ୍ତି, ଶିଥିଳତା କେବଳ ପାଣିରେ ଦେଖାଯାଏ, ଓ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତ୍ର ଦୁର୍ବଳତା ଥାଏ।
କଠୋରହୃଦଯା ଯତ୍ର ସୀମଂତିନ୍ଯୋ ନ ମାନଵାଃ । ଔଷଧେଷ୍ଵେଵ ଯତ୍ରାସ୍ତି କୁଷ୍ଠଯୋଗୋ ନ ମାନଵେ
ଯେଉଁଠି ନାରୀମାନେ କଠିନ ହୃଦୟ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେଠି ସେମାନେ ମଣିଷ ନୁହଁନ୍ତି; କୁଷ୍ଠ ରୋଗ କେବଳ ଔଷଧରେ ମିଳେ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ।
ଵେଧୋ ଯତ୍ର ସୁରତ୍ନେଷୁ ଶୂଲଂ ମୂର୍ତିକରେଷୁ ଵୈ । କଂପଃ ସାତ୍ଵିକଭାଵୋତ୍ଥୋ ନ ଭଯାତ୍କ୍ଵାପି କସ୍ଯଚିତ୍
ଯେଉଁଠି ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥରରେ ଦୋଷ ଥାଏ, ମୂର୍ତ୍ତିରେ ବେଦନା ରହିଥାଏ, ଓ କେଉଁଠି ଭୟରୁ ନୁହେଁ, ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନାରୁ କମ୍ପନ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ସବୁ ଦେଖାଯାଏ।
ସଂଜ୍ଵରଃ କାମଜୋ ଯତ୍ର ଦାରିଦ୍ର୍ଯକଲୁଷସ୍ଯ ଚ । ଦୁର୍ଲ୍ଲଭତ୍ଵଂ ସଦୈଵସ୍ଯ ସୁକୃତେନ ଚ ଵସ୍ତୁନଃ
ଯେଉଁଠି ଆସକ୍ତି ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟର ଅଶୁଦ୍ଧତାରୁ ଜ୍ୱର ହୁଏ, ଓ ଯେଉଁଠି ଭଲ କିଛି ପାଇବା ସବୁବେଳେ ଦୁର୍ଲଭ ଥାଏ।
ଇଭା ଏଵ ପ୍ରମତ୍ତା ଵୈ ଯୁଦ୍ଧେ ଵୀଚ୍ଯୋ ଜଲାଶଯେ । ଦାନହାନିର୍ଗଜେଷ୍ଵେଵ ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଏଵ ହି କଂଟକାଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ କେବଳ ହାତୀମାନେ ଅସାବଧାନ ହୁଅନ୍ତି; ପାଣିରେ ମାତ୍ର ତରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ; ଦାନ ହାରାଇବା କେବଳ ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘଟେ, ଓ କାଁଟା ସବୁବେଳେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଥାଏ।
ବାଣେଷୁ ଗୁଣଵିଶ୍ଲେଷୋ ବଂଧୋକ୍ତିଃ ପୁସ୍ତକେ ଦୃଢା । ସ୍ନେହତ୍ଯାଗଃ ଖଲେଷ୍ଵେଵ ନ ଚ ଵୈ ସ୍ଵଜନେ ଜନେ
ତୀରରେ ତାଣି ଛିଡ଼ିଯିବା ଦେଖାଯାଏ; ବନ୍ଧନ ବିଷୟର କଥା ପୁସ୍ତକରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଲେଖାଯାଏ; ମିଳିତ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନୁହେଁ, କେବଳ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରେମ ତ୍ୟାଗ ହୁଏ।
ତଂ ଦେଶଂ ପାଲଯାମାସ ଲାଲଯଁଲ୍ଲାଲିତାଃ ପ୍ରଜାଃ । ଧର୍ମଂ ସଂସ୍ଥାପଯନ୍ଦେଶେ ଦୁଷ୍ଟେ ଦଂଡଧରୋପମଃ
ସେ ଦେଶକୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ପ୍ରଜାମାନେ ଉପରେ ସ୍ନେହ ଦେଇ, ଦେଶରେ ଧର୍ମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡଧାରୀ ପରି ଅଟୁଟ ଥିଲେ।
ଏଵଂ ପାଲଯତୋ ଦେଶଂ ଧର୍ମେଣ ଧରଣୀତଲମ୍ । ସହସ୍ରଂ ଚ ଵ୍ଯତୀଯୁର୍ଵୈ ଵର୍ଷାଣ୍ଯେକାଦଶ ପ୍ରଭୋଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ ସେ ଧର୍ମରେ ଦେଶକୁ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଏକ ହଜାର ଏବଂ ଏଗାର ବର୍ଷ ଲୋକେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଇଁ କଟିଗଲା।
ତତ୍ର ନୀଚଜନାଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସୀତାଯା ଅପମାନତାମ୍ । ସ୍ଵାଂ ଚ ନିଂଦାଂ ରଜକତସ୍ତାଂ ତତ୍ଯାଜ ରଘୂଦ୍ଵହଃ
ସେଠାରେ ଏକ ନିମ୍ନଜନଙ୍କ ଠାରୁ ସୀତାଙ୍କ ଅପମାନ ଓ ଏକ ଧୋବିଙ୍କ ଠାରୁ ନିଜ ନିନ୍ଦା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
ପୃଥ୍ଵୀଂ ପାଲଯମାନସ୍ଯ ଧର୍ମେଣ ନୃପତେସ୍ତଦା । ସୀତାଂ ଵିରହିତାମେକାଂ ନିଦେଶେନ ସୁରକ୍ଷିତାମ୍
ସେ ସମୟରେ ରାଜା ଧର୍ମରେ ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ସୀତା ଏକା ହୋଇ ରହିଥିଲେ, ଆଦେଶରେ ସୁରକ୍ଷିତ ଥିଲେ।
କଦାଚିତ୍ସଂସଦୋ ମଧ୍ଯେ ହ୍ଯାସୀନସ୍ଯ ମହାମତେଃ । ଆଜଗାମ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଃ କୁଂଭୋତ୍ପତ୍ତିର୍ମୁନିର୍ମହାନ୍
କେବଳ ଏକଥର ସଭା ମଧ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ବସିଥିବାବେଳେ, ମହାମୁନି, କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସିଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯଂ ସମୁତ୍ତସ୍ଥୌ ଵସିଷ୍ଠେନ ସମନ୍ଵିତଃ । ଜନତାଭିର୍ମହାରାଜୋ ଵାର୍ଧିଶୋଷକମାଗତମ୍
ଅର୍ଘ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ଉଠିଲେ; ମହାରାଜା ଜନସମୂହରେ ଘିରିଥିଲେ, ସମୁଦ୍ର ଶୋଷଣ କରିଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।
ସ୍ଵାଗତେନ ସୁସଂଭାଵ୍ଯ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତମନାମଯମ୍ । ସୁଖୋପଵିଷ୍ଟଂ ଵିଶ୍ରାଂତଂ ବଭାଷେ ରଘୁନଂଦନଃ
ସ୍ନେହଭରିତ ସ୍ୱାଗତ ଦେଇ, ସେ ତାଙ୍କୁ କୁଶଳ ପଚାରିଲେ; ମୁନି ଆରାମରେ ବସି ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବାବେଳେ, ରଘୁନନ୍ଦନ କଥା କହିଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଥଂ ସ୍ଵାଗତସଂତୁଷ୍ଟଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯତପୋନିଧିମ୍ । ଉଵାଚ ମତିମାନ୍ଵୀରଃ ସର୍ଵଲୋକଗୁରୁର୍ମୁନିମ୍
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି ଭାବରେ ସ୍ୱାଗତରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟାର ଧନ, ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଗୁରୁ, ଜ୍ଞାନୀ ବୀର କଥା କହିଲେ।
ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମହାଭାଗ କୁଂଭଯୋନେ ତପୋନିଧେ । ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନେନ ସର୍ଵେ ଵୈ ପାଵିତାଃ ସକୁଟୁଂବକାଃ
ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ, ମହାଭାଗ, କୁମ୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ତପସ୍ୟାର ଧନ; ତୁମ ଦର୍ଶନରେ ସମସ୍ତେ ଓ ତାଙ୍କର ପରିବାର ପବିତ୍ର ହେଲେ।
କଚ୍ଚିନ୍ମତିସ୍ତେ ଵେଦେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରେଷୁ ପରିଵର୍ତତେ । ତ୍ଵତ୍ତପୋଵିଘ୍ନକର୍ତା ଵୈ ନାସ୍ତି ଭୂମଂଡଲେ କ୍ଵଚିତ୍
ତୁମର ମନ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଲାଗିଛି କି? ପୃଥିବୀରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ତୁମ ତପସ୍ୟାକୁ ବାଧା ଦେବା ଲୋକ ନାହିଁ।
ଲୋପାମୁଦ୍ରା ମହାଭାଗ ଯା ଚ ତେ ଧର୍ମଚାରିଣୀ । ଯସ୍ଯାଃ ପତିଵ୍ରତା ଧର୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ଭଵତି ଶୋଭନମ୍
ମହାଭାଗ ଲୋପାମୁଦ୍ରା, ତୁମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଯାହାଙ୍କ ପତିବ୍ରତା ଧର୍ମରୁ ସମସ୍ତ କିଛି ଶୁଭ ହୁଏ।
ଅପି ଶଂସ ମହାଭାଗ ଧର୍ମମୂର୍ତେ କୃପାନିଧେ । ଅଲୋଲୁପସ୍ଯ କିଂ କାର୍ଯଂ କରଵାଣି ମୁନୀଶ୍ଵର
ମହାଭାଗ, ଧର୍ମର ଆକାର, କୃପାର ସାଗର, ଅଲୋଭୀ ପାଇଁ ମୁଁ କଣ କରିବି, ମୁନିଶ୍ୱର, ଦୟାକରି କହ।
ତ୍ଵତ୍ତପୋଯୋଗତଃ ସର୍ଵଂ ଭଵତି ସ୍ଵେଚ୍ଛଯା ବହୁ । ତଥାପି ମଯି କୃତ୍ଵୈଵ କୃପାଂ ଶଂଶ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ
ତୁମର ତପସ୍ୟା ଓ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ସବୁ କିଛି ତୁମ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ହୁଏ; ତଥାପି, ମୁଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେଁ, ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା କର।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଲୋକଗୁରୁଣା ରାଜରାଜେନ ଧୀମତା । ଉଵାଚ ରାମଂ ଲୋକେଶଂ ଵିନୀତତରଭାଷଯା
ଶେଷ କହିଲେ: ଏଭଳି ଜଗତର ଗୁରୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସ୍ତାବ ପାଇଁ, ସେ ରାମଙ୍କୁ, ଜଗତର ନାଥଙ୍କୁ, ବହୁତ ନମ୍ରତାରେ କଥା କହିଲେ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ। ସ୍ଵାମିଂସ୍ତଵ ସୁଦୁର୍ଦର୍ଶଂ ଦର୍ଶନଂ ଦୈଵତୈରପି । ମତ୍ଵା ସମାଗତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଜରାଜ କୃପାନିଧେ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ସ୍ୱାମୀ, ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଦେବତାମାନେ ପାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ; ରାଜାଙ୍କ ରାଜା, ଆପଣଙ୍କ ଅସୀମ କୃପାରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣନ୍ତୁ।
ହତସ୍ତ୍ଵଯା ରାଵଣାଖ୍ଯସ୍ତ୍ଵସୁରୋ ଲୋକକଂଟକଃ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯାଦ୍ଯ ଦେଵାଃ ସୁଖିନୋ ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ରାଜା ବିଭୀଷଣଃ
ଆପଣ ଦ୍ୱାରା ରାବଣ ନାମକ ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ, ଯିଏ ଜଗତର ଦୁଃଖର କାରଣ ଥିଲେ, ସେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି; ଏହି ଭାଗ୍ୟରେ ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ଓ ବିଭୀଷଣ ରାଜା ହୋଇଛନ୍ତି।