ଗର୍ତଶାଯୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜଟାଵଲ୍କଲସଂଯୁତଃ । କୃଶାଂଗଯଷ୍ଟିର୍ଦୁଃଖାର୍ତଃ କୁର୍ଵନ୍ରାମକଥାଂ ମୁହୁଃ
ଭୂମିରେ ଶୋଇ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଜଟା ଓ ଚମର ପିନ୍ଧି, ଦେହରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଲିଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ ବାରମ୍ବାର ରାମଙ୍କ କଥା କହୁଥିଲେ।
ଯଵାନ୍ନମପି ନୋ ଭୁଂକ୍ତେ ଜଲଂ ପିବତି ନୋ ମୁହୁଃ । ଉଦ୍ଯଂତଂ ସଵିତାରଂ ଯୋ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ବ୍ରଵୀତି ଚ
ସେ ଯବ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଖାଉନାହାନ୍ତି, ପୁନି ପୁନି ପାଣି ମଧ୍ୟ ପିଉନାହାନ୍ତି; ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହୁଥିଲେ—
ଜଗନ୍ନେତ୍ରସୁରସ୍ଵାମିନ୍ହର ମେ ଦୁଷ୍କୃତଂ ମହତ୍ । ମଦର୍ଥେ ରାମଚଂଦ୍ରୋଽପି ଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯୋ ଵନଂ ଯଯୌ
ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ମୋର ବଡ଼ ଅପରାଧ ଦୂର କର; କାରଣ, ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।
ସୀତଯା ସୁକୁମାରାଂଗ୍ଯା ସେଵ୍ଯମାନୋଽଟଵୀଂ ଗତଃ । ଯା ସୀତା ପୁଷ୍ପପର୍ଯଂକେ ଵୃଂତମାସାଦ୍ଯ ଦୁଃଖିତା
ସୀତା, ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ, ସେ ରାମଙ୍କ ସେବା କରି ଅଟବୀକୁ ଗଲେ; ସେଇ ସୀତା, ପୁଷ୍ପ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଶୋଇ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଯା ସୀତା ରଵିସଂତାପଂ କଦାପି ପ୍ରାପ ନୋ ସତୀ । ମଦର୍ଥେ ଜାନକୀ ସା ଚ ପ୍ରତ୍ଯରଣ୍ଯଂ ଭ୍ରମତ୍ଯହୋ
ସୀତା, ଯିଏ କେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଜାନକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁଁରୁଛନ୍ତି—ହାୟ।
ଯା ସୀତା ରାଜଵୃଂଦୈଶ୍ଚ ନ ଦୃଷ୍ଟା ନଯନୈଃ କଦା । ସା ସୀତା ଦୃଶ୍ଯତେ ନୂନଂ କିରାତୈଃ କାଲରୂପିଭିଃ
ସୀତା, ଯିଏ କେବେ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇନଥିଲେ, ସେଇ ସୀତାକୁ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିକାରୀମାନେ, ମୃତ୍ୟୁର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ଯା ସୀତା ମଧୁରଂ ତ୍ଵନ୍ନଂ ଭୋଜିତା ନ ବୁଭୁକ୍ଷତି । ସା ସୀତାଦ୍ଯ ଵନସ୍ଥାନି ଫଲାନି ପ୍ରାର୍ଥଯତ୍ଯହୋ
ସୀତା, ଯିଏ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି କେବେ ଭୁଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ସେଇ ସୀତା ଏବେ ଅରଣ୍ୟର ଫଳ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି—ହାୟ।
ଇତ୍ଯେଵମନ୍ଵହଂ ସୂର୍ଯମୁପସ୍ଥାଯ ଵଦତ୍ଯଦଃ । ପ୍ରାତଃପ୍ରାତର୍ମହାରାଜୋ ଭରତୋ ରାମଵଲ୍ଲଭଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମହାରାଜା ଭରତ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଲିନ ହୋଇ, ପ୍ରତି ସକାଳେ ଏହି ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲେ।
ଯଶ୍ଚୋଚ୍ଯମାନଃ ସଚିଵୈଃ ସମଦୁଃଖସୁଖୈର୍ବୁଧୈଃ । ନୀତିଜ୍ଞୈଃ ଶାସ୍ତ୍ରନିପୁଣୈରିତି ପ୍ରୋଵାଚ ତାନ୍ନୃପଃ
ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ନୀତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦୁଃଖସୁଖରେ ସମ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କହୁଥିଲେ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ—
ଅମାତ୍ଯା ଦୁର୍ଭଗଂ ମାଂ କିଂ ପ୍ରବ୍ରୂତ ପୁରୁଷାଧମମ୍ । ମଦର୍ଥେ ମେଽଗ୍ରଜୋ ରାମୋ ଵନଂ ପ୍ରାପ୍ଯାଵସୀଦତି
ହେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଏତେ ଅଭାଗା ଓ ନିମ୍ନ ମନୁଷ୍ୟ ମୋତେ କାହିଁକି କଥା କହୁଛ? ମୋ ପାଇଁ ମୋର ଭାଇ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।
ଦୁର୍ଭଗସ୍ଯ ମମ ପ୍ରସ୍ଵାଃ ପାପମାର୍ଜନମାଦରାତ୍ । କରୋମି ରାମଚଂଦ୍ରାଂଘ୍ରିଂ ସ୍ମାରଂ ସ୍ମାରଂ ସୁମଂତ୍ରିଣଃ
ଏଭଳି ଅଭାଗା ମୋର ନିଦ୍ରା କେବଳ ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା; ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ମରଣ କରି କରି, ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି।
ଧନ୍ଯା ସୁମିତ୍ରା ସୁତରାଂ ଵୀରସୂଃ ସ୍ଵପତିପ୍ରିଯା । ଯସ୍ଯାସ୍ତନୂଜୋ ରାମସ୍ଯ ଚରଣୌ ସେଵତେଽନ୍ଵହମ୍
ସତ୍ୟ ସୁମିତ୍ରା ଭାଗ୍ୟବତୀ, ବୀର ପୁତ୍ରର ଜନନୀ, ସ୍ୱାମୀପ୍ରିୟା; ଯାହାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତିଦିନ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଗ୍ରାମେ ସ୍ଥିତୋ ନୂନଂ ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲଃ । ଵିଲାପଂ ପ୍ରକରୋତ୍ଯୁଚ୍ଚୈସ୍ତଂ ଗ୍ରାମଂ ସ ଦଦର୍ଶ ହ
ଏହି ଗ୍ରାମରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭରତ, ଭାଇପ୍ରେମରେ ଭରିପୁରି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ; ସେଇ ଗ୍ରାମକୁ ସେ ଦେଖିଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଅଥ ତଦ୍ଦର୍ଶନୋତ୍କଣ୍ଠା ଵିହ୍ଵଲୀକୃତଚେତସା । ପୁନଃ ପୁନଃ ସ୍ମୃତୋ ଭ୍ରାତା ଭରତୋ ଧାର୍ମିକାଗ୍ରଣୀଃ
ଶେଷ କହିଲେ—ତାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର ହୃଦୟ ସହିତ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ ଭରତ ପୁନିପୁନି ଭାଇଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ।
ଉଵାଚ ଚ ହନୂମଂତଂ ବଲଵଂତଂ ସମୀରଜମ୍ । ପ୍ରସ୍ଫୁରଦ୍ଦଶନଵ୍ଯାଜ ଚନ୍ଦ୍ରକାଂତିହତାଂଧକଃ
ଏବଂ ସେ ବଳଶାଳୀ, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଚମକି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଥିଲା, ମଣିରେ ଚାଁଦନି ପଡ଼ିଲା ପରି।
ଶୃଣୁ ଵୀର ହନୂମଂସ୍ତ୍ଵଂ ମଦ୍ଗିରଂ ଭ୍ରାତୃନୋଦିତାମ୍ । ଚିରଂତନଵିଯୋଗେନ ଗଦ୍ଗଦୀକୃତଵିହ୍ଵଲାମ୍
ଶୁଣ, ହେ ବୀର ହନୁମାନ, ମୋ ଭାଇଙ୍କ କଥା ମୋ ମୁଖରେ ଯେଉଁଠିଏ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି, ଦୀର୍ଘ ବିଚ୍ଛେଦରେ ଭାବବିହ୍ୱଳ ଓ କଣ୍ଠ ଅଟକି ଯାଇଛି।
ଗଚ୍ଛ ତଂ ଭ୍ରାତରଂ ଵୀର ସମୀରଣତନୂଦ୍ଭଵ । ମଦ୍ଵିଯୋଗକୃଶାଂ ଯଷ୍ଟିଂ ଵପୁଷୋ ବିଭ୍ରତଂ ହଠାତ୍
ବାୟୁର ସନ୍ତାନ ଶୂରବୀର, ତୁମେ ଯାଅ, ସେଇ ଭାଇଁ ପାଖକୁ, ଯିଏ ମୋର ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖରେ ଦେହକୁ ଶୁଖାଇ ଏକ ଦୁର୍ବଳ ଛଡ଼ି ପରି ହୋଇଯାଇଛି।
ଯୋ ଵଲ୍କଲଂ ପରୀଧତ୍ତେ ଜଟାଂ ଧତ୍ତେ ଶିରୋରୁହେ । ଫଲାନାଂ ଭକ୍ଷଣମପି ନ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିରହାତୁରଃ
ସେ ଜଣେ ବିରହରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ, ଚାମର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟା ରଖିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଖାଉନାହାନ୍ତି।
ପରସ୍ତ୍ରୀ ଯସ୍ଯ ମାତେଵ ଲୋଷ୍ଟଵତ୍କାଂଚନଂ ପୁନଃ । ପ୍ରଜାଃ ପୁତ୍ରାନିଵୋଦ୍ରକ୍ଷେଦ୍ବାଂଧଵୋ ମମ ଧର୍ମଵିତ୍
ଯାହା ପାଇଁ ଅନ୍ୟର ଜୀଉ ମାଆ ପରି, ସୁନା ମାଟି ପରି, ଏବଂ ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରଜାକୁ ପୁଅମାନେ ପରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି—ସେ ମୋର ଧର୍ମଜ୍ଞ ବନ୍ଧୁ।
ମଦ୍ଵିଯୋଗଜଦୁଃଖାଗ୍ନିଜ୍ଵାଲାଦଗ୍ଧକଲେଵରମ୍ । ମଦାଗମନସଂଦେଶ ପଯୋଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଶୁ ସିଂଚତମ୍
ମୋ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଥିବା ତାଙ୍କର ଦେହକୁ, ମୋ ଆଗମନର ସୁସମ୍ବାଦର ଆନନ୍ଦର ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଶିତଳ କର।
ସୀତଯା ସହିତଂ ରାମଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତମ୍ । ସୁଗ୍ରୀଵାଦିକପୀଂଦ୍ରୈଶ୍ଚ ରକ୍ଷୋଭିଃ ସବିଭୀଷଣୈଃ
ତାଙ୍କୁ କୁହ, ସୀତା ସହିତ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାନରମାନେ, ଏବଂ ବିଭୀଷଣ ସହ ବିଭିନ୍ନ ରାକ୍ଷସମାନେ, ସଙ୍ଗେ ଅଛନ୍ତି।
ପ୍ରାପ୍ତଂ ନିଵେଦଯ ସୁଖାତ୍ପୁଷ୍ପକାସନସଂସ୍ଥିତମ୍ । ଯେନ ମେ ସୋଽନୁଜଃ ଶୀଘ୍ରଂ ସୁଖମେତି ମଦାଗମାତ୍
ସେମାନେ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସି ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ। ଏହି ଖବରରେ ମୋର ଛୋଟ ଭାଇ ଶୀଘ୍ର ଖୁସି ପାଇବ।
ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ ରଘୁଵୀରସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଜଗାମ ଭରତାଵାସଂ ନଂଦିଗ୍ରାମଂ ନିଦେଶକୃତ୍
ଏଭଳି ବୁଦ୍ଧିମାନ ରଘୁବୀରଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ଭରତଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ।
ଗତ୍ଵା ସ ନଂଦିଗ୍ରାମଂ ତୁ ମଂତ୍ରିଵୃଦ୍ଧୈଃ ସୁସଂଯତମ୍ । ଭରତଂ ଭ୍ରାତୃଵିରହକ୍ଲିନ୍ନଂ ଧୀମାନ୍ଦଦର୍ଶ ହ
ସେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ପହଞ୍ଚି, ମନ୍ତ୍ରୀବୃଦ୍ଧମାନେ ଭଲଭାବେ ଚାଳନା କରୁଥିବା ସେଠାରେ, ଭାଇର ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
କଥଯଂତଂ ମଂତ୍ରିଵୃଦ୍ଧାନ୍ରାମଚଂଦ୍ରକଥାନକମ୍ । ତଦୀଯ ପଦାପାଥୋଜ ମକରଂଦସୁନିର୍ଭରଃ
ସେ ଭରତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ବୃଦ୍ଧମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ସହ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କଥା କହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦ ରାମଙ୍କ ପଦପଦ୍ମର ଭକ୍ତିର ମଧୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
ନମଶ୍ଚକାର ଭରତଂ ଧର୍ମଂ ମୂର୍ତିଯୁତଂ କିଲ । ଵିଧାତ୍ରା ସକଲାଂଶେନ ସତ୍ତ୍ଵେନୈଵ ଵିନିର୍ମିତମ୍
ସେ ଭରତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, ଯିଏ ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଓ ଶୁଦ୍ଧତାରେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭରତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ପ୍ରତ୍ଯୁତ୍ଥାଯ କୃତାଂଜଲି । ସ୍ଵାଗତଂ ଚେତି ହୋଵାଚ ରାମସ୍ଯ କୁଶଲଂ ଵଦ
ଭରତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶୀଘ୍ର ଉଠି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, 'ସ୍ୱାଗତ! ମୋତେ କୁହ, ରାମଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ଅଛି କି?'
ଇତ୍ଯେଵଂ ଵଦତସ୍ତସ୍ଯ ଭୁଜୋ ଦକ୍ଷିଣତୋଽସ୍ଫୁରତ୍ । ହୃଦଯାଚ୍ଚ ଗତଃ ଶୋକୋ ହର୍ଷାସ୍ରୈଃ ପୂରିତାନନଃ
ଏଭଳି କଥା କହୁଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତ କମ୍ପିଗଲା, ହୃଦୟରୁ ଦୁଃଖ ହଟିଗଲା, ମୁହଁ ଆନନ୍ଦ ନୟନଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ଵିଲୋକ୍ଯ ତାଦୃଶଂ ଭୂପଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ କପୀଶ୍ଵରଃ । ନିକଟେ ହି ପୁରଃ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ରାମଂ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖି, ବାନରମୁଖ୍ୟ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଜାଣ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ଏଠାରେ, ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।'
ରାମାଗମନସଂଦେଶାମୃତସିକ୍ତକଲେଵରଃ । ପ୍ରାପଯଦ୍ଧର୍ଷପୂରଂ ହି ସହସ୍ରାସ୍ଯୋ ନ ଵେଦ୍ମ୍ଯହମ୍
ରାମଙ୍କ ଆଗମନର ଖବରର ଆନନ୍ଦ ଅମୃତରେ ତାଙ୍କର ଦେହ ଭିଜିଗଲା, ସେ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ; ରାବଣଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା କି ହେଲା, ମୁଁ ଜାଣେନି।