ଵଦଂତି ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ସାଧୂନାଂ ସଂଗମଂ ଵରମ୍ । ଯସ୍ମାତ୍ପାପକ୍ଷଯକରୀ ରଘୁନାଥକଥା ଭଵେତ୍
ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ଯେ, ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଙ୍ଗ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ, କାରଣ ଏହା ଦ୍ୱାରା ରଘୁନାଥଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ତ୍ଵଯା ମେଽନୁଗ୍ରହଃ ସୃଷ୍ଟୋ ଯଦ୍ରାମଃ ସ୍ମାରିତଃ ପୁନଃ । ସୁରାସୁରକିରୀଟୌଘ ମଣିନୀରାଜିତାଂଘ୍ରିକଃ
ତୁମେ ମୋତେ ଦୟା କରିଛ, କାରଣ ଆଉଥରେ ରାମଙ୍କୁ ମୋତେ ସ୍ମରଣ କରାଇଲ। ଯାହାଙ୍କ ପାଦ ଉପରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ମଣିରେ ଶୋଭିତ।
ରାଵଣାରିକଥା ଵାର୍ଦ୍ଧୌ ମଶକୋ ମାଦୃଶଃ କିଯାନ୍ । ଯତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଦଯୋ ଦେଵା ମୋହିତା ନ ଵିଦଂତ୍ଯପି
ରାବଣଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କ କଥାର ସମୁଦ୍ର ଆଗରେ ମୁଁ ଏକ ମଶା ପରି କିଛି ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି, ବୁଝିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତଥାପି ଭୋ ମଯା ତୁଭ୍ଯଂ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଵୀଯଶକ୍ତିତଃ । ପକ୍ଷିଣଃ ସ୍ଵଗତିଂ ଶ୍ରିତ୍ଵା ଖେ ଗଚ୍ଛଂତି ସୁଵିସ୍ତରେ
ତଥାପି, ଓ ପ୍ରିୟ, ମୋ ସମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି; ଯେପରି ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକାଶରେ ଉଡନ୍ତି।
ଚରିତଂ ରଘୁନାଥସ୍ଯ ଶତକୋଟିପ୍ରଵିସ୍ତରମ୍ । ଯେଷାଂ ଵୈ ଯାଦୃଶୀ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତେ ଵଦଂତ୍ଯେଵ ତାଦୃଶମ୍
ରଘୁନାଥଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଶତ କୋଟି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ; ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଯେପରି ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ସେହିପରି କହନ୍ତି।
ରଘୁନାଥସତୀକୀର୍ତିର୍ମଦ୍ବୁଦ୍ଧିଂ ନିର୍ମଲୀମସାମ୍ । କରିଷ୍ଯତି ସ୍ଵସଂପର୍କାତ୍କନକଂ ତ୍ଵନଲୋ ଯଥା
ରଘୁନାଥଙ୍କ ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତି ମୋ ମନକୁ ଶୁଧ କରିଦେବ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସୁନାକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତଂ ମୁନିଵରଂ ଧ୍ଯାନସ୍ତିମିତଲୋଚନଃ । ଜ୍ଞାନେନାଲୋକଯାଂଚକ୍ରେ କଥାଂ ଲୋକୋତ୍ତରାଂ ଶୁଭାମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କହି, ସେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ଦେଖି, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଓ ଲୋକୋତ୍ତର କଥାକୁ ଅନୁଭବ କଲେ।
ଗଦ୍ଗଦସ୍ଵରସଂଯୁକ୍ତୋ ମହାହର୍ଷାଂକିତାଂଗକଃ । କଥଯାମାସ ଵିଶଦାଂ କଥାଂ ଦାଶରଥେଃ ପୁନଃ
ଭାବନାରେ କମ୍ପିଥିବା କଣ୍ଠ ଓ ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଅଙ୍ଗ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇ, ସେ ପୁଣି ଦଶରଥପୁତ୍ରଙ୍କ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶେଷ ଉଵାଚ। ଲଂକେଶ୍ଵରେ ଵିନିହତେ ଦେଵଦାନଵଦୁଃଖଦେ । ଅପ୍ସରୋଗଣଵକ୍ତ୍ରାବ୍ଜଚଂଦ୍ରମଃ କାଂତିହର୍ତରି
ଶେଷ କହିଲେ: ଲଙ୍କାପତି ନିହତ ହେବା ପରେ, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଆପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମୁହଁର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଚମକ ପୁନି ଫେରିଲା।
ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ସୁଖଂ ପ୍ରାପୁରିଂଦ୍ର ପ୍ରଭୃତଯସ୍ତଦା । ସୁଖଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ତୁତିଂ ଚକ୍ରୁର୍ଦାସଵତ୍ପ୍ରଣତିଂ ଗତାଃ
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆନନ୍ଦ ପାଇଲେ; ସେମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ ଓ ଦାସ ପରି ଶିର ନମାଇଲେ।
ଲଂକାଯାଂ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଧର୍ମଯୁକ୍ତଂ ବିଭୀଷଣମ୍ । ସୀତଯାସହିତୋ ରାମଃ ପୁଷ୍ପକଂ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ
ଲଙ୍କାରେ ଧର୍ମିକ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାଜା କରି, ସୀତା ସହିତ ରାମ ଫୁଲର ମାଳା ପରି ଶୋଭିତ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ବସିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵହନୁମତ୍ସୀତାଲକ୍ଷ୍ମଣୈଃ ସଂଯୁତସ୍ତଦା । ବିଭୀଷଣୋଽପି ସଚିଵୈରନ୍ଵଗାଦ୍ଵିରହୋତ୍ସୁକଃ
ସେବେଳେ ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ, ବିଭୀଷଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ବିରହର କଷ୍ଟରେ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ଲଂକାଂ ସ ପଶ୍ଯନ୍ବହୁଧା ଭଗ୍ନପ୍ରାକାରତୋରଣାମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଶୋକଵନଂ ତତ୍ର ସୀତାସ୍ଥାନଂ ମୁମୂର୍ଚ୍ଛ ହ
ସେ ଲଙ୍କାକୁ ବହୁଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପ୍ରାକାର ଓ ଦ୍ୱାର ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ଅଶୋକବନ ଓ ସୀତା ଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖି, ସେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ।
ଶିଂଶପାଂସ୍ତତ୍ର ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାନ୍କୋରକୈର୍ଯୁତାନ୍ । ରାକ୍ଷସୀଭିଃ ସମାକୀର୍ଣାନ୍ମୃତାଭିର୍ହନୁମଦ୍ଭଯାତ୍
ସେଠାରେ ସେ ଫୁଲ ଓ କୁଳିରେ ଭରିଥିବା ଶିଂଶପା ଓ ଅନ୍ୟ ଗଛମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ହନୁମାନଙ୍କ ଭୟରେ ମୃତ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ପଡିଥିଲେ।
ଇତ୍ଥଂ ସର୍ଵଂ ଵିଲୋକ୍ଯାଶୁ ରାମଃ ପ୍ରାଯାତ୍ପୁରୀଂ ପ୍ରତି । ବ୍ରହ୍ମାଦିଦେଵୈଃ ସହିତଃ ସ୍ଵୀଯସ୍ଵୀଯଵିମାନକୈଃ
ଏପରି ସବୁ ଦ୍ରୁତ ଦେଖି, ରାମ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ବିମାନରେ ସହିତ ସହରକୁ ଯାଉଥିଲେ।
ଦେଵଦୁଂଦୁଭିନିର୍ଘୋଷାଞ୍ଛୃଣ୍ଵଞ୍ଛ୍ରୋତ୍ରସୁଖାଵହାନ୍ । ତଥୈଵାପ୍ସରସାଂ ନୃତ୍ଯୈଃ ପୂଜ୍ଯମାନୋ ରଘୂତ୍ତମଃ
ଦେବତାଙ୍କ ଢୋଲର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଏବଂ ଆପ୍ସରାମାନଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
ସୀତାଯୈ ଦର୍ଶଯନ୍ମାର୍ଗେ ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଶ୍ରମଵଂତି ଚ । ମୁନୀଂଶ୍ଚ ମୁନିପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ମୁନିପତ୍ନୀଃ ପତିଵ୍ରତାଃ
ପଥରେ ସୀତାଙ୍କୁ ତୀର୍ଥ, ଆଶ୍ରମ, ମୁନିମାନେ, ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଓ ପତିପ୍ରତିବ୍ରତା ମୁନିପତ୍ନୀମାନେ ଦେଖାଇଲେ।
ଯତ୍ରଯତ୍ର କୃତାଵାସାଃ ପୂର୍ଵଂ ରାମେଣ ଧୀମତା । ତାନ୍ସର୍ଵାନ୍ଦର୍ଶଯାମାସ ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସମନ୍ଵିତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଧୀର ରାମ ପୂର୍ବରୁ ବାସ କରିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଦେଖାଇଲେ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ଦର୍ଶଯଂସ୍ତସ୍ଯୈ ରାମୋଽଦ୍ରାକ୍ଷୀତ୍ସ୍ଵକାଂ ପୁରୀମ୍ । ତସ୍ଯାଃ ପୁନଃ ସମୀପେ ତୁ ନଂଦିଗ୍ରାମଂ ଦଦର୍ଶ ହ
ଏଭଳି ଦେଖାଇ ଦେଇ, ରାମ ନିଜ ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ; ଏବଂ ସେହି ସହର ନିକଟରେ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମ ଗ୍ରାମକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ଯତ୍ର ଵୈ ଭରତୋ ରାଜା ପାଲଯନ୍ଧର୍ମମାସ୍ଥିତଃ । ଭ୍ରାତୁର୍ଵିଯୋଗଜନିତଂ ଦୁଃଖଚିହ୍ନଂ ଵହନ୍ବହୁ
ଏଠାରେ ଭରତ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ରାଜା ହୋଇ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲେ; ଭାଇ ସହ ବିଚ୍ଛେଦର ଦୁଃଖ ଚିହ୍ନ ନେଇ ଅନେକ ଦିନ ଧରି ରହିଥିଲେ।
ଗର୍ତଶାଯୀ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଜଟାଵଲ୍କଲସଂଯୁତଃ । କୃଶାଂଗଯଷ୍ଟିର୍ଦୁଃଖାର୍ତଃ କୁର୍ଵନ୍ରାମକଥାଂ ମୁହୁଃ
ଭୂମିରେ ଶୋଇ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଜଟା ଓ ଚମର ପିନ୍ଧି, ଦେହରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଲିଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ ବାରମ୍ବାର ରାମଙ୍କ କଥା କହୁଥିଲେ।
ଯଵାନ୍ନମପି ନୋ ଭୁଂକ୍ତେ ଜଲଂ ପିବତି ନୋ ମୁହୁଃ । ଉଦ୍ଯଂତଂ ସଵିତାରଂ ଯୋ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ବ୍ରଵୀତି ଚ
ସେ ଯବ ଅନ୍ନ ମଧ୍ୟ ଖାଉନାହାନ୍ତି, ପୁନି ପୁନି ପାଣି ମଧ୍ୟ ପିଉନାହାନ୍ତି; ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହୁଥିଲେ—
ଜଗନ୍ନେତ୍ରସୁରସ୍ଵାମିନ୍ହର ମେ ଦୁଷ୍କୃତଂ ମହତ୍ । ମଦର୍ଥେ ରାମଚଂଦ୍ରୋଽପି ଜଗତ୍ପୂଜ୍ଯୋ ଵନଂ ଯଯୌ
ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ମୋର ବଡ଼ ଅପରାଧ ଦୂର କର; କାରଣ, ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ ରାମଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।
ସୀତଯା ସୁକୁମାରାଂଗ୍ଯା ସେଵ୍ଯମାନୋଽଟଵୀଂ ଗତଃ । ଯା ସୀତା ପୁଷ୍ପପର୍ଯଂକେ ଵୃଂତମାସାଦ୍ଯ ଦୁଃଖିତା
ସୀତା, ଯାହାଙ୍କ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ କୋମଳ, ସେ ରାମଙ୍କ ସେବା କରି ଅଟବୀକୁ ଗଲେ; ସେଇ ସୀତା, ପୁଷ୍ପ ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଶୋଇ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଯା ସୀତା ରଵିସଂତାପଂ କଦାପି ପ୍ରାପ ନୋ ସତୀ । ମଦର୍ଥେ ଜାନକୀ ସା ଚ ପ୍ରତ୍ଯରଣ୍ଯଂ ଭ୍ରମତ୍ଯହୋ
ସୀତା, ଯିଏ କେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଜାନକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁଁରୁଛନ୍ତି—ହାୟ।
ଯା ସୀତା ରାଜଵୃଂଦୈଶ୍ଚ ନ ଦୃଷ୍ଟା ନଯନୈଃ କଦା । ସା ସୀତା ଦୃଶ୍ଯତେ ନୂନଂ କିରାତୈଃ କାଲରୂପିଭିଃ
ସୀତା, ଯିଏ କେବେ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇନଥିଲେ, ସେଇ ସୀତାକୁ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ ଶିକାରୀମାନେ, ମୃତ୍ୟୁର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ଯା ସୀତା ମଧୁରଂ ତ୍ଵନ୍ନଂ ଭୋଜିତା ନ ବୁଭୁକ୍ଷତି । ସା ସୀତାଦ୍ଯ ଵନସ୍ଥାନି ଫଲାନି ପ୍ରାର୍ଥଯତ୍ଯହୋ
ସୀତା, ଯିଏ ମଧୁର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି କେବେ ଭୁଖ ଅନୁଭବ କରିନଥିଲେ, ସେଇ ସୀତା ଏବେ ଅରଣ୍ୟର ଫଳ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି—ହାୟ।
ଇତ୍ଯେଵମନ୍ଵହଂ ସୂର୍ଯମୁପସ୍ଥାଯ ଵଦତ୍ଯଦଃ । ପ୍ରାତଃପ୍ରାତର୍ମହାରାଜୋ ଭରତୋ ରାମଵଲ୍ଲଭଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ମହାରାଜା ଭରତ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରେମରେ ଲିନ ହୋଇ, ପ୍ରତି ସକାଳେ ଏହି ଶବ୍ଦ କହୁଥିଲେ।
ଯଶ୍ଚୋଚ୍ଯମାନଃ ସଚିଵୈଃ ସମଦୁଃଖସୁଖୈର୍ବୁଧୈଃ । ନୀତିଜ୍ଞୈଃ ଶାସ୍ତ୍ରନିପୁଣୈରିତି ପ୍ରୋଵାଚ ତାନ୍ନୃପଃ
ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ନୀତି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦୁଃଖସୁଖରେ ସମ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ କିଛି କହୁଥିଲେ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଉଥିଲେ—
ଅମାତ୍ଯା ଦୁର୍ଭଗଂ ମାଂ କିଂ ପ୍ରବ୍ରୂତ ପୁରୁଷାଧମମ୍ । ମଦର୍ଥେ ମେଽଗ୍ରଜୋ ରାମୋ ଵନଂ ପ୍ରାପ୍ଯାଵସୀଦତି
ହେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଏତେ ଅଭାଗା ଓ ନିମ୍ନ ମନୁଷ୍ୟ ମୋତେ କାହିଁକି କଥା କହୁଛ? ମୋ ପାଇଁ ମୋର ଭାଇ ରାମ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛନ୍ତି।