ଅଥପରସ୍ମିନ୍ନହନି ଵିଭୀଷଣୋ ରାଵଣଂ ଵିଚାର୍ଯେଦମୁଵାଚ
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ, ବିଭୀଷଣ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ରାବଣଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ—
ତୃତୀଯୋପାଯକାଲୋଽଯଂ ଚତୁର୍ଥଂ ନ ଵିଚାରଯ । ଚତୁର୍ଥୋ ଵିପରୀତୋ ନ ଶସ୍ତଃ ଶସ୍ତାର୍ଥକାରିଣଃ
ଏହି ସମୟ ତୃତୀୟ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରିବା ପାଇଁ; ଚତୁର୍ଥ ଉପାୟ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ବିପରୀତ ଓ ନ୍ୟାୟସଂଗତ କାମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
ପରସ୍ଯ ଚାଽତ୍ମନଃ ଶକ୍ତିଂ ଵିଦିତ୍ଵା ଚାଽତ୍ମନୋଽଧିକାମ୍ । ତଦା ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵିପରୀତଂ ଵିନାଶକମ୍
ଶତ୍ରୁ ଓ ନିଜର ଶକ୍ତି ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ଯଦି ନିଜର ଶକ୍ତି ଅଧିକ ଥାଏ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ ଉପଯୁକ୍ତ; ଯଦି ତାହାର ବିପରୀତ, ତେବେ ନାଶ ହୁଏ।
ରାମେଣ ବଲିନାନୈଵ ଯୁଦ୍ଧଂ ତେ ଦୁର୍ବଲସ୍ଯ ଚ । ଏକେଷୁଵାଲିହନ୍ତାଽସୌ ଵାଲିର୍ଜ୍ଞାତସ୍ତ୍ଵଯା ପୁରା
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ଏହି ରାମ, ଏକ କଣ୍ଟାରେ ବାଲୀଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ, ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ତାହା ଜାଣିଛ।
ମାରୀଚମେକବାଣେନ ଭଵାନପି ପଲାଯିତଃ । ନିହତା ରାକ୍ଷସାଃ ଶୂରା ଇନ୍ଦ୍ର ଜିଚ୍ଚ ସୁତୋ ହତଃ
ମାରୀଚକୁ ଏକ କଣ୍ଟାରେ ମାରିଦେଲେ ବେଳେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭାଗିଥିଲ; ବହୁତ ଶୂର ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍—ତୁମ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ମୃତ।
ଵରେଣ୍ଯତ୍ରିତଯଂ ଭଗ୍ନଂ ତେନ ଯୁଦ୍ଧଂ ଚ ନୈଵ ତେ । ଦାସଭାଵମଥୋ ଵାଽପି ଦତ୍ତ୍ଵା ସୀତାମଥାଽପ୍ନୁହି
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନିଟି ବର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ ଜିତିପାରିନାହ; ଏହିଠାରେ, ବା ଦାସ ହେବାକୁ ମାନ, ବା ସୀତାକୁ ଫେରାଇଦିଅ ଓ ଶାନ୍ତି ପାଅ।
ଗୋପୁରସ୍ଥଂ ତଥା ଦାରୁ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରମଥେଷୁଣା । ଚିଚ୍ଛେଦ ପଞ୍ଚଧା ତେନ ରାମସ୍ତ୍ଵାଂ ମାରଯିଷ୍ଯତି
ଗୋପୁର ଉପରେ ଦଢ଼ିଥିବା ପଞ୍ଚମୁଖୀ ଦାରୁକୁ, ରାମ ଏକ କଣ୍ଟାରେ ପାଞ୍ଚ ଟୁକୁଡ଼ା କରିଦେଲେ; ଏଭଳି ରାମ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେବେ।
ତ୍ଵଦର୍ଥଂ ବହଵୋ ନଷ୍ଟା ନାଶମେଷ୍ଯଂତି ଚାପରେ । ଏକୋ ନ୍ଯାଯଃ ସୁଖାର୍ଥାଯ ନ ଚ ମୌଢ୍ଯଂ ସହୋଦର
ତୁମ ପାଇଁ ବହୁତେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ଆଉ ଅନେକ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହେବେ; ସୁଖ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ନ୍ୟାୟସଂଗତ ଉପାୟ ଅଛି, ମୂଢ଼ତା ନୁହେଁ, ଭାଇ।
ମାନୁଷୀଂ ମୃତ୍ଯୁସଂଯୁକ୍ତାମନିଚ୍ଛନ୍ତୀଂ ପତିଵ୍ରତାମ୍ । ପତ୍ନୀଂ ବଲଵତଶ୍ଚାପି ପୂଜଯିତ୍ଵା ଵିସର୍ଜଯ
ମାନବୀ ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁ ଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଅନିଚ୍ଛୁକ୍ ଓ ପତିଭକ୍ତା—ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠି ସମ୍ମାନ କରି ସେଉଁକୁ ଫେରାଇଦିଅ।
ଅନିଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯାଃ ସମାଯୋଗେ ଭଵେଦ୍ଦୁଃଖପରଂପରା । ଦୁର୍ଗନ୍ଧମଲସଂଯୁକ୍ତୋ ନାରୀସଙ୍ଗୋ ଜୁଗୁପ୍ସିତଃ
ଅନିଚ୍ଛାରେ ସମ୍ପର୍କ ହେଲେ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା ଆସେ; ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ମଳ ଲଗା ନାରୀ ସମ୍ପର୍କ ତ୍ୟାଗ୍ୟ।
ଵିରକ୍ତିରଥ ଚେଜ୍ଜାତା ଦୁଃଖାଯାକାର୍ଯଵର୍ତନମ୍ । ଅନୁରାଗୋଯଦି ଭଵେନ୍ମରଣଂ ନରକଂ ତତଃ
ଯଦି ବିରକ୍ତି ଆସିଛି, ତେବେ ଭୁଲ ରାସ୍ତା ଚାଲିବା ଦୁଃଖ ଦେଉଛି; ଯଦି ଆସକ୍ତି ରହିଛି, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ନରକ ଆସିବ।
ଆତ୍ମନୋ ମରଣଂ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ତସ୍ଯାଶ୍ଚାଦ୍ଯ ସମାଗମେ । ତ୍ଯାଗୋ ଵା ମରଣଂ ତାତ ଧର୍ମପତ୍ନ୍ଯାସ୍ତଥା ଭଵେତ୍
ଆଜି ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତାରେ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ବ୍ୟର୍ଥ; ଏହିପରି ଧର୍ମପତ୍ନୀ ପାଇଁ ବା ତ୍ୟାଗ କର, ବା ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କର, ପ୍ରିୟ।
ଏଵମାଦି ତଥାଽନ୍ଯଚ୍ଚ କଶ୍ମଲଂ ସଂଭଵିଷ୍ଯତି । ଅନ୍ଯଦାଖ୍ଯାମି ତେ ଵାକ୍ଯଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ପ୍ରିଯଂ ହିତମ୍
ଏଭଳି ଓ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଗତି ଆସିପାରେ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଆଉ ଏକ ଉପଦେଶ ଦେଉଛି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରିୟ ଓ ମଙ୍ଗଳକାମୀ।
ଗତ୍ଵା ରାମାନ୍ତିକଂ ନତ୍ଵା ସ୍ତୁତ୍ଵା ଵିଜ୍ଞାପ୍ଯ ରାଘଵମ୍ । କ୍ଷମ ରାମ ମହାଵୀର ଶରଣାଗତଵତ୍ସଲ
ରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଶିର ନମାଇ, ସ୍ତୁତି କରି, ରାଘବଙ୍କୁ ଏହିପରି କୁହ: 'ହେ ରାମ, ମହାବୀର, ଶରଣାଗତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ଦୟା କର'।
ତାମସା ରାକ୍ଷସାଃ ସର୍ଵେ ଵଯମେତେ ସୁପାପିନଃ । ସୀତାପହାରଜଂ ଦୋଷଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁତ୍ରାନଵେହି ନଃ
ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ। ସୀତାଙ୍କୁ ହରିବାର ଦୋଷକୁ ଛାଡ଼ି, ଆମକୁ ତୁମର ପୁଅମାନେ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କର।
ତ୍ଵଦଧୀନା ଵଯଂ ରାମ ରକ୍ଷ ଵା ମାରଯେଚ୍ଛଯା । ଇତ୍ଯୁଦୀର୍ଯ ପୁରସ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵସ୍ଯ ସ୍ଥିତା ଵଯମ୍
ହେ ରାମ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ତୁମର ଆଧୀନ। ଚାହିଁଲେ ରକ୍ଷା କର, କିମ୍ବା ମାରିଦେ। ଏଭଳି କହି, ଆମେ ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଢ଼ି ରହିଲୁ।
ସ୍ଥିରାଯୁଷୋ ଭଵିଷ୍ଯାମଃ ସ୍ଥିରରାଜ୍ଯା ଦଶାନନ । ଅଥାଽହଂ ରାଵଣୋ ଵାକ୍ଯମହୋ ନୋ ରାକ୍ଷସୋ ଭଵାନ୍
ହେ ଦଶମୁଖୀ, ଆମେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ଦୀର୍ଘ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିବୁ। ତେବେ ମୁଁ ରାବଣ କହିଲି: 'ଆପଣ ରାକ୍ଷସ ନୁହଁନ୍ତି।'
ନ ଶୂରୋ ରାଜଧର୍ମଂ ଚ ନ ଚ ଜାନାସି ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ପରନାରୀପରଦ୍ର ଵ୍ଯପରରାଜ୍ଯନିଷେଵଯା
ତୁମେ ନ ଶୂର, ନ ରାଜଧର୍ମ ଜାଣ, ନ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୀତିକୁ ବୁଝ। ଅନ୍ୟର ଜଣାଣୀ, ଧନ ଓ ରାଜ୍ୟ ଲୋଭରେ ଚାଲିଛ।
ଶୂରାଣାମୁତ୍ତମୋ ଧର୍ମୋ ନ ଷଣ୍ଢାନାଂ ଭଵାଦୃଶାମ୍ । ଶତ୍ରୁପକ୍ଷଂ ସମାଲିଗ୍ଯ ନିର୍ଗଚ୍ଛେଚ୍ଛା ହି ଚେନ୍ନୃପ
ଶୂରମାନେ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଧର୍ମ, ତୁମ ପରି ନପୁଂସକମାନେ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ରାଜା ଚାହିଲେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପକ୍ଷ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଉ।
ଅଥ ବିଭୀଷଣୋ ମନ୍ଦିରଂ ଗତ୍ଵା ରାମାନ୍ତିକଂ ଗତ୍ଵା ତଂ ଶରଣମଭଜତ୍
ତେବେ ବିଭୀଷଣ ମହଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ।
ଅଥ ରାଵଣଃ ପୁରାନ୍ନିର୍ଗତ୍ଯ ରାମେଣ ଲକ୍ଷ୍ମଣଵାନରୈ ରାକ୍ଷସା ଅପି ଯୁଯୁଧିରେ
ତେବେ ରାବଣ ସହରୁ ବାହାରି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବାନରମାନେ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ଅଥ ରାଵଣଂ ମହାବଲଂ ହନ୍ତୁମଶକ୍ତୋରାମୋ ଵିଭୀଷଣମୁଖମଵଲୋକ୍ଯ ତଦୁକ୍ତଚିହ୍ନପଦଂ ବାଣେନ ନିର୍ଭିଦ୍ଯାମାରଯତ୍
ତେବେ ରାମ, ବଳଶାଳୀ ରାବଣଙ୍କୁ ମାରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ କହିଥିବା ଚିହ୍ନ ଚିହ୍ନଟ କରି, ତାକୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ବିଦ୍ଧ କରି ମାରିଦେଲେ।
ଅଥ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ମହାଗଦାମାଦାଯ ସର୍ଵଂ ନିଷ୍ପାଦ୍ଯ ଵାନରାନନେକଶୋ ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ରାମୋତ୍ତମାଙ୍ଗଂ ଗଦଯାଽହନ୍
ତେବେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ବଡ଼ ଗଦା ନେଇ, ସବୁ କାମ ସାରି, ଅନେକ ବାନରଙ୍କୁ ଖାଇଦେଲେ ଏବଂ ଗଦାରେ ରାମଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଘାତ କଲେ।
ଅଥ ରାମୋ ନିଶିତବାଣଶତେନ ତମହନ୍ମମାର କୁମ୍ଭକର୍ଣଃ
ତେବେ ରାମ ଶତଶଃ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ଅଥ ଭରତାଦିସମୁପେତୋ ନାଗରୈର୍ଵସିଷ୍ଠେନ ମୁନିଭିଶ୍ଚାଭ୍ଯର୍ଚିତଃସ୍ଵଗୃହମଗମତ୍
ତେବେ ଭରତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ନାଗରିକମାନେ, ବସିଷ୍ଠ ଓ ମୁନିମାନେ ସମ୍ମାନ କରି, ରାମ ନିଜ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଆତ୍ମନାଽଗତାନିନ୍ଦ୍ରା ଦିଦେଵାନାସନାଦିନାଽଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଵାନରାନ୍ସଂପୂଜ୍ଯ ମୁକ୍ତଜଟୋଽଭିଷିକ୍ତୋ ରାଜ୍ଯେ ରାଵଣଵଧହର୍ଷିତା ଦେଵା ରାମମୂଚୁଃ
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦେବତାମାନେ ନିଜେ ଆସି, ଆସନ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ; ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ; ଖୋଲା ଜଟା ସହ ରାମଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଗଲା; ରାବଣ ବଧରେ ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତ୍ଵଯାଽତ୍ମରାଜ୍ଯେ ସ୍ଥାପିତା ଵଯଂ ନଃ ସର୍ଵଦା ପରିପାଲଯ ତ୍ଵମାଦିନାରାଯଣୋ ଦେଵୋ ନିଖିଲଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହାର୍ଥମଵତୀର୍ଣୋ ରାଵଣଂ ସବାନ୍ଧଵଂ ହତ୍ଵା ଲୋକତ୍ରଯରକ୍ଷକୋଽସି ଶ୍ରିଯା ସହ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍ଯୁଦୀର୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗତାଃ
ତୁମେ ଆମକୁ ତୁମ ରାଜ୍ୟରେ ରଖିଛ; ସଦା ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର। ତୁମେ ଆଦି ନାରାୟଣ, ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛ; ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ମାରି, ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷକ ହେଲ। ଶ୍ରୀସହିତ ସୁଖୀ ହେଉ।' ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଅଥାଯୋଧ୍ଯାଵାସିନୋ ରାମଂ ପ୍ରହର୍ଷିତା ଊଚୁଃ
ତେବେ ଅଯୋଧ୍ୟାବାସୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ହତ୍ଵା ଶତ୍ରୂନ୍ସମାଯାତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ତୋଽସି ଵୈ ଶିଵମ୍ । ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ତ୍ଵଂ ରାଜସେ ରାମ ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ପାଲଯସେ ପ୍ରଜାଃ
ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ମାରି ଫେରିଆସିଛ; ତୁମକୁ ଦେଖି ଆମେ ଶୁଭ ଲାଭ କଲୁ। ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମେ ରାଜ କରୁଛ; ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମେ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛ।
ଅଥ ଵିଭୀଷଣେନ ରାଵଣାଦେଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧାଦିକଂ କାରଯିତ୍ଵା ଶିଵାଲଯଂ ତନ୍ନାମ୍ନା କାରଯିତ୍ଵା ତମେଵ ଲଙ୍କାରାଜ୍ଯେ ଵିଭୀଷଣମଭିଷିଚ୍ଯ ସୀତାମଗ୍ନିପ୍ରଵେଶଶୁଦ୍ଧାମୁମାମହେଶ୍ଵରାଭ୍ଯାଂ ନମଯିତ୍ଵା ପୁରହରେଣ ଦତ୍ତାଖିଲାମୃତବଲାଯୁଷ୍ଯଃ ସୁପୁଷ୍ପକମାରୁହ୍ଯ ଜଲଧିମୁତ୍ତୀର୍ଯ ପାରାଵାରତଟେ ସେନାଂ ସମଵସ୍ଥାପ୍ଯ ଶିଵପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ତତ୍ର କୃତ୍ଵା ମୁନିଭିର୍ଦେଵୈରଭ୍ଯର୍ଚିତୋଽଯୋଧ୍ଯାମଗମତ୍
ତେବେ ବିଭୀଷଣ ଦ୍ୱାରା ରାବଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରାଗଲା; ତାଙ୍କ ନାମରେ ଏକ ଶିବମନ୍ଦିର ତିଆରି ହେଲା; ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ରାଜା କରାଗଲା; ସୀତା ଅଗ୍ନିପରୀକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ; ପୁରହରଙ୍କୁ ନମନ କରି ସମସ୍ତ ଅମୃତବଳ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁଷ୍ୟ ଦିଆଗଲା; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଷ୍ପକରେ ଚଢ଼ି, ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେନାକୁ କୂଳରେ ରଖି, ଏଠାରେ ଶିବପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା; ମୁନିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ପୂଜା କଲେ; ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ।