ଚିରଂଜୀଵ ଚିରଂଜୀଵ ହ୍ଯାଶୀର୍ଭିରିତି ଚାଭ୍ଯଧାତ୍ । ମାତୁଶ୍ଚ ରାମଭଦ୍ରୋଽପି ଚରଣୌ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଚ
‘ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ!’ ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ। ରାମ ମଧ୍ୟ ମାଆଙ୍କ ଚରଣରେ ଶିର ନମାଇଲେ।
ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ମୁଦାଯୁକ୍ତୋ ଜଗାଦ ଵଚନଂ ପୁନଃ । ରତ୍ନଗର୍ଭେ ମମ ଭ୍ରାତ୍ରା କେନାପି ନ କୃତଂ ତଥା
ଖୁସିରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସେ ପୁଣି କହିଲେ: 'ରତ୍ନଗର୍ଭା ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁଅ ମୋ ଭାଇ, ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପରି ଯେପରି ଉପକାର କରିଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି କରିନାହାନ୍ତି।'
ଯଥାଯମକରୋଦ୍ଧୀମାନ୍ମମଦୁଃଖାପନୋଦନମ୍
ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେପରି ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଛନ୍ତି, ଏପରି କେହି କରିନାହିଁ।
ରାଵଣେନ ହୃତା ସୀତା ମଯା ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁନଃ । ମାତସ୍ତତ୍ସର୍ଵମାଵିଦ୍ଧି ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ସୀତା ଅପହୃତ ହୋଇଥିଲେ, ମୁଁ ପୁଣି ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇଛି। ମାଆ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣ।
ଦତ୍ତାମାଶିଷମାଗୃହ୍ଯ ଶିରସାଯଂ ସୁମିତ୍ରଯା । ନିଜମାତୁଶ୍ଚ ଭଵନଂ ପ୍ରଯଯୌ ଵିବୁଧୈର୍ଵୃତଃ
ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଥାରେ ନେଇ, ସେ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ସହ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ମାତରଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ହୃଷିତାଂ ନିଜଦର୍ଶନଲାଲସାମ୍ । ସ୍ଵଯାନାଦଵରୁହ୍ଯାଶୁ ଚରଣାଵଗ୍ରହୀଦ୍ଧରିଃ
ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଖି ଖୁସି ଓ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆତୁର ଥିବା ମାଆକୁ ଦେଖି, ହରି ତାଙ୍କ ଯାନରୁ ଶୀଘ୍ର ଅବତରି, ଚରଣ ଧରିଲେ।
ମାତା ତଦ୍ଦର୍ଶନୋତ୍କଂଠା ଵିହ୍ଵଲୀକୃତମାନସା । ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ରାମଂ ମୁଦମଵାପ ସା
ମାଆ, ପୁଅଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶାରେ ମନ ଭାବୁକ ହୋଇ, ପୁଣି ପୁଣି ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅପାର ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ।
ଶରୀରେ ରୋମହର୍ଷୋଽଭୂଦ୍ଗଦ୍ଗଦା ଵାଗଭୂତ୍ତଦା । ହର୍ଷାଶ୍ରୂଣି ତୁ ସୋଷ୍ଣାନି ପ୍ରଵାହଂ ପ୍ରାପୁରାପଦାତ୍
ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ କଂପନ ହେଲା, କଥା କହିବାରେ କଣ୍ଠ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଖୁସିର ଉଷ୍ଣ ଅଶ୍ରୁ ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଧାରାବାହି ଝରିଲା।
ଜନନୀଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିନଯୀ ତାଟଂକଦ୍ଵଯଵର୍ଜିତାମ୍ । କରାକଲ୍ପ ପଦାକଲ୍ପରହିତାଂ ବିଭ୍ରତୀଂ ତନୁମ୍
ବିନୟୀ ରାମ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ମାଆ ଦୁଇଟି କଣ୍ଠ ନଥିବା, ହାତ ପାଉଁରେ କୌଣସି ଅଳଙ୍କାର ନଥିବା ଦୁଃଖିତ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
କିଂଚିତ୍ସ୍ଵଦର୍ଶନାଦ୍ଧୃଷ୍ଟାଂ କୃଶାଂଗୀଂ ତାଂ ସ ଶୋକଭାକ୍ । ଦୁଃଖସ୍ଯ ସମଯୋ ନାଯମିତି ମତ୍ଵା ଜଗାଦ ତାମ୍
ପୁଅଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ କିଛି ଆତ୍ମବଳ ପାଇଥିବା, କିନ୍ତୁ ଶରୀରରେ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ଥିବା ମାଆକୁ ଦେଖି, ଏହି ସମୟ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବି, ସେ କଥା କହିଲେ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ। ମାତର୍ମଯା ତ୍ଵଚ୍ଚରଣୌ ଚିରକାଲଂ ନ ସେଵିତୌ । ତତଃ କ୍ଷମସ୍ଵାପରାଧଂ ଭାଗ୍ଯହୀନସ୍ଯ ଵୈ ମମ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: 'ମାଆ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ହେଲା, ମୁଁ ତୁମ ଚରଣ ସେବା କରିପାରିନାହିଁ। ତେଣୁ, ତୁମ ଅଭାଗା ପୁଅର ଏହି ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କର।'
ଯେ ପୁତ୍ରା ମାତାପିତ୍ରୋର୍ନ ଶୁଶ୍ରୂଷାଯାଂ ସମୁତ୍ସୁକାଃ । ତେ ମଂତଵ୍ଯାଃ ପରା ମାତଃ କୀଟକା ରେତସୋ ଭଵାଃ
ମାଆ, ଯେଉଁ ପୁଅମାନେ ମାଆ ବାପାଙ୍କ ସେବାରେ ଆଗ୍ରହୀ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନେ ମାନବ ନୁହେଁ, ବିନାମୂଲ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପୋକା ପରି ଭାବିବା ଉଚିତ।
କିଂ କୁର୍ଵେ ଜନକାଜ୍ଞାତୋ ଗତୋ ଵୈ ଦଂଡକଂ ଵନମ୍ । ତତ୍ରାପି ତ୍ଵତ୍କୃପାପାଂଗାତ୍ତୀର୍ଣୋଽସ୍ମି ଦୁଃଖସାଗରମ୍
'ମୁଁ କଣ କରିପାରିଥାନ୍ତି? ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲିଥିଲି। ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ତୁମ କୃପାଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁଁ ଦୁଃଖର ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।'
ରାଵଣେନ ହୃତା ସୀତା ଲଂକାଯାଂ ଗମିତା ପୁନଃ । ତ୍ଵତ୍କୃପାତୋ ମଯା ଲବ୍ଧା ତଂ ହତ୍ଵା ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରମ୍
ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ସୀତାକୁ ଲଙ୍କାରୁ ପୁଣି ଆଣିଛି। ତୁମ କୃପାରେ, ରାକ୍ଷସ ରାଜାକୁ ବଧ କରି, ମୁଁ ସୀତାକୁ ପୁଣି ପାଇଛି।
ସୀତେଯଂ ତ୍ଵଚ୍ଚରଣଯୋଃ ପତିତା ଵୈ ପତିଵ୍ରତା । ସଂଭାଵଯାଶୁ ଚକିତାଂ ତ୍ଵତ୍ପାଦାର୍ପିତମାନସାମ୍
ଏଠି ସୀତା, ତୁମ ପାଦପଦ୍ମ ଉପରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେ ଏକ ସତୀ ଜନନୀ । ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ମନରେ ତୁମ ପାଦକୁ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ସମ୍ମାନ ଦିଅ ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପାଦଯୋଃ ପତିତାଂ ସ୍ନୁଷାମ୍ । ଆଶୀର୍ଭିରଭିଯୁଜ୍ଯୈନାଂ ବଭାଷେ ତାଂ ପତିଵ୍ରତାମ୍
ଏପରି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ସେ ଜଣେ ପତିବ୍ରତା ସ୍ନୁଷାକୁ ପାଦ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ସହିତ କହିଲେ ।
ସୀତେ ସ୍ଵପତିନା ସାର୍ଦ୍ଧଂ ଚିରଂ ଵିଲସ ଭାମିନି । ପୁତ୍ରୌ ପ୍ରସୂଯ ଚ କୁଲଂ ସ୍ଵକଂ ପାଵଯ ପାଵନେ
ସୀତା, ତୁମେ ତୁମ ପତି ସହିତ ଦୀର୍ଘକାଳ ଶୁଭ ରହ । ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ତୁମ ପରିବାରକୁ ପବିତ୍ର କର, ହେ ଶୁଭ ହୃଦୟବତୀ ।
ତ୍ଵତ୍ସଦୃଶ୍ଯଃ ପତିପରାଃ ପତିଦୁଃଖସୁଖାନୁଗାଃ । ଭଵଂତି ଦୁଃଖଭାଗିନ୍ଯୋ ନ ହି ସତ୍ଯଂ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ
ତୁମ ପରି ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ପତିର ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସାଥି ହେଉଥିବା ନାରୀମାନେ, ତିନି ଜଗତରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି ବୋଲି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ଵିଦେହପୁତ୍ରି ସ୍ଵକୁଲଂ ତ୍ଵଯା ପାଵିତମାତ୍ମନା । ରାମପାଦାବ୍ଜଯୁଗଲମନୁଯାଂତ୍ଯା ମହାଵନମ୍
ହେ ବିଦେହନନ୍ଦିନୀ, ତୁମେ ତୁମ ଆତ୍ମାରେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ପବିତ୍ର କରିଛ, ରାମଙ୍କର ପଦପଦ୍ମକୁ ଅନୁସରଣ କରି ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଛ ।
କିଂ ଚିତ୍ରଂ ଯତ୍ପୁମାଂସସ୍ତୁ ଵୈରିକୋଟିପ୍ରଭଂଜନାଃ । ଯେଷାଂ ଗେହେ ସତୀ ଭାର୍ଯା ସ୍ଵପତିପ୍ରିଯଵାଞ୍ଛିକା
ଏଥିରେ କ'ଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷମାନେ ଅନେକ ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଘରେ ଏମିତି ଏକ ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ସଦା ପତିଙ୍କର ପ୍ରେମକୁ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଭାର୍ଯାମଂଚିତଲୋଚନାମ୍ । ତୂଷ୍ଣୀଂ ବଭୂଵ ହୃଷିତା ପ୍ରହୃଷ୍ଟସ୍ଵତନୂରୁହା
ଏପରି କହି, ରଘୁନାଥଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଯାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ସେ ଚୁପ୍ଚାପ ହେଲେ, ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା ।
ଅଥ ଭ୍ରାତାସ୍ଯ ଭରତଃ ପିତ୍ରା ଦତ୍ତଂ ନିଜଂ ମହତ୍ । ରାଜ୍ଯଂ ନିଵେଦଯାମାସ ରାମଚଂଦ୍ରାଯ ଧୀମତେ
ତାପରେ ଭାଇ ଭରତ, ତାଙ୍କ ପିତାଁକଠାରୁ ମିଳିଥିବା ବଡ଼ ରାଜ୍ୟଟି ଧୀର ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ ।
ମଂତ୍ରିଣସ୍ତେ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଂଗା ଦୈଵଜ୍ଞାନ୍ମଂତ୍ରକୋଵିଦାନ୍ । ଆହୂଯ ସୁମୁହୂର୍ତଂତେ ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ପରମାଦରାତ୍
ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ଦେହରେ, ଦକ୍ଷ ଜ୍ୟୋତିଷୀ ଓ ପରାମର୍ଶଦାତାମାନେକୁ ଡାକି, ବଡ଼ ଆଦରରେ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ ।
ଶୁଭେ ମୁହୂର୍ତେ ସୁଦିନେ ଶୁଭନକ୍ଷତ୍ରସଂଯୁତେ । ଅଭିଷେକଂ ମହାରାଜ୍ଯେ କାରଯାମାସୁରୁଦ୍ଯତାଃ
ଶୁଭ ଦିନରେ, ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗରେ, ସେମାନେ ବଡ଼ ଉତ୍ସାହରେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ ।
ସପ୍ତଦ୍ଵୀପଵତୀଂ ପୃଥ୍ଵୀଂ ଵ୍ଯାଘ୍ରଚର୍ମଣି ସୁଂଦରେ । ଲିଖିତ୍ଵୋପରି ରାଜେଂଦ୍ରୋ ମହାରାଜୋଧିତସ୍ଥିଵାନ୍
ସୁନ୍ଦର ବାଘ ଚର୍ମରେ ସପ୍ତଦ୍ବୀପ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଚିତ୍ରାଯିଁ, ରାଜା ସେଉଠାରେ ବସି, ବଡ଼ ରାଜା ଭାବରେ ଅସୀନ ହେଲେ ।
ତଦ୍ଦିନାଦେଵ ସାଧୂନାଂ ମନାଂସି ପ୍ରମୁଦଂ ଯଯୁଃ । ଦୁଷ୍ଟାନାଂ ଚେତସୋ ଗ୍ଲାନିରଭଵତ୍ପରତାପିନାମ୍
ସେଇ ଦିନରେ, ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଓ ପରର ସୁଖରେ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିବାମାନେ ମନରେ କ୍ଲାନ୍ତି ଅନୁଭବିଲେ ।
ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତୁ ପତିଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପତିଵ୍ରତପରାଯଣାଃ । ମନସାପି କଦା ପାପଂ ନାଚରଂତି ଜନା ମୁନେ
ନାରୀମାନେ, ପତିପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ପତିବ୍ରତା ହୋଇ, ମନରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ମନ୍ଦ କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ହେ ମୁନି ।
ଦୈତ୍ଯାଦେଵାସ୍ତଥା ନାଗା ଯକ୍ଷାସୁରମହୋରଗାଃ । ସର୍ଵେ ନ୍ଯାଯପଥେ ସ୍ଥିତ୍ଵା ରାମାଜ୍ଞାଂ ଶିରସା ଦଧୁଃ
ଦାନବ, ଦେବତା, ନାଗ, ଯକ୍ଷ, ଅସୁର ଓ ବଡ଼ ସର୍ପମାନେ — ସମସ୍ତେ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ରହି, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଲେ ।
ପରୋପକରଣେଯୁକ୍ତାଃ ସ୍ଵଧର୍ମସୁଖନିର୍ଵୃତାଃ । ଵିଦ୍ଯାଵିନୋଦଗମିତା ଦିନରାତ୍ରିକ୍ଷଣାଃ ଶୁଭାଃ
ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରି, ନିଜ ଧର୍ମ ଓ ସୁଖରେ ତୃପ୍ତି ନେଇ, ଦିନ ଓ ରାତି ଶିକ୍ଷା ଓ ବିନୋଦରେ ଶୁଭ ଭାବେ କଟାଇଲେ ।
ଵାତୋଽପି ମାର୍ଗସଂସ୍ଥାନାଂ ବଲାନ୍ନାହରତେ ମହାନ୍ । ଵାସାଂସ୍ଯପି ତୁ ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ତତ୍ର ଚୌରକଥା ନହି
ବାୟୁ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାସ୍ତାରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପୋଶାକ ଉଡ଼ାଇ ନେଇନଥିଲା । ସେଠାରେ ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ନିରାପଦ ଥିଲା, ଚୋରି କଥା ଥିଲା ନାହିଁ ।