ଜଗାଦ ମମ ତନ୍ନାସ୍ତି ଯତ୍ତୁଭ୍ଯଂ ଦୀଯତେ ମଯା । ଦାସୋଽସ୍ମି ଜନ୍ମପର୍ଯଂତଂ ରାମସଂଦେଶହାରକଃ
ସେ କହିଲେ, 'ମୋର କିଛି ଅଛି ଯାହା ତୁମର ନୁହେଁ? ମୁଁ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର ଦାସ, ରାମଙ୍କ ସନ୍ଦେଶବାହକ।'
ଵସିଷ୍ଠୋଽପି ଗୃହୀତ୍ଵାର୍ଘ୍ଯଂ ମଂତ୍ରିଵୃଦ୍ଧାଃ ସୁହର୍ଷିତାଃ । ଜଗ୍ମୁସ୍ତେ ରାମଚଂଦ୍ରଂ ଚ ହନୁମଦ୍ଦର୍ଶିତାଧ୍ଵନା
ବସିଷ୍ଠ ଅର୍ଘ୍ୟ ନେଇ, ମନ୍ତ୍ରୀବୃଦ୍ଧମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ହନୁମାନ୍ ଦେଖାଇଥିବା ପଥରେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୂରାତ୍ସମାଯାଂତଂ ରାମଚଂଦ୍ରଂ ମନୋରମମ୍ । ପୁଷ୍ପକାସନମଧ୍ଯସ୍ଥଂ ସସୀତଂ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ଦୂରରୁ ଦେଖିଲେ, ମନୋହର ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ସୀତା ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପୁଷ୍ପକ ରଥର ମଧ୍ୟରେ ବସି ଆସୁଛନ୍ତି।
ରାମୋଽପି ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତଂ ପାଦଚାରେଣ ସଂଗତମ୍ । ଜଟାଵଲ୍କଲକୌପୀନ ପରିଧାନସମନ୍ଵିତମ୍
ରାମ ମଧ୍ୟ, ଭରତଙ୍କୁ ପଦେ ପଦେ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଜଟା, ଚାମର ପୋଶାକ ଓ କଉପୀନ ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅଭିବାଦନ କଲେ।
ଅମାତ୍ଯାନ୍ଭ୍ରାତୃଵେଷେଣ ସମଵେଷାଞ୍ଜଟାଧରାନ୍ । ନିତ୍ଯଂ ତପଃ କ୍ଲିଷ୍ଟତଯା କୃଶରୂପାନ୍ଦଦର୍ଶ ହ
ସେ ଦେଖିଲେ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭାଇ ଭାଇ ଭାବରେ ବେଶ ଧରି, ଜଟା ଓ ଚିରଉପରେ ପିନ୍ଧି, ସଦା ତପସ୍ୟାରେ ଦେହ ଶୁଖିଗଲା ଅବସ୍ଥାରେ ଏଠାରେ ଏକଠା ହୋଇଛନ୍ତି।
ରାମୋଽପି ଚିଂତଯାମାସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵୈ ତାଦୃଶଂ ନୃପମ୍ । ଅହୋ ଦଶରଥସ୍ଯାଯଂ ରାଜରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ
ରାମ ଏପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଚାର କଲେ—'ହାଁ, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ।'
ପୁତ୍ରଃ ପଦାତିରାଯାତି ଜଟାଵଲ୍କଲଵେଷଭୃତ୍ । ନ ଦୁଃଖଂ ତାଦୃଶଂ ମେଽନ୍ଯଦ୍ଵନମଧ୍ଯଗତସ୍ଯ ହି
ତାଙ୍କର ପୁଅ, ପାଇଁ ଚାଲିଆସୁଛନ୍ତି, ଜଟା ଓ ଚିର ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି—ଏପରି ଦୁଃଖ ମୋ ପାଇଁ ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଆଉ କେବେ ହୋଇନାହିଁ।
ଯାଦୃଶଂ ମଦ୍ଵିଯୋଗେନ ଚୈତସ୍ଯ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ । ଅହୋ ପଶ୍ଯତ ମେ ଭ୍ରାତା ପ୍ରାଣାତ୍ପ୍ରିଯତମଃ ସଖା
ମୋ ବିୟୋଗରେ ଯେପରି ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି—ହାଁ, ଦେଖ, ମୋ ଭାଇ, ମୋ ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାଂ ନିକଟେ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମଂତ୍ରିଵୃଦ୍ଧୈଃ ସୁହର୍ଷିତୈଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ମାଂ ଭରତୋଽଭ୍ଯେତି ଵସିଷ୍ଠେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ମୁଁ ନିକଟକୁ ଆସିଛି ବୋଲି ଶୁଣି, ବୟସ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଖୁସି ହେଇଛନ୍ତି, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହିତ ଭରତ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଆସୁଛନ୍ତି।
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ନରପତିଃ ପୁଷ୍ପକାନ୍ନଭସୋଂଽଗଣାତ୍ । ବିଭୀଷଣହନୂମଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ କୃତାଦରଃ
ଏଭଳି କହି, ରାଜା ବିଭୀଷଣ, ହନୁମାନ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ସହ କଥା ହେଉଥିବାବେଳେ, ପୁଷ୍ପକ ରଥରୁ ଆକାଶରୁ ତୁରନ୍ତ ଅବତରିଲେ।
ଯାନାଦଵତତାରାଶୁ ଵିରହାତ୍କ୍ଲିନ୍ନମାନସଃ । ଭ୍ରାତର୍ଭ୍ରାତଃ ପୁନର୍ଭ୍ରାତର୍ଭ୍ରାତର୍ଭ୍ରାତର୍ଵଦନ୍ମୁହୁଃ
ବିୟୋଗର ଦୁଃଖରେ ମନ ଭିଜିଯାଇଥିବା ରାମ ତୁରନ୍ତ ଯାନରୁ ଅବତରିଲେ, ବାରମ୍ବାର 'ଭାଇ, ଭାଇ, ଭାଇ, ଭାଇ' ବୋଲି ଡାକିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମୁତ୍ତୀର୍ଣମିମଂ ରାମଚଂଦ୍ରଂ ସୁରୈର୍ଯୁତମ୍ । ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵିରହକ୍ଲିନ୍ନଂ ଧୀମାନ୍ଦଦର୍ଶ ହ । ହର୍ଷାଶ୍ରୂଣି ପ୍ରମୁଂଚଂଶ୍ଚ ଦଂଡଵତ୍ପ୍ରଣନାମ ହ
ଦେବତାମାନେ ଘେରିଥିବା ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଏପରି ଦେଖି, ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିବା ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭରତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଆନନ୍ଦ ଲୁହ ଝରାଇ, ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ି ଶିର ନମାଇଲେ।
ରଘୁନାଥୋଽପି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଂଡଵତ୍ପତିତଂ ଭୁଵି । ଉତ୍ଥାପ୍ଯ ଜଗୃହେ ଦୋର୍ଭ୍ଯାଂ ହର୍ଷାଲୋକସମନ୍ଵିତଃ
ରଘୁନାଥ ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି, ଦୁଇହାତେ ଉଠାଇଲେ, ମୁହଁରେ ଆନନ୍ଦର ଆଭା ଝଲମଲ କରୁଥିଲା।
ଉତ୍ଥାପିତୋଽପି ହି ଭୃଶଂ ନୋଦତିଷ୍ଠଦ୍ରୁଦନ୍ମୁହୁଃ । ରାମଚଂଦ୍ରପଦାଂଭୋଜଗ୍ରହଣାସକ୍ତବାହୁଭୃତ୍
ଉଠାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଭଲଭାବେ ଦଣ୍ଡାଇ ରହିପାରିଲେନି, ବାରମ୍ବାର କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ହାତ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚରଣକୁ ଧରି ରହିଥିଲା।
ଭରତ ଉଵାଚ। ଦୁରାଚାରସ୍ଯ ଦୁଷ୍ଟସ୍ଯ ପାପିନୋ ମେ କୃପାଂ କୁରୁ । ରାମଚଂଦ୍ର ମହାବାହୋ କାରୁଣ୍ଯାତ୍କରୁଣାନିଧେ
ଭରତ କହିଲେ—'ହେ ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ମହାବଳଶାଳୀ, କରୁଣାର ସାଗର, ମୋ ଦୁଷ୍ଟ, ପାପୀ ଓ ଖରାପ ଚରିତ୍ର ଥିବା ମୋ ପ୍ରତି ଦୟା କର।'
ଯସ୍ତେ ଵିଦେହଜା ପାଣିସ୍ପର୍ଶଂ କ୍ରୂରମମନ୍ଯତ । ସ ଏଵ ଚରଣୋ ରାମ ଵନେ ବଭ୍ରାମ ମତ୍କୃତେ
'ଯାହାଙ୍କର ହାତ ସ୍ପର୍ଶ ତୁମେ ଏକଥାରେ କଠୋର ଭାବିଥିଲ, ହେ ରାମ, ସେଇ ଚରଣ ମୋ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରିଲା।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଶ୍ରୁମୁଖୋ ଦୀନଃ ପରିରଭ୍ଯ ପୁନଃ ପୁନଃ । ପ୍ରାଂଜଲିଃ ପୁରତସ୍ତସ୍ଥୌ ହର୍ଷଵିହ୍ଵଲିତାନନଃ
ଏପରି କହି, ଲୁହରେ ଭିଜିଥିବା ମୁହଁ ଓ ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ, ସେ ପୁଣିପୁଣି ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ହାତ ଜୋଡି ଆଗରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ମୁହଁରେ ଆନନ୍ଦର ଭାବ ଛଡ଼ିଯାଇଥିଲା।
ରଘୁନାଥସ୍ତମନୁଜଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ କୃପାନିଧିଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ ମହାମଂତ୍ରିମୁଖ୍ଯାନାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ସାଦରମ୍
ରଘୁନାଥ, ଦୟାର ଧାମ, ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ତାପରେ ମହାମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଆଦର ସହ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଖବର ନେଲେ।
ଭରତେନ ସମଂ ଭ୍ରାତ୍ରା ପୁଷ୍ପକାସନମାସ୍ଥିତଃ । ସୀତାଂ ଦଦର୍ଶ ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃପତ୍ନୀମନିଂଦିତାମ୍
ଭରତ ଭାଇ ସହ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ବସି, ଭରତ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କର ଅପରାଧ ହୀନ ପତ୍ନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଅନସୂଯାମିଵାତ୍ରେଃ କିଂ ଲୋପାମୁଦ୍ରାଂ ଘଟୋଦ୍ଭୁଵଃ । ପତିଵ୍ରତାଂ ଜନକଜାମମନ୍ଯତନନାମ ଚ
ସେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅତ୍ରିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅନସୂୟା କିମ୍ବା ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଲୋପାମୁଦ୍ରା ପରି ପତିବ୍ରତା ଭାବିଲେ ଏବଂ ସେହି ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ନାମ ଦେଲେ।
ମାତଃ କ୍ଷମସ୍ଵ ଯଦଘଂ ମଯା କୃତମବୁଦ୍ଧିନା । ତ୍ଵତ୍ସଦୃଶ୍ଯଃ ପତିପରାଃ ସର୍ଵେଷାଂ ସାଧୁକାରିକାଃ
'ମା, ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଯେ ଅପରାଧ କରିଛି, ଦୟାକରି ମାଫ କର; ତୁମ ପରି ପତିପରାୟଣ ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର।'
ଜାନକ୍ଯାପି ମହାଭାଗା ଦେଵରଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସାଦରମ୍ । ଆଶୀର୍ଭିରଭିଯୁଜ୍ଯାଥ ସମପୃଚ୍ଛଦନାମଯମ୍
ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଜାନକୀ ଭରତଙ୍କୁ ଆଦର ସହ ଦେଖି, ଆଶୀର୍ବାଦ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଖବର ନେଲେ।
ଵିମାନଵରମାରୂଢାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ନଭସୋଂଽଗଣେ । କ୍ଷଣାଦାଲୋକଯାଂଚକ୍ରେ ନିକଟେ ସ୍ଵପିତୁଃ ପୁରୀମ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅତି ଶୋଭାମୟ ବିମାନରେ ଚଢ଼ି, ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଜ ପିତାଙ୍କର ସହରକୁ ନିକଟରେ ଦେଖିଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମୋ ରାଜଧାନୀଂ ନିଜଲୋକନିଵାସିନୀମ୍ । ଜହର୍ଷ ମତିମାନ୍ଵୀରଶ୍ଚିରଦର୍ଶନଲାଲସଃ
ଶେଷ କହିଲେ— ନିଜ ଜନମାନ୍ୟ ସହରକୁ ଦେଖି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ପ୍ରବଳ ରାମ, ଯିଏ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ସେ ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
ଭରତୋଽପି ସ୍ଵକଂ ମିତ୍ରଂ ସୁମୁଖଂ ନଗରଂ ପ୍ରତି । ପ୍ରେଷଯାମାସ ସଚିଵଂ ନଗରୋତ୍ସଵସିଦ୍ଧଯେ
ଭରତ ମଧ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରିୟ ସହର ପାଇଁ ନିଜ ବିଶ୍ୱାସୀ ମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଆଗରେ ପଠାଇଲେ, ସହରରେ ଉତ୍ସବର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବାକୁ।
ଭରତ ଉଵାଚ। କୁର୍ଵଂତୁ ଲୋକାସ୍ତ୍ଵରିତଂ ରଘୁନାଥାଗମୋତ୍ସଵମ୍ । ମଂଦିରେ ମଂଦିରେ ରମ୍ଯଂ କୃତକୌତୁକଚିତ୍ରକମ୍
ଭରତ କହିଲେ— ଲୋକମାନେ ଶୀଘ୍ର ରଘୁନାଥଙ୍କ ଆଗମନ ଉପଲକ୍ଷେ ଉତ୍ସବର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରକୁ ଆନନ୍ଦ ଓ ଶୋଭାର ସଜାଣାରେ ଭରିଦିଅନ୍ତୁ।
ଵିପାଂସୁକା ରାଜମାର୍ଗାଶ୍ଚଂଦନଦ୍ରଵସିଂଚିତାଃ । ପ୍ରସୂନଭରସଂକୢପ୍ତା ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଜନାଵୃତାଃ
ରାଜପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଚନ୍ଦନ ଜଳ ଛିଟିଏ ଓ ସୁକ୍ଷ୍ମ ଧୂଳିରେ ଢାକିଦିଅନ୍ତୁ, ଫୁଲର ଢେର ଲଗାଇ ଏବଂ ଆନନ୍ଦିତ, ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ଭରିଦିଅନ୍ତୁ।
ଵିଚିତ୍ରଵର୍ଣଧ୍ଵଜଭା ଚିତ୍ରିତାଖିଲସ୍ଵାଂଗଣାଃ । ମେଘାଗମେ ଧନୁରିଵ ପଶ୍ଯଂତ୍ଵେଵ ଵଲୀମୁଖାଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଙ୍ଗନକୁ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଝଣ୍ଡା ଓ ପତାକାରେ ଶୋଭିତ କରନ୍ତୁ, ମେଘ ଆସିଲେ ଯେମିତି ଆକାଶରେ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେଭଳି ଲୋକମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଆନନ୍ଦରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉ।
ପ୍ରତିଗେହଂ ତୁ ଲୋକାନାଂ କାରଯଂତ୍ଵଗରୂକ୍ଷଣମ୍ । ଯଦ୍ଧୂମଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଶିଖିନୋ ନୃତ୍ଯଂ କୁର୍ଵଂତୁ ଲୀଲଯା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଲୋକମାନେ ଶୁଭ ଅଗ୍ନି ଜଳାନ୍ତୁ; ଧୂଆଁ ଦେଖି ଅଗ୍ନିପୂଜକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତୁ।
ହସ୍ତିନୋ ମମ ଶୈଲାଭାନାଧୋରଣସୁଯଂତ୍ରିତାନ୍ । ଵିଚିତ୍ରଯଂତୁ ବହୁଶୋ ଗୈରିକାଦ୍ଯୁପଧାତୁଭିଃ
ମୋର ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ ଭାରୀ ହାତୀମାନେ ଶୁଭ ଦ୍ୱଜପତାକାରେ ଶୋଭିତ ହେଉ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ମାଟି ଓ ଖଣିଜଦ୍ରବ୍ୟରେ ବହୁଭାବରେ ସଜାଯାଉ।