ଇତି ଶୃଣ୍ଵଞ୍ଛୁଭାଂ ଵାଚଂ ପୌରାଣାଂ ହର୍ଷିତାଂଗିନାମ୍ । ରାମଦର୍ଶନସଂଜାତ ପୁଲକୋଦ୍ଭେଦ ଶୋଭିନାମ୍
ଏହିପରି ଶୁଭ ବାକ୍ୟ, ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ପୌରମାନେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିବା, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଶରୀରେ ରୋମାଞ୍ଚ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲେ।
ପ୍ରଵିଵେଶ ଵରଂ ମାର୍ଗଂ ରଥ୍ଯାଚତ୍ଵରଭୂଷିତମ୍ । ଚଂଦନୋଦକସଂସିକ୍ତଂ ପୁଷ୍ପପଲ୍ଲଵସଂଯୁତମ୍
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାସ୍ତାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ରଥ, ଚକ, ଚତ୍ୱର ଅଳଙ୍କୃତ, ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଛିଟାଯାଇଥିବା, ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ଛଟା ଥିବା।
ତଦା ପୌରାଂଗନାଃ କାଶ୍ଚିଦ୍ଗଵାକ୍ଷବିଲମାଶ୍ରିତାଃ । ରଘୁନାଥସ୍ଵରୂପେକ୍ଷା ଜାତକାମା ଅଥାବ୍ରୁଵନ୍
ସେ ସମୟରେ, କିଛି ସହର ଜିଅମାନେ ବାହାର ଜାଲିରେ ଦଢ଼ି, ରଘୁନାଥଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଆଶା କରି, ଏଭଳି କହିଲେ।
ପୌରାଂଗନା ଊଚୁଃ। ଧନ୍ଯା ଅଭୂଵନ୍ବତ ଭିଲ୍ଲକନ୍ଯା ଵନେଷୁ ଯା ରାମମୁଖାରଵିଂଦମ୍ । ସ୍ଵଲୋଚନେଂଦୀଵରକୈରଥାପିବନ୍ସ୍ଵଭାଗ୍ଯସଂଜାତମହୋଦଯା ଇମାଃ
ସହର ଜିଅମାନେ କହିଲେ: ଧନ୍ୟ ହେଲେ ସେ ଭିଲ୍ଲା କନ୍ୟାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାମଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖ ନିଜ ଅଖିର ପଦ୍ମରେ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ।
ଧନ୍ଯଂ ମୁଖଂ ପଶ୍ଯତ ଵୀରଧାମ୍ନଃ ଶ୍ରୀରାମଦେଵସ୍ଯ ସରୋଜନେତ୍ରମ୍ । ଯଦ୍ଦର୍ଶନଂ ଧାତୃମୁଖାଃ ସୁରା ଅପି ପ୍ରାପୁର୍ମହଦ୍ଭାଗ୍ଯଯୁତା ଵଯଂତ୍ଵହୋ
ଦେଖନ୍ତୁ ଶୂରବୀର ଶ୍ରୀରାମଙ୍କର ପଦ୍ମନୟନ ମୁହଁ କେତେ ଧନ୍ୟ! ଏହି ଦର୍ଶନରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟ ଲାଗିଲେ—ଆମେ କେତେ ସଉଭାଗ୍ୟଶାଳୀ!
ଏତନ୍ମୁଖଂ ପଶ୍ଯତ ଚାରୁହାସଂ କିରୀଟସଂଶୋଭିନିଜୋତ୍ତମାଂଗମ୍ । ବଂଧୂକଧିକ୍କାରଲସଚ୍ଛଵିପ୍ରଦଂ ଦଂତଚ୍ଛଦଂ ବିଭ୍ରତମୁଚ୍ଚନାସମ୍
ଏହି ମୁହଁକୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ମନୋହର ହାସ୍ୟ, ମୁକୁଟ ଓ ଶୋଭାରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ବନ୍ଧୂକ ଫୁଲକୁ ଲଜ୍ଜା ଦେଇଥିବା ରଙ୍ଗ, ଚମକୁଥିବା ଦାନ୍ତ ଓ ଉଚ୍ଚ ନାକ।
ଇତି ଗଦିତଵତୀସ୍ତାଃ ସ୍ନେହଭାରେଣ ରାମା ନଲିନଦଲସଦୃକ୍ଷୈର୍ନେତ୍ରପାତୈର୍ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ । ନିଖିଲଗୁରୁରନୂନପ୍ରେମଭାରଂ ନୃଲୋକଂ ଜନନିଗୃହମିଯେଷ ପ୍ରୋଷିତାଂଗେନ ହୃଷ୍ଟଃ
ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ନୟନରେ ଭରି ଦେଖି, ଅପାର ସ୍ନେହରେ ଭରିଗଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ଘରକୁ ଅପାର ପ୍ରେମରେ ଦେଖି, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
ଵାତ୍ସ୍ଯାଯନ ଉଵାଚ। ଭୁଜଗାଧୀଶ୍ଵରେଶାନ ଧରାଭାରଧରକ୍ଷମ । ଶୃଣ୍ଵେକଂ ସଂଶଯଂ ମହ୍ଯଂ କୃପଯା କଥଯସ୍ଵ ତମ୍
ବାତ୍ସ୍ୟାୟନ କହିଲେ: ନାଗମହାରାଜ, ଧରାର ଭାର ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଛି, ଦୟାକରି ଶୁଣନ୍ତୁ ଏବଂ ମୋତେ ତାହାର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ।
ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଗମନଂ ଵନଂ ପ୍ରତି ଯଦା ହ୍ଯଭୂତ୍ । ତଦା ପ୍ରଭୃତି ଦେହେନ ସ୍ଥିତା ଶୂନ୍ଯେନ ଚେତସା
ଯେତେବେଳେ ରଘୁନାଥ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ, ସେତେବେଳୁ ସେ ମାତୃ ଶୂନ୍ୟ ହୃଦୟରେ, କେବଳ ଦେହରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ।
ତଦ୍ଵିପ୍ରଯୋଗଵିଧୁରା କୃଶଦେହାତିଦୁଃଖିତା । ସୁମୁଖାନ୍ମଂତ୍ରିଣଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରଘୁନାଥଂ ସମାଗତମ୍
ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ଦେହ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ସେ ସୁମୁଖ ନାମକ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଲେ ଯେ ରଘୁନାଥ ଫେରିଆସିଛନ୍ତି।
କଥଂ ଜହର୍ଷ କିମଭୂତ୍କୀଦୃଶଂ ତତ୍ର ଚିହ୍ନିତମ୍ । ରାମଚଂଦ୍ରସ୍ଯ ସଂଦେଶହର୍ତାରଂ କିମୁଵାଚ ସା
ସେ କେମିତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ? କଣ ଘଟିଲା? କଣ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଗଲା? ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ନେଇଥିବା ଦୂତକୁ ସେ କଣ କହିଲେ?
ଏତନ୍ମେ ସଂଶଯଂ ଛିଂଧି ରଘୁନାଥଗୁଣୋଦଯମ୍ । ଯଥାଵଚ୍ଛୃଣ୍ଵତେ ମହ୍ଯଂ କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରସାଦତଃ
ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର, ଓ ଦୟାକରି ରଘୁନାଥଙ୍କର ମହିମା ଏବଂ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ମୋତେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କହ, ମୁଁ ଶୁଣୁଛି।
ଶେଷ ଉଵାଚ । ସାଧୁପୃଷ୍ଟଂ ମହାଭାଗ ଦ୍ଵିଜଵର୍ଯପୁରସ୍କୃତ । ତନ୍ମେ ନିଗଦତଃ ସାକ୍ଷାଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵୈକମନାଃ କିଲ
ଶେଷ କହିଲେ: ହେ ମହାଭାଗ, ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହି ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ। ଏବେ ମୋର କଥାକୁ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଶୁଣ।
ସା ଵୈ ତଦ୍ଵଦନାଂଭୋଜ ଚ୍ଯୁତଂ ରାମାଗମାମୃତମ୍ । ପୀତ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ବଭୂଵାହୋ ସ୍ଥଗିତାଂଗେନ ଵିହ୍ଵଲା
ସେ ଦୂତର ମୁଖରୁ ଝରିଥିବା ରାମଙ୍କ ଆଗମନର ଅମୃତକୁ ପୁନିପୁନି ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଅଚଳ ହୋଇଗଲା, ହୃଦୟ ଭାବବିହ୍ୱଳ ହେଲା।
କିଂ ମେ ସ୍ଵପ୍ନୋ ଵିମୂଢାଯାଃ କିଂ ଵା ଭ୍ରମକରଂ ଵଚଃ । ମମଵୈ ମଂଦଭାଗ୍ଯାଯାଃ କଥଂ ରାମେକ୍ଷଣଂ ପୁନଃ
ମୋ ପାଇଁ ଏହା କି ସ୍ୱପ୍ନ? କିମ୍ବା ଏହି କଥା ମୋତେ ଭ୍ରମିତ କରିବା ପାଇଁ? ଏମିତି ଅଭାଗିଣୀ ମୁଁ କେମିତି ପୁଣି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବି?
ବହୁନା ତପସା କୃତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯଂ ଵୈ ସୁତଃ ଶିଶୁଃ । କେନଚିନ୍ମମ ପାପେନ ଵିପ୍ରଯୋଗଂ ଗତଃ ପୁନଃ
ବହୁ ତପସ୍ୟା କରି ମୁଁ ଏହି ପୁଅକୁ ପାଇଥିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋ କିଛି ପାପରେ ସେ ପୁଣି ମୋଠାରୁ ବିୟୋଗ ହୋଇଗଲା।
ସୁମଂତ୍ରିନ୍କୁଶଲୀ ରାମଃ ସୀତାଲକ୍ଷ୍ମଣସଂଯୁତଃ । କଥଂ ମାଂ ସ୍ମରତେ ଵୀରୋ ଵନଚାରୀ ସୁଦୁଃଖିତାମ୍
ସୁମନ୍ତ କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି କି? ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ନିରାପଦ ଅଛନ୍ତି କି? ସେ ନାୟକ, ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ଏମିତି ଦୁଃଖିତ ମୋତେ କେମିତି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି?
ଇତି ସା ଵିଲଲାପୋଚ୍ଚୈ ରଘୁନାଥସ୍ମୃତିଂ ଗତା । ନ ନିଵେଦ ନିଜଂ କିଂଚିତ୍ପରକୀଯଂ ଵିମୋହିତା । ସୁମୁଖୋଽପି ତଥା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁଃଖିତାଂ ମାତରଂ ଭୃଶମ୍
ଏଭଳି ରଘୁନାଥଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଲୀନ ହୋଇ ସେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ନିଜ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଭାବ କିଛି କହିପାରୁନଥିଲେ, ଭ୍ରମିତ ଥିଲେ; ସୁମୁଖ ମଧ୍ୟ ମାଆଙ୍କୁ ଏପରି ଦୁଃଖିତ ଦେଖିଲେ—
ଵୀଜଯାମାସ ଵାସୋଗ୍ରୈଃ ସଂଜ୍ଞାମାପ ଚ ସା ପୁନଃ । ଉଵାଚ ଜନନୀଂ ସୌମ୍ଯଂ ଵଚୋହର୍ଷକରଂ ମୁହୁଃ
ସେ ଉତ୍ତମ ବସ୍ତ୍ରରେ ପଂଖା ହଲେ, ତାପରେ ସେ ପୁନି ସ୍ଥିର ହେଲେ; ପରେ ସୁମୁଖ ମାଆଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ମୃଦୁ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା କହିଲେ।
ରଘୁନାଥାଗମସ୍ମାର ହୃଷ୍ଟାଂ ତାଂ ଵ୍ଯଦଧାତ୍ପୁନଃ । ମାତର୍ଵିଦ୍ଧି ଗୃହଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରଘୁନାଥଂ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ରଘୁନାଥଙ୍କ ଆଗମନ ସ୍ମରଣ କରି, ସେ ମାଆଙ୍କୁ ପୁନି ଆନନ୍ଦିତ କଲେ: 'ମା, ଜାଣ, ରଘୁନାଥ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଘରକୁ ଫେରିଆସିଛନ୍ତି।'
ସୀତଯା ସହିତଂ ପଶ୍ଯ ଚାଶୀର୍ଭିରଭିଯୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଚ । ଇତି ତଥ୍ଯଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁମୁଖେନ ପ୍ରଭାଷିତମ୍
'ସୀତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖ, ଓ ତାଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଅ।' ସୁମୁଖ କହିଥିବା ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣି—
ଯାଦୃଶଂ ହର୍ଷମାପେଦେ ତାଦୃଶଂ ଵେଦ୍ମ୍ଯହଂ ନହି । ଉତ୍ଥାଯ ଚାଜିରେ ପ୍ରାପ୍ତା ରୋମାଂଚିତତନୂରୁହା
'ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ସେ ଅନୁଭବ କଲେ, ମୁଁ ତାହା ଜାଣେନି।' ସେ ଉଠି ଅଙ୍ଗନାକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ଲୋମ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲା।
ହର୍ଷଵିହ୍ଵଲିତାଂଗ୍ଯଶ୍ରୁ ମୁଂଚଂତୀ ରାମମୈକ୍ଷତ । ତାଵତ୍ସ ରାମୋ ରାଜେଂଦ୍ରୋ ନରଯାନମଧିଶ୍ରିତଃ
ଆନନ୍ଦରେ ଭାବବିହ୍ୱଳ ଦେହ, ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଥିବା, ସେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ସେ ସମୟରେ ରାମ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜରଥରେ ବସିଥିଲେ।
ପ୍ରାପ୍ତଃ ସ୍ଵମାତୁର୍ଭଵନଂ କୈକେଯ୍ଯାଃ ସୁନଯଃ ପୁରଃ । କୈକେଯ୍ଯପି ତ୍ରପାଭାରନମ୍ରା ରାମଂ ପୁରଃସ୍ଥିତମ୍
ସେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, କୈକେୟୀଙ୍କର ଉପଦେଶ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା; ଏବଂ କୈକେୟୀ ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ନୋଵାଚ କିଂଚିନ୍ମହତୀଂ ଚିଂତାଂ ପ୍ରାପ୍ତଵତୀ ମୁହୁଃ । ସୂର୍ଯଵଂଶଧ୍ଵଜୋ ରାମୋ ମାତରଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଲଜ୍ଜିତାମ୍
ସେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ପୁନିପୁନି ଭାରି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଯାଉଥିଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଧ୍ୱଜ ରାମ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କୁ ଲଜ୍ଜିତ ଦେଖି—
ଉଵାଚ ସାଂତ୍ଵଯଂସ୍ତାଂ ଚ ଵାକ୍ଯୈର୍ଵିନଯମିଶ୍ରିତୈଃ । ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ। ମାତର୍ମଯା ଵନଂ ଗତ୍ଵା ସର୍ଵମାଚରିତଂ ତଥା
ସେ ତାଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଓ ନମ୍ର କଥାରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: 'ମା, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ସବୁ କାମ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରିଛି।'
ଅଧୁନା କରଵୈ କିଂ ଵା ତ୍ଵଦାଜ୍ଞାତୋ ଜନନ୍ଯହୋ । ମଯା ନ୍ଯୂନଂ କୃତଂ ନାସ୍ତି କଥଂ ମାଂ ନେକ୍ଷ୍ଯସେ ପୁନଃ
ମାଆ, ଏବେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ବିନା ମୁଁ କଣ କରିବି? ହାୟ, ମୁଁ କୌଣସି ଦୋଷ କରିନାହିଁ; ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ପୁଣି ମୋତେ ଦେଖିବେ ନାହିଁ?
ଆଶୀର୍ଭିରଭିନଂଦ୍ଯୈନଂ ଭରତଂ ମାଂ ଚ ଵୀକ୍ଷଯ । ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵାପି ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସା ନମ୍ରଵଦନାନଘ
ଭରତଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଛନ୍ତୁ, ଏବଂ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ନମ୍ର ମୁହଁରେ ନମି ରହିଲେ।
ଶନୈଃ ଶନୈଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ରାମ ଗଚ୍ଛ ସ୍ଵମାଲଯମ୍ । ରାମୋଽପି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଜନନ୍ଯାଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, 'ରାମ, ତୁମେ ନିଜ ଘରକୁ ଯାଅ।' ମାଆଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ
ନମସ୍କୃତ୍ଯ ଯଯୌ ଗେହଂ ସୁମିତ୍ରାଯାଃ କୃପାନିଧିଃ । ସୁମିତ୍ରା ପୁତ୍ରସହିତଂ ରାମଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାମନାଃ
ମାଥା ନମାଇ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଯିଏ କୃପାର ସାଗର। ମହାମନା ସୁମିତ୍ରା ନିଜ ପୁଅ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି