ତାଵଂତି ରାତ୍ରିଵର୍ଷାଣି ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ । କ୍ଷଯେ ତୁ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପ୍ରାପ୍ତେ ସର୍ଵସଂହାରକୋ ଭଵେତ୍
ଏତେ ଦିନ ଓ ବର୍ଷ ହେଉଛି ଅବ୍ୟକ୍ତ ଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶେଷ ଆସିଲେ ସବୁ କିଛି ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ଅଂଡମଂଡଗତା ଲୋକା ଦହ୍ଯଂତେ କାଲଵହ୍ନିନା । ସର୍ଵାତ୍ମାନସ୍ତଥା ଵିଷ୍ଣୋଃ ପ୍ରକୃତୌ ଵିନିଵେଶିତାଃ
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଲୋକ କାଳ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରକୃତିରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଅଂଡାଵରଣଭୂତାନି ପ୍ରକୃତୌ ଲଯମାପ୍ନୁଯୁଃ । ସା ସର୍ଵଜଗଦାଧାରା ପ୍ରକୃତିର୍ହରିସଂଶ୍ରିତା
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଆବରଣ ହୋଇଥିବା ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ସେହି ପ୍ରକୃତି, ଯାହା ହରିଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର।
ତଯା ଜଗତ୍ସର୍ଗଲଯୌ କରୋତି ଭଗଵାନ୍ସଦା । କ୍ରୀଡାର୍ଥଂ ଦେଵଦେଵେନ ସୃଷ୍ଟା ମାଯା ଜଗନ୍ମଯୀ
ସେଇ ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ସଦା ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ କରନ୍ତି। ଦେବଦେବଙ୍କ ଖେଳା ପାଇଁ ଏହି ମାୟା ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି।
ଅଵିଦ୍ଯା ପ୍ରକୃତିର୍ମାଯା ଗୁଣତ୍ରଯମଯୀ ସଦା । ସର୍ଗସ୍ଥିତିଲଯାନାଂ ସା ହେତୁଭୂତା ସନାତନୀ
ଅଜ୍ଞାନ, ପ୍ରକୃତି ଓ ମାୟା — ସେ ସଦା ତିନି ଗୁଣରେ ଗଠିତ। ସେଉଁଠି ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ନାଶର ଚିରସ୍ଥାୟୀ କାରଣ।
ଯୋଗନିଦ୍ରା ମହାମାଯା ପ୍ରକୃତିସ୍ତ୍ରିଗୁଣାନ୍ଵିତା । ଅଵ୍ଯକ୍ତା ଚ ପ୍ରଧାନଂ ଚ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଲୀଲାଵିକାରିଣଃ
ଯୋଗନିଦ୍ରା, ମହାମାୟା, ତିନି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ପ୍ରକୃତି, ଅବ୍ୟକ୍ତ ଓ ପ୍ରଧାନ — ଏସବୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାର ଅଂଶ।
ଜଗତ୍ସର୍ଗଲଯୌ ସ୍ଯାତାଂ ପ୍ରକୃତେରେଵ ସର୍ଵଦା । ଅସଂଖ୍ଯପ୍ରକୃତେଃ ସ୍ଥାନଂ ନିବିଡଧ୍ଵାନ୍ତମଵ୍ଯଯମ୍
ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ ସଦା ପ୍ରକୃତିରୁ ହୁଏ। ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରକୃତିମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନ ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅବିନାଶୀ।
ଊର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ସୀମ୍ନି ଵିରଜା ନିସ୍ସୀମାଧସ୍ସନାତନୀ । ତଯାଦୃତଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମାଦ୍ଯଵସ୍ଥଯା
ଉପରେ ସୀମାରେ ଅଛନ୍ତି ବିରଜା, ଅନନ୍ତ ଓ ଚିରକାଳୀନ। ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଥୁଳା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ।
ଵିକାସସଂକୋଚାଵସ୍ଥେ ତସ୍ଯାଂ ସର୍ଗଲଯୌ ସ୍ମୃତୌ । ଏଵଂ ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ପ୍ରକୃତ୍ଯଂତର୍ଗତାନି ଵୈ
ତାଙ୍କ ଭିତରେ ବିକାଶ ଓ ସଂକୋଚ ଅବସ୍ଥାରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ ଘଟେ। ଏପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରକୃତି ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।
ତତଃ ଶୂନ୍ଯମିଦଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରକୃତ୍ଯଂତର୍ଗତଂ ମହତ୍ । ଏଵଂ ପ୍ରକୃତିରୂପାଯା ଵିଭୂତେ ରୂପମୁତ୍ତମମ୍
ତାପରେ ସମସ୍ତ କିଛି ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ, ମହା ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଭଳି ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମହିମାର ରୂପ।
ତ୍ରିପାଦ୍ଵିଭୂତିରୂପଂ ତୁ ଶୃଣୁ ଭୂଧରନଂଦିନି । ପ୍ରଧାନ ପରମଵ୍ଯୋମ୍ନୋରଂତରେ ଵିରଜା ନଦୀ
ତିନି ପଦର ମହିମାର ରୂପ ଏବେ ଶୁଣ, ପାହାଡ଼ର ଆନନ୍ଦିନୀ। ପ୍ରଧାନ ଓ ପରମ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ବିରଜା ନଦୀ ବହୁଛି।
ଵେଦାଂଗସ୍ଵେଦଜନିତତୋଯୈଃ ପ୍ରସ୍ରାଵିତା ଶୁଭା । ତସ୍ଯାଃ ପାରେ ପରେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତ୍ରିପାଦ୍ଭୂତିସ୍ସନାତନୀ
ବେଦଙ୍କ ଅଙ୍ଗର ଘମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜଳରେ ବହୁଥିବା ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀ, ତାଙ୍କ ପାରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରେ, ଚିରକାଳୀନ ତିନି ପଦର ସ୍ୱରୂପ ଅଛି।
ଅମୃତଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ନିତ୍ଯମନନ୍ତଂ ପରମଂ ପଦମ୍ । ଶୁଦ୍ଧଂ ସତ୍ଵମଯଂ ଦିଵ୍ଯମକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମ୍
ଅମୃତ, ଚିରନ୍ତନ, ଅନନ୍ତ ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିବାସ, ଏହା ପବିତ୍ର, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ କ୍ଷୟହୀନ — ଏହିଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପରମ ପଦ ଅଛି।
ଅନେକକୋଟିସୂର୍ଯାଗ୍ନି ତୁଲ୍ଯ ଵର୍ଚସମଵ୍ଯଯମ୍ । ସର୍ଵଵେଦମଯଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ସର୍ଗପ୍ରଲଯଵର୍ଜିତମ୍
ଏହି ପଦ ଅନେକ କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଅକ୍ଷୟ; ସମସ୍ତ ବେଦ ର ମୂଳ, ପବିତ୍ର, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ରେ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ।
ଅସଂଖ୍ଯମଜରଂ ନିତ୍ଯଂ ଜାଗ୍ରତ୍ସ୍ଵପ୍ନାଦିଵର୍ଜିତମ୍ । ହିରଣ୍ମଯଂ ମୋକ୍ଷପଦଂ ବ୍ରହ୍ମାନଂଦସୁଖାଵହମ୍
ଏହା ଅସଂଖ୍ୟ, ବୟସ ନାହିଁ, ଚିରକାଳ ଅବିଚଳ, ଜାଗ୍ରତ, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ରୁ ମୁକ୍ତ; ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ, ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା, ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ର ସୁଖ ଦେଇଥିବା।
ସମାନାଧିକ୍ଯରହିତମାଦ୍ଯଂତରହିତଂ ଶୁଭମ୍ । ତେଜସାତ୍ଯଦ୍ଭୁତଂ ରମ୍ଯଂ ନିତ୍ଯମାନଂଦସାଗରମ୍
ଏହି ପଦର କେହି ସମାନ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ନାହାନ୍ତି, ଆଦି ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ମଙ୍ଗଳମୟ; ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ତେଜସ୍ୱୀ, ଆନନ୍ଦ ର ସାଗର ପରି ଚିରନ୍ତନ ମଧୁର।
ଏଵମାଦିଗୁଣୋପେତଂ ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ପଦମ୍ । ନ ତଦ୍ଭାସଯତେ ସୂର୍ଯୋ ନ ଶଶାଂକୋ ନ ପାଵକଃ
ଏପରି ଅନେକ ଗୁଣ ଥିବା, ଏହି ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦ; ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଏହାକୁ ଆଲୋକିତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଦ୍ଗତ୍ଵା ନ ନିଵର୍ତଂତେ ତଦ୍ଧାମ ପରମଂ ହରେଃ । ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ଧାମ ଶାଶ୍ଵତଂ ନିତ୍ଯମଚ୍ଯୁତମ୍ । ନ ହି ଵର୍ଣଯିତୁଂ ଶକ୍ଯଂ କଲ୍ପକୋଟିଶତୈରପି
ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ପୁନି ଫେରିଆସିବା ନାହିଁ; ଏହି ହେଉଛି ହରିଙ୍କର ପରମ ଧାମ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏହି ଚିରନ୍ତନ, ଅକ୍ଷୟ ପଦକୁ କୋଟି କୋଟି କଳ୍ପ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିହେବ ନାହିଁ।
ହରେଃ ପଦଂ ଵର୍ଣଯିତୁଂ ନ ଶକ୍ଯଂ ମଯା ଚ ଧାତ୍ରା ଚ ମୁନୀଂଦ୍ରସଙ୍ଘୈଃ । ଯସ୍ମିନ୍ପଦେ ହ୍ଯଚ୍ଯୁତ ଈଶ୍ଵରୋ ଯଃ ସୋ ଅଙ୍ଗ ଵେଦ ଯଦି ଵା ନ ଵେଦ
ମୁଁ, ବ୍ରହ୍ମା କିମ୍ବା ମହାମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ ହରିଙ୍କର ପଦ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହି ପଦରେ ଅଚ୍ୟୁତ ପ୍ରଭୁ ବସିଛନ୍ତି; ଜାଣିଥିଲେ କିମ୍ବା ନ ଜାଣିଥିଲେ, ଏହା ଏଭଳି ଅଛି।
ଯଦକ୍ଷରଂ ଵେଦଗୁହ୍ଯଂ ଯସ୍ମିନ୍ଦେଵା ଅଧି ଵିଶ୍ଵେ ନିଷେଦୁଃ । ଯସ୍ତନ୍ନୋ ଵେଦ କିମୃଚା କରିଷ୍ଯତି ଯେ ତଦ୍ଵିଦୁସ୍ତ ଇମେ ସମାସତେ
ଯେଉଁ ଅକ୍ଷୟ ଓ ବେଦର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି — ଏହାକୁ ଯିଏ ଜାଣିଛି, ସେ ମନ୍ତ୍ର ପାଠ କରି କ’ଣ ଲାଭ କରିବ? ଏହାକୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠି ଏକାଠି ରହନ୍ତି।
ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ଧାମ ସଦା ପଶ୍ଯଂତି ସୂରଯଃ । ଅକ୍ଷରଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଦେଵି ଚକ୍ଷୁରିଵାତତମ୍
ସେଇ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ଧାମକୁ ମୁନିମାନେ ସଦା ଦେଖନ୍ତି; ଏହା ଅକ୍ଷୟ, ଚିରନ୍ତନ, ଦିବ୍ୟ, ହେ ଦେବୀ, ଚକ୍ଷୁର ପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ।
ତତ୍ପ୍ରଵେଷ୍ଟୁମଶକ୍ଯଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମରୁଦ୍ରାଦିଦୈଵତୈଃ । ଜ୍ଞାନେନ ଶାସ୍ତ୍ରମାର୍ଗେଣ ଵୀକ୍ଷ୍ଯତେ ଯୋଗିପୁଂଗଵୈଃ
ଏହି ପଦକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ମହାଯୋଗୀମାନେ ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଦେଵାଶ୍ଚ ନ ଜାନଂତି ମହର୍ଷଯଃ । ସର୍ଵୋପନିଷଦାମର୍ଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୁଵ୍ରତେ
ମୁଁ, ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତା ଓ ମହାର୍ଷିମାନେ ଏହାକୁ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଉପନିଷଦର ଅର୍ଥ ବୁଝି, ମୁଁ ଏହାକୁ କହିବି, ହେ ସୁଶୀଳା।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ପଦେ ହି ପରମେ ପଦେ ତତ୍ସଶୁଭାହ୍ଵଯେଃ । ଯତ୍ର ଗାଵୋ ଭୂରିଶୃଂଗା ଆସତେ ସୁସୁଖାଃ ପ୍ରଜାଃ
ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦ, ଯାହାକୁ ଶୁଭାବନ୍ତି ନିବାସ କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଅନେକ ଶିଙ୍ଗ ଥିବା ଗାଈ ଓ ସେଠିର ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି।
ଅତ୍ରାହ ତତ୍ପରଂ ଧାମ ଗୋପଵେଷସ୍ଯ ଶାର୍ଙ୍ଗିଣଃ । ତଦ୍ଭାତି ପରମଂ ଧାମ ଗୋଭିର୍ଗୋପୈସ୍ସୁଖାହ୍ଵଯୈଃ
ଏଠି, ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ଧାରୀ ଗୋପବେଶୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସେଇ ପରମ ଧାମ ଚମକୁଛି, ଗାଈ ଓ ଗୋପମାନେ ଥିବା, ସୁଖ ନାମକ ଧାମ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଆଦିତ୍ଯଵର୍ଣଂ ତମସଃ ପରସ୍ତାଜ୍ଜ୍ଯୋତିରଚ୍ଯୁତମ୍ । ଆଧାରୋ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଲୋକଶ୍ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵସ୍ସନାତନଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ରଙ୍ଗ, ଅନ୍ଧକାର ରୁ ପାରେ, ଅକ୍ଷୟ ଜ୍ଵାଳା; ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ର ନିମିତ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ସନାତନ।
ସାମାନ୍ଯା ଵିଭିତେ ଭୂମିନ୍ତେଽସ୍ମିନ୍ଶାଶ୍ଵତେ ପଦେ । ତସ୍ଥତୁର୍ଜାଗରୂକେସ୍ମିନ୍ଯୁଵାନୌ ଶ୍ରୀସନାତନୌ
ଏହି ଚିରନ୍ତନ ଭୂମିରେ, ସେଇ ପରମ ପଦରେ, ଦୁଇ ଜଣ ଚିରଯୁବକ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଏବଂ ପୁରାତନ।
ଯତଃ ସ୍ଵସାରୌ ଯୁଵତୀ ଭୂନୀଲେ ଵିଷ୍ଣୁଵଲ୍ଲଭେ । ଅତ୍ର ପୂର୍ଵେ ଯେ ଚ ସାଧ୍ଯା ଵିଶ୍ଵେଦେଵାସ୍ସନାତନାଃ
ଯାଁଠାରୁ ସେମାନଙ୍କର ଭଉଣୀମାନେ, ଯୁବତୀ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଏଠି ପ୍ରାଚୀନ ସାଧ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ସନାତନ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି।
ତେ ହ ନାକଂ ମହିମାନସ୍ସଚନ୍ତେ ଶୁଭଦର୍ଶନାଃ । ତତ୍ର ଵିଜ୍ଞାନିନୋ ଵିପ୍ରା ଜାଗୃଵାଂସସ୍ସମିନ୍ଧତେ
ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ମହିମା ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ଶୁଭ ଦେହ ଥିବା; ସେଠି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ସଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଛନ୍ତି।
ତତ୍ପଦଂ ଜ୍ଞାନିନୋ ଵିପ୍ରା ଯାଂତି ସଂଵାସମିଚ୍ଛଵଃ । ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ଧାମ ମୋକ୍ଷ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ମିଳନ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଇ ପଦକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସେଇ ପରମ ଧାମକୁ ମୋକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।