କଥଂ ଜହର୍ଷ କିମଭୂତ୍କୀଦୃଶଂ ତତ୍ର ଚିହ୍ନିତମ୍ । ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ସଂଦେଶହର୍ତାରଂ କିମୁଵାଚ ସା
ସେ କେମିତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ? କଣ ଘଟିଲା? କଣ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଗଲା? ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ନେଇଥିବା ଦୂତକୁ ସେ କଣ କହିଲେ?
ଏତନ୍ମେ ସଂଶଯଂ ଛିଂଧି ରଘୁନାଥଗୁଣୋଦଯମ୍ । ଯଥାଵଚ୍ଛୃଣ୍ଵତେ ମହ୍ଯଂ କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରସାଦତଃ
ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର, ଓ ଦୟାକରି ରଘୁନାଥଙ୍କର ମହିମା ଏବଂ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କହ, ମୁଁ ଶୁଣୁଛି।
ଶେଷ ଉଵାଚ । ସାଧୁପୃଷ୍ଟଂ ମହାଭାଗ ଦ୍ଵିଜଵର୍ଯପୁରସ୍କୃତ । ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ସାକ୍ଷାଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵୈକମନାଃ କିଲ
ଶେଷ କହିଲେ: ହେ ମହାଭାଗ, ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହି ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ। ଏବେ ମୋର କଥାକୁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣ।
ସା ଵୈ ତଦ୍ଵଦନାଂଭୋଜ ଚ୍ଯୁତଂ ରାମାଗମାମୃତମ୍ । ପୀତ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ବଭୂଵାହୋ ସ୍ଥଗିତାଂଗେନ ଵିହ୍ଵଲା
ସେ ଦୂତର ମୁଖରୁ ଝରିଥିବା ରାମଙ୍କ ଆଗମନର ଅମୃତକୁ ପୁନିପୁନି ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଅଚଳ ହୋଇଗଲା, ହୃଦୟ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହେଲା।
କିଂ ମେ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଵିମୂଢାଯାଃ କିଂ ଵା ଭ୍ରମକରଂ ଵଚଃ । ମମଵୈ ମଂଦଭାଗ୍ଯାଯାଃ କଥଂ ରାମେକ୍ଷଣଂ ପୁନଃ
ମୋ ପାଇଁ ଏହା କି ସ୍ୱପ୍ନ? କିମ୍ବା ଏହି କଥା ମୋତେ ଭ୍ରମିତ କରିବା ପାଇଁ? ଏମିତି ଅଭାଗିଣୀ ମୁଁ କେମିତି ପୁଣି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି?
ବହୁନା ତପସା କୃତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯଂ ଵୈ ସୁତଃ ଶିଶୁଃ । କେନଚିନ୍ମମ ପାପେନ ଵିପ୍ରଯୋଗଂ ଗତଃ ପୁନଃ
ବହୁ ତପସ୍ୟା କରି ମୁଁ ଏହି ପୁଅକୁ ପାଇଥିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋ କିଛି ପାପରେ ସେ ପୁଣି ମୋଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇଗଲା।
ସୁମଂତ୍ରିନ୍କୁଶଲୀ ରାମଃ ସୀତାଲକ୍ଷ୍ମଣସଂଯୁତଃ । କଥଂ ମାଂ ସ୍ମରତେ ଵୀରୋ ଵନଚାରୀ ସୁଦୁଃଖିତାମ୍
ସୁମନ୍ତ କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି କି? ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ନିରାପଦ ଅଛନ୍ତି କି? ସେ ନାୟକ, ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ଏମିତି ଦୁଃଖିତ ମୋତେ କେମିତି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି?
ଇତି ସା ଵିଲଲାପୋଚ୍ଚୈ ରଘୁନାଥସ୍ମୃତିଂ ଗତା । ନ ନିଵେଦ ନିଜଂ କିଂଚିତ୍ପରକୀଯଂ ଵିମୋହିତା । ସୁମୁଖୋଽପି ତଥା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁଃଖିତାଂ ମାତରଂ ଭୃଶମ୍
ଏଭଳି ରଘୁନାଥଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଭାବ କିଛି କହିପାରୁନଥିଲେ, ଭ୍ରମିତ ଥିଲେ; ସୁମୁଖ ମଧ୍ୟ ମାଆଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଦେଖିଲେ—
ଵୀଜଯାମାସ ଵାସୋଗ୍ରୈଃ ସଂଜ୍ଞାମାପ ଚ ସା ପୁନଃ । ଉଵାଚ ଜନନୀଂ ସୌମ୍ଯଂ ଵଚୋହର୍ଷକରଂ ମୁହୁଃ
ସେ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ରରେ ପଂଖା ହଲେ, ତାପରେ ସେ ପୁନି ସ୍ଥିର ହେଲେ; ପରେ ସୁମୁଖ ମାଆଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ମୃଦୁ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା କହିଲେ।
ରଘୁନାଥାଗମସ୍ମାର ହୃଷ୍ଟାଂ ତାଂ ଵ୍ଯଦଧାତ୍ପୁନଃ । ମାତର୍ଵିଦ୍ଧି ଗୃହଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରଘୁନାଥଂ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ରଘୁନାଥଙ୍କ ଆଗମନ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ମାଆଙ୍କୁ ପୁନି ଆନନ୍ଦିତ କଲେ: 'ମା, ଜାଣ, ରଘୁନାଥ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଘରକୁ ଫେରିଆସିଛନ୍ତି।'
ସୀତଯା ସହିତଂ ପଶ୍ଯ ଚାଶୀର୍ଭିରଭିଯୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଚ । ଇତି ତଥ୍ଯଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁମୁଖେନ ପ୍ରଭାଷିତମ୍
'ସୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖ, ଓ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଅ।' ସୁମୁଖ କହିଥିବା ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି—
ଯାଦୃଶଂ ହର୍ଷମାପେଦେ ତାଦୃଶଂ ଵେଦ୍ମ୍ଯହଂ ନହି । ଉତ୍ଥାଯ ଚାଜିରେ ପ୍ରାପ୍ତା ରୋମାଂଚିତତନୂରୁହା
'ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ସେ ଅନୁଭବ କଲେ, ମୁଁ ତାହା ଜାଣେନି।' ସେ ଉଠି ଅଙ୍ଗନାକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ଲୋମ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା।
ହର୍ଷଵିହ୍ଵଲିତାଂଗ୍ଯଶ୍ରୁ ମୁଂଚଂତୀ ରାମମୈକ୍ଷତ । ତାଵତ୍ସ ରାମୋ ରାଜେଂଦ୍ରୋ ନରଯାନମଧିଶ୍ରିତଃ
ଆନନ୍ଦରେ ଭାବବିହ୍ୱଳ ଦେହ, ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିବା, ସେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ସମୟରେ ରାମ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜରଥରେ ବସିଥିଲେ।
ପ୍ରାପ୍ତଃ ସ୍ଵମାତୁର୍ଭଵନଂ କୈକେଯ୍ଯାଃ ସୁନଯଃ ପୁରଃ । କୈକେଯ୍ଯପି ତ୍ରପାଭାରନମ୍ରା ରାମଂ ପୁରଃସ୍ଥିତମ୍
ସେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, କୈକେୟୀଙ୍କର ଉପଦେଶ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା; ଏବଂ କୈକେୟୀ ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ନୋଵାଚ କିଂଚିନ୍ମହତୀଂ ଚିଂତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଵତୀ ମୁହୁଃ । ସୂର୍ଯଵଂଶଧ୍ଵଜୋ ରାମୋ ମାତରଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଲଜ୍ଜିତାମ୍
ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ପୁନିପୁନି ଭାରି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାଉଥିଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଧ୍ୱଜ ରାମ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜିତ ଦେଖି—
ଉଵାଚ ସାଂତ୍ଵଯଂସ୍ତାଂ ଚ ଵାକ୍ଯୈର୍ଵିନଯମିଶ୍ରିତୈଃ । ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ। ମାତର୍ମଯା ଵନଂ ଗତ୍ଵା ସର୍ଵମାଚରିତଂ ତଥା
ସେ ତାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଓ ନମ୍ର କଥାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: 'ମା, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ସବୁ କାମ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରିଛି।'
ଅଧୁନା କରଵୈ କିଂ ଵା ତ୍ଵଦାଜ୍ଞାତୋ ଜନନ୍ଯହୋ । ମଯା ନ୍ଯୂନଂ କୃତଂ ନାସ୍ତି କଥଂ ମାଂ ନେକ୍ଷ୍ଯସେ ପୁନଃ
ମାଆ, ଏବେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ବିନା ମୁଁ କଣ କରିବି? ହାୟ, ମୁଁ କୌଣସି ଦୋଷ କରିନାହିଁ; ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ପୁଣି ମୋତେ ଦେଖିବେ ନାହିଁ?
ଆଶୀର୍ଭିରଭିନଂଦ୍ଯୈନଂ ଭରତଂ ମାଂ ଚ ଵୀକ୍ଷଯ । ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵାପି ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସା ନମ୍ରଵଦନାନଘ
ଭରତଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଛନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ନମ୍ର ମୁହଁରେ ନମି ରହିଲେ।
ଶନୈଃ ଶନୈଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ରାମ ଗଚ୍ଛ ସ୍ଵମାଲଯମ୍ । ରାମୋଽପି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଜନନ୍ଯାଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, 'ରାମ, ତୁମେ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଅ।' ମାଆଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ
ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଯଯୌ ଗେହଂ ସୁମିତ୍ରାଯାଃ କୃପାନିଧିଃ । ସୁମିତ୍ରା ପୁତ୍ରସହିତଂ ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାମନାଃ
ମାଥା ନମାଇ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଯିଏ କୃପାର ସାଗର। ମହାମନା ସୁମିତ୍ରା ନିଜ ପୁଅ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି
ଚିରଂଜୀଵ ଚିରଂଜୀଵ ହ୍ଯାଶୀର୍ଭିରିତି ଚାଭ୍ଯଧାତ୍ । ମାତୁଶ୍ଚ ରାମଭଦ୍ରୋଽପି ଚରଣୌ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଚ
‘ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ!’ ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ। ରାମ ମଧ୍ୟ ମାଆଙ୍କ ଚରଣରେ ଶିର ନମାଇଲେ।
ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ମୁଦାଯୁକ୍ତୋ ଜଗାଦ ଵଚନଂ ପୁନଃ । ରତ୍ନଗର୍ଭେ ମମ ଭ୍ରାତ୍ରା କେନାପି ନ କୃତଂ ତଥା
ଖୁସିରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସେ ପୁଣି କହିଲେ: 'ରତ୍ନଗର୍ଭା ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁଅ ମୋ ଭାଇ, ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପରି ଯେପରି ଉପକାର କରିଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି କରିନାହାନ୍ତି।'
ଯଥାଯମକରୋଦ୍ଧୀମାନ୍ମମଦୁଃଖାପନୋଦନମ୍
ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେପରି ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଛନ୍ତି, ଏପରି କେହି କରିନାହିଁ।
ରାଵଣେନ ହୃତା ସୀତା ମଯା ଯତ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ପୁନଃ । ମାତସ୍ତତ୍ସର୍ଵମାଵିଦ୍ଧି ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍
ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ସୀତା ଅପହୃତ ହୋଇଥିଲେ, ମୁଁ ପୁଣି ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇଛି। ମାଆ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣ।
ଦତ୍ତାମାଶିଷମାଗୃହ୍ଯ ଶିରସାଯଂ ସୁମିତ୍ରଯା । ନିଜମାତୁଶ୍ଚ ଭଵନଂ ପ୍ରଯଯୌ ଵିବୁଧୈର୍ଵୃତଃ
ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଥାରେ ନେଇ, ସେ ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କ ସହ ନିଜ ମାଆଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ମାତରଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ହୃଷିତାଂ ନିଜଦର୍ଶନଲାଲସାମ୍ । ସ୍ଵଯାନାଦଵରୁହ୍ଯାଶୁ ଚରଣାଵଗ୍ରହୀଦ୍ଧରିଃ
ନିଜ ପୁଅକୁ ଦେଖି ଖୁସି ଓ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆତୁର ଥିବା ମାଆକୁ ଦେଖି, ହରି ତାଙ୍କ ଯାନରୁ ଶୀଘ୍ର ଅବତରି, ଚରଣ ଧରିଲେ।
ମାତା ତଦ୍ଦର୍ଶନୋତ୍କଂଠା ଵିହ୍ଵଲୀକୃତମାନସା । ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ରାମଂ ମୁଦମଵାପ ସା
ମାଆ, ପୁଅଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଆଶାରେ ମନ ଭାବୁକ ହୋଇ, ପୁଣି ପୁଣି ରାମଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅପାର ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ।
ଶରୀରେ ରୋମହର୍ଷୋଽଭୂଦ୍ଗଦ୍ଗଦା ଵାଗଭୂତ୍ତଦା । ହର୍ଷାଶ୍ରୂଣି ତୁ ସୋଷ୍ଣାନି ପ୍ରଵାହଂ ପ୍ରାପୁରାପଦାତ୍
ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ କଂପନ ହେଲା, କଥା କହିବାରେ କଣ୍ଠ ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଖୁସିର ଉଷ୍ଣ ଅଶ୍ରୁ ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ଧାରାବାହି ଝରିଲା।
ଜନନୀଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିନଯୀ ତାଟଂକଦ୍ଵଯଵର୍ଜିତାମ୍ । କରାକଲ୍ପ ପଦାକଲ୍ପରହିତାଂ ବିଭ୍ରତୀଂ ତନୁମ୍
ବିନୟୀ ରାମ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ମାଆ ଦୁଇଟି କଣ୍ଠ ନଥିବା, ହାତ ପାଉଁରେ କୌଣସି ଅଳଙ୍କାର ନଥିବା ଦୁଃଖିତ ଦେହ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
କିଂଚିତ୍ସ୍ଵଦର୍ଶନାଦ୍ଧୃଷ୍ଟାଂ କୃଶାଂଗୀଂ ତାଂ ସ ଶୋକଭାକ୍ । ଦୁଃଖସ୍ଯ ସମଯୋ ନାଯମିତି ମତ୍ଵା ଜଗାଦ ତାମ୍
ପୁଅଙ୍କ ଦର୍ଶନରେ କିଛି ଆତ୍ମବଳ ପାଇଥିବା, କିନ୍ତୁ ଶରୀରରେ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ ଥିବା ମାଆକୁ ଦେଖି, ଏହି ସମୟ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ ବୋଲି ଭାବି, ସେ କଥା କହିଲେ।