ଲଂକାଯାଂ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଧର୍ମଯୁକ୍ତଂ ବିଭୀଷଣମ୍ । ସୀତଯାସହିତୋ ରାମଃ ପୁଷ୍ପକଂ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ
ଲଙ୍କାରେ ଧର୍ମିକ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାଜା କରି, ସୀତା ସହିତ ରାମ ଫୁଲର ମାଳା ପରି ଶୋଭିତ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ବସିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵହନୁମତ୍ସୀତାଲକ୍ଷ୍ମଣୈଃ ସଂଯୁତସ୍ତଦା । ବିଭୀଷଣୋଽପି ସଚିଵୈରନ୍ଵଗାଦ୍ଵିରହୋତ୍ସୁକଃ
ସେବେଳେ ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ବିରହର କଷ୍ଟରେ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ଲଂକାଂ ସ ପଶ୍ଯନ୍ବହୁଧା ଭଗ୍ନପ୍ରାକାରତୋରଣାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଶୋକଵନଂ ତତ୍ର ସୀତାସ୍ଥାନଂ ମୁମୂର୍ଚ୍ଛ ହ
ସେ ଲଙ୍କାକୁ ବହୁଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପ୍ରାକାର ଓ ଦ୍ୱାର ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ଅଶୋକବନ ଓ ସୀତା ଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖି, ସେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ।
ଶିଂଶପାଂସ୍ତତ୍ର ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାନ୍କୋରକୈର୍ଯୁତାନ୍ । ରାକ୍ଷସୀଭିଃ ସମାକୀର୍ଣାନ୍ମୃତାଭିର୍ହନୁମଦ୍ଭଯାତ୍
ସେଠାରେ ସେ ଫୁଲ ଓ କୁଳିରେ ଭରିଥିବା ଶିଂଶପା ଓ ଅନ୍ୟ ଗଛମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଭୟରେ ମୃତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ପଡିଥିଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ସର୍ଵଂ ଵିଲୋକ୍ଯାଶୁ ରାମଃ ପ୍ରାଯାତ୍ପୁରୀଂ ପ୍ରତି । ବ୍ରହ୍ମାଦିଦେଵୈଃ ସହିତଃ ସ୍ଵୀଯସ୍ଵୀଯଵିମାନକୈଃ
ଏପରି ସବୁ ଦ୍ରୁତ ଦେଖି, ରାମ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ବିମାନରେ ସହିତ ସହରକୁ ଯାଉଥିଲେ।
ଦେଵଦୁଂଦୁଭିନିର୍ଘୋଷାଞ୍ଛୃଣ୍ଵଞ୍ଛ୍ରୋତ୍ରସୁଖାଵହାନ୍ । ତଥୈଵାପ୍ସରସାଂ ନୃତ୍ଯୈଃ ପୂଜ୍ଯମାନୋ ରଘୂତ୍ତମଃ
ଦେବତାଙ୍କ ଢୋଲର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଏବଂ ଆପ୍ସରାମାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
ସୀତାଯୈ ଦର୍ଶଯନ୍ମାର୍ଗେ ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଶ୍ରମଵଂତି ଚ । ମୁନୀଂଶ୍ଚ ମୁନିପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ମୁନିପତ୍ନୀଃ ପତିଵ୍ରତାଃ
ପଥରେ ସୀତାଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ, ଆଶ୍ରମ, ମୁନିମାନେ, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ ପତିପ୍ରତିବ୍ରତା ମୁନିପତ୍ନୀମାନେ ଦେଖାଇଲେ।
ଯତ୍ରଯତ୍ର କୃତାଵାସାଃ ପୂର୍ଵଂ ରାମେଣ ଧୀମତା । ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଦର୍ଶଯାମାସ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଧୀର ରାମ ପୂର୍ବରୁ ବାସ କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖାଇଲେ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଦର୍ଶଯଂସ୍ତସ୍ଯୈ ରାମୋଽଦ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ସ୍ଵକାଂ ପୁରୀମ୍ । ତସ୍ଯାଃ ପୁନଃ ସମୀପେ ତୁ ନଂଦିଗ୍ରାମଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ଏଭଳି ଦେଖାଇ ଦେଇ, ରାମ ନିଜ ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ସେହି ସହର ନିକଟରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଗ୍ରାମକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ଯତ୍ର ଵୈ ଭରତୋ ରାଜା ପାଲଯନ୍ଧର୍ମମାସ୍ଥିତଃ । ଭ୍ରାତୁର୍ଵିଯୋଗଜନିତଂ ଦୁଃଖଚିହ୍ନଂ ଵହନ୍ବହୁ
ଏଠାରେ ଭରତ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ରାଜା ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ; ଭାଇ ସହ ବିଚ୍ଛେଦର ଦୁଃଖ ଚିହ୍ନ ନେଇ ଅନେକ ଦିନ ଧରି ରହିଥିଲେ।
ଗର୍ତଶାଯୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜଟାଵଲ୍କଲସଂଯୁତଃ । କୃଶାଂଗଯଷ୍ଟିର୍ଦୁଃଖାର୍ତଃ କୁର୍ଵନ୍ରାମକଥାଂ ମୁହୁଃ
ଭୂମିରେ ଶୋଇ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଜଟା ଓ ଚମର ପିନ୍ଧି, ଦେହରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଲିଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ ବାରମ୍ବାର ରାମଙ୍କ କଥା କହୁଥିଲେ।
ଯଵାନ୍ନମପି ନୋ ଭୁଂକ୍ତେ ଜଲଂ ପିବତି ନୋ ମୁହୁଃ । ଉଦ୍ଯଂତଂ ସଵିତାରଂ ଯୋ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ବ୍ରଵୀତି ଚ
ସେ ଯବ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଖାଉନାହାନ୍ତି, ପୁନି ପୁନି ପାଣି ମଧ୍ୟ ପିଉନାହାନ୍ତି; ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହୁଥିଲେ—
ଜଗନ୍ନେତ୍ରସୁରସ୍ଵାମିନ୍ହର ମେ ଦୁଷ୍କୃତଂ ମହତ୍ । ମଦର୍ଥେ ରାମଚଂଦ୍ରୋଽପି ଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯୋ ଵନଂ ଯଯୌ
ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ମୋର ବଡ଼ ଅପରାଧ ଦୂର କର; କାରଣ, ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।
ସୀତଯା ସୁକୁମାରାଂଗ୍ଯା ସେଵ୍ଯମାନୋଽଟଵୀଂ ଗତଃ । ଯା ସୀତା ପୁଷ୍ପପର୍ଯଂକେ ଵୃଂତମାସାଦ୍ଯ ଦୁଃଖିତା
ସୀତା, ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ, ସେ ରାମଙ୍କ ସେବା କରି ଅଟବୀକୁ ଗଲେ; ସେଇ ସୀତା, ପୁଷ୍ପ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଶୋଇ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଯା ସୀତା ରଵିସଂତାପଂ କଦାପି ପ୍ରାପ ନୋ ସତୀ । ମଦର୍ଥେ ଜାନକୀ ସା ଚ ପ୍ରତ୍ଯରଣ୍ଯଂ ଭ୍ରମତ୍ଯହୋ
ସୀତା, ଯିଏ କେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଜାନକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁଁରୁଛନ୍ତି—ହାୟ।
ଯା ସୀତା ରାଜଵୃଂଦୈଶ୍ଚ ନ ଦୃଷ୍ଟା ନଯନୈଃ କଦା । ସା ସୀତା ଦୃଶ୍ଯତେ ନୂନଂ କିରାତୈଃ କାଲରୂପିଭିଃ
ସୀତା, ଯିଏ କେବେ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇନଥିଲେ, ସେଇ ସୀତାକୁ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିକାରୀମାନେ, ମୃତ୍ୟୁର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ଯା ସୀତା ମଧୁରଂ ତ୍ଵନ୍ନଂ ଭୋଜିତା ନ ବୁଭୁକ୍ଷତି । ସା ସୀତାଦ୍ଯ ଵନସ୍ଥାନି ଫଲାନି ପ୍ରାର୍ଥଯତ୍ଯହୋ
ସୀତା, ଯିଏ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି କେବେ ଭୁଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ସେଇ ସୀତା ଏବେ ଅରଣ୍ୟର ଫଳ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି—ହାୟ।
ଇତ୍ଯେଵମନ୍ଵହଂ ସୂର୍ଯମୁପସ୍ଥାଯ ଵଦତ୍ଯଦଃ । ପ୍ରାତଃପ୍ରାତର୍ମହାରାଜୋ ଭରତୋ ରାମଵଲ୍ଲଭଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମହାରାଜା ଭରତ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଲିନ ହୋଇ, ପ୍ରତି ସକାଳେ ଏହି ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲେ।
ଯଶ୍ଚୋଚ୍ଯମାନଃ ସଚିଵୈଃ ସମଦୁଃଖସୁଖୈର୍ବୁଧୈଃ । ନୀତିଜ୍ଞୈଃ ଶାସ୍ତ୍ରନିପୁଣୈରିତି ପ୍ରୋଵାଚ ତାନ୍ନୃପଃ
ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ନୀତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦୁଃଖସୁଖରେ ସମ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କହୁଥିଲେ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ—
ଅମାତ୍ଯା ଦୁର୍ଭଗଂ ମାଂ କିଂ ପ୍ରବ୍ରୂତ ପୁରୁଷାଧମମ୍ । ମଦର୍ଥେ ମେଽଗ୍ରଜୋ ରାମୋ ଵନଂ ପ୍ରାପ୍ଯାଵସୀଦତି
ହେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଏତେ ଅଭାଗା ଓ ନିମ୍ନ ମନୁଷ୍ୟ ମୋତେ କାହିଁକି କଥା କହୁଛ? ମୋ ପାଇଁ ମୋର ଭାଇ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।
ଦୁର୍ଭଗସ୍ଯ ମମ ପ୍ରସ୍ଵାଃ ପାପମାର୍ଜନମାଦରାତ୍ । କରୋମି ରାମଚଂଦ୍ରାଂଘ୍ରିଂ ସ୍ମାରଂ ସ୍ମାରଂ ସୁମଂତ୍ରିଣଃ
ଏଭଳି ଅଭାଗା ମୋର ନିଦ୍ରା କେବଳ ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା; ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ମରଣ କରି କରି, ହେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି।
ଧନ୍ଯା ସୁମିତ୍ରା ସୁତରାଂ ଵୀରସୂଃ ସ୍ଵପତିପ୍ରିଯା । ଯସ୍ଯାସ୍ତନୂଜୋ ରାମସ୍ଯ ଚରଣୌ ସେଵତେଽନ୍ଵହମ୍
ସତ୍ୟ ସୁମିତ୍ରା ଭାଗ୍ୟବତୀ, ବୀର ପୁତ୍ରର ଜନନୀ, ସ୍ୱାମୀପ୍ରିୟା; ଯାହାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତିଦିନ ରାମଙ୍କ ଚରଣ ସେବା କରୁଛନ୍ତି।
ଯତ୍ର ଗ୍ରାମେ ସ୍ଥିତୋ ନୂନଂ ଭରତୋ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲଃ । ଵିଲାପଂ ପ୍ରକରୋତ୍ଯୁଚ୍ଚୈସ୍ତଂ ଗ୍ରାମଂ ସ ଦଦର୍ଶ ହ
ଏହି ଗ୍ରାମରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭରତ, ଭାଇପ୍ରେମରେ ଭରିପୁରି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ; ସେଇ ଗ୍ରାମକୁ ସେ ଦେଖିଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଅଥ ତଦ୍ଦର୍ଶନୋତ୍କଣ୍ଠା ଵିହ୍ଵଲୀକୃତଚେତସା । ପୁନଃ ପୁନଃ ସ୍ମୃତୋ ଭ୍ରାତା ଭରତୋ ଧାର୍ମିକାଗ୍ରଣୀଃ
ଶେଷ କହିଲେ—ତାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆତୁର ହୃଦୟ ସହିତ, ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ ଭରତ ପୁନିପୁନି ଭାଇଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ।
ଉଵାଚ ଚ ହନୂମଂତଂ ବଲଵଂତଂ ସମୀରଜମ୍ । ପ୍ରସ୍ଫୁରଦ୍ଦଶନଵ୍ଯାଜ ଚନ୍ଦ୍ରକାଂତିହତାଂଧକଃ
ଏବଂ ସେ ବଳଶାଳୀ, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଚମକି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରୁଥିଲା, ମଣିରେ ଚାଁଦନି ପଡ଼ିଲା ପରି।
ଶୃଣୁ ଵୀର ହନୂମଂସ୍ତ୍ଵଂ ମଦ୍ଗିରଂ ଭ୍ରାତୃନୋଦିତାମ୍ । ଚିରଂତନଵିଯୋଗେନ ଗଦ୍ଗଦୀକୃତଵିହ୍ଵଲାମ୍
ଶୁଣ, ହେ ବୀର ହନୁମାନ, ମୋ ଭାଇଙ୍କ କଥା ମୋ ମୁଖରେ ଯେଉଁଠିଏ ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଛି, ଦୀର୍ଘ ବିଚ୍ଛେଦରେ ଭାବବିହ୍ୱଳ ଓ କଣ୍ଠ ଅଟକି ଯାଇଛି।
ଗଚ୍ଛ ତଂ ଭ୍ରାତରଂ ଵୀର ସମୀରଣତନୂଦ୍ଭଵ । ମଦ୍ଵିଯୋଗକୃଶାଂ ଯଷ୍ଟିଂ ଵପୁଷୋ ବିଭ୍ରତଂ ହଠାତ୍
ବାୟୁର ସନ୍ତାନ ଶୂରବୀର, ତୁମେ ଯାଅ, ସେଇ ଭାଇଁ ପାଖକୁ, ଯିଏ ମୋର ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖରେ ଦେହକୁ ଶୁଖାଇ ଏକ ଦୁର୍ବଳ ଛଡ଼ି ପରି ହୋଇଯାଇଛି।
ଯୋ ଵଲ୍କଲଂ ପରୀଧତ୍ତେ ଜଟାଂ ଧତ୍ତେ ଶିରୋରୁହେ । ଫଲାନାଂ ଭକ୍ଷଣମପି ନ କୁର୍ଯାଦ୍ଵିରହାତୁରଃ
ସେ ଜଣେ ବିରହରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ, ଚାମର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟା ରଖିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଖାଉନାହାନ୍ତି।
ପରସ୍ତ୍ରୀ ଯସ୍ଯ ମାତେଵ ଲୋଷ୍ଟଵତ୍କାଂଚନଂ ପୁନଃ । ପ୍ରଜାଃ ପୁତ୍ରାନିଵୋଦ୍ରକ୍ଷେଦ୍ବାଂଧଵୋ ମମ ଧର୍ମଵିତ୍
ଯାହା ପାଇଁ ଅନ୍ୟର ଜୀଉ ମାଆ ପରି, ସୁନା ମାଟି ପରି, ଏବଂ ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରଜାକୁ ପୁଅମାନେ ପରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି—ସେ ମୋର ଧର୍ମଜ୍ଞ ବନ୍ଧୁ।
ମଦ୍ଵିଯୋଗଜଦୁଃଖାଗ୍ନିଜ୍ଵାଲାଦଗ୍ଧକଲେଵରମ୍ । ମଦାଗମନସଂଦେଶ ପଯୋଵୃଷ୍ଟ୍ଯାଶୁ ସିଂଚତମ୍
ମୋ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଥିବା ତାଙ୍କର ଦେହକୁ, ମୋ ଆଗମନର ସୁସମ୍ବାଦର ଆନନ୍ଦର ବର୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଶିତଳ କର।