ଅତିକାଯମଭାଷତ ରାମଃ
ରାମ ଅତିକାୟଙ୍କୁ କହିଲେ।
ରାଵଣସ୍ଯ ମମ ଯୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରୂହି ସଚିଵାନାମନ୍ଯେଷାଂ ମହାଭଯାନାଂ ଚ
ତୁମେ ମୋର ରାବଣ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ବିଷୟରେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ସଚିବମାନେ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟମାନେ ବିଷୟରେ କୁହ।
ଅତିକାଯ ଉଵାଚ- ନିଶ୍ଚିତମିଦଂ ପୁରାସ୍ମାଭିଃ କାର୍ଯଂ ସେନାଂ ଵିଭାଗଶଃ କୃତ୍ଵା ଵିଦ୍ଯୁନ୍ମାଲୀନାମ ରାକ୍ଷସୋ ମହାବଲୋ ଵିଚିତ୍ରଯୋଧୀ ଦର୍ଶନାଦର୍ଶନଯୋଧୀ ଵାନରୈଃ ସର୍ଵୈରେକ ଏଵ ଯୁଧ୍ଯତେ
ଅତିକାୟ କହିଲେ: ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥିଲୁ — ସେନାକୁ ଭାଗରେ ଭାଗ କରି, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ ନାମକ, ବିଭିନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସମସ୍ତ ବାନର ସହ ଏକାକି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଛି।
ଅପରେ ଚ ବଲିନୋ ମହାଂତଃ ଶିକ୍ଷିତାସ୍ତ୍ରାଶ୍ଚାଗତା ଆଵାଂ ଚ ଯୁଵାଭ୍ଯାଂ ଯୁଧ୍ଯାଵୋ ରାଵଣଃ ପୁଷ୍ପକମାରୁହ୍ଯାପରଭାଗେନ ତ୍ଵାମେଵ ନିହନିଷ୍ଯତି
ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ବଡ଼ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଅସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ପାଇଥିବା, ଆସିଛନ୍ତି; ଆମେ ଦୁଇଯଣ ତୁମେ ଦୁଇଯଣ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବୁ, ରାବଣ ପୁଷ୍ପକ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ତୁମକୁ ମାରିଦେବ।
ଅନ୍ଯେ ଚ ରାକ୍ଷସାଃ କୁଂଭକର୍ଣମୁଖାଶ୍ଚାତ୍ମରୂପଂ କୃତ୍ଵା ତ୍ଵାଂ ପରିଵାର୍ଯ ଗୃହୀତ୍ଵା ସୀତାଯୈ ଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ତତ୍ସଂନିଧାଵେଵ ହନିଷ୍ଯତି
ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଆଗ୍ରଣ୍ୟରେ, ତୁମ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ତୁମକୁ ଘେରି ଧରିବେ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖାଇ, ସେଠାରେ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ମାରିଦେବେ।
ରାମଃ ପ୍ରାହ ଅହୋ ବଲଵତାଂ କିମସାଧ୍ଯମେଵଂ ଭଵତି ଦୈଵଗତିଃ କୁଟିଲା ସୁଗ୍ରୀଵୋଽତିକୋପନଃ ସକ୍ରୋଧଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମମୁଵାଚ
ରାମ କହିଲେ: ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ପାଇଁ କ'ଣ ଅସାଧ୍ୟ? ଭାଗ୍ୟର ଗତି ଏଭଳି ଟେଢ଼ା। ସୁଗ୍ରୀବ ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ—
ଵଧ୍ଯାଵେତୌ ନ ମୋଚନୀଯୌ
ଏହି ଦୁଇଯଣ ମାରାଯିବା ଉଚିତ, ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ରାମଃ ପ୍ରାହାଵଧ୍ଯୌ ମୋଚନୀଯାଵେତୌ ଵସନାନି ଭୂଷଣାନ୍ଯାନଯେତ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରେ ହନୂମତା ତାନ୍ଯାନୀତାନି ରାମସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଦତ୍ତଵାନ୍
ରାମ କହିଲେ: ଏମିତି ନୁହେଁ, ଏହି ଦୁଇଯଣକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜମାକପଡ଼ା ଓ ଭୂଷଣ ଆଣ। ଏହା କହିବା ସହିତ, ହନୁମାନ ସେଗୁଡ଼ିକ ଆଣିଲେ, ରାମ ସେଗୁଡ଼ିକ ଦୁଇଯଣଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ନତ୍ଵା ଯଦେତଲ୍ଲଂକାଦ୍ଵାରେ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦାରୁପଂଚଵକ୍ତ୍ରଂ ଶୁକ୍ରେଣୋକ୍ତମେତେନ ଚ୍ଛିନ୍ନେନ ରାଵଣୋ ହନ୍ଯତେ
ନମସ୍କାର କରି ସେ କହିଲେ: ଲଙ୍କା ଦ୍ୱାରରେ ଯେଉଁ କାଠର ପଞ୍ଚମୁଖୀ ମୂର୍ତ୍ତି ଦେଖାଯାଉଛି, ଶୁକ୍ର କହିଛନ୍ତି, ଏହା କାଟିଦିଲେ ରାବଣ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବ।
ଅଥ ଚ ଦାରୁଚ୍ଛେଦନସମନଂତରଂ ପାତାଲଂ ଗଂତଵ୍ଯମିତି ଭାର୍ଗଵଭାଷିତଂ ଶାସନଂ ଲିଖିତମ୍
ଏବଂ କାଠ କାଟିବା ପରେ ସତ୍ୱରେ ପାତାଳକୁ ଯିବା ଉଚିତ — ଏହି ଭାର୍ଗବଙ୍କ କଥା ଓ ଲିଖିତ ଆଦେଶ।
ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମିଦଂ ଦାର୍ଵେକପ୍ରଯତ୍ନୈକବାଣନିପାତେନ ପଂଚଧାଚ୍ଛିଂଧି ତତସ୍ତଵ ଶକ୍ତିଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୁଦ୍ଧମତିଦୃଢଂ କୁର୍ଵୀମହି
ତେଣୁ ତୁମେ ଏହି କାଠକୁ ଏକମାତ୍ର ଚେଷ୍ଟାରେ ଏକଟି ବାଣରେ ପଞ୍ଚ ଭାଗ କରି କାଟ; ତାପରେ ତୁମ ଶକ୍ତି ଜାଣି, ଆମେ ଦୃଢ଼ ଯୁଦ୍ଧ କରିବୁ।
ଅଥ ଭାର୍ଗଵଵଚୋଵିଜ୍ଞାଯ ରାମଃ ପୂର୍ଵକୋଟ୍ଯାଂ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେଣ ସଜ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ଧନୁଷି ବାଣଂ ସଂଯୋଜ୍ଯ ରକ୍ଷୋଭ୍ଯାଂ ହନୂମତାଶ୍ରାଵଯନ୍ନେଵ ବାଣଂ ମୁମୋଚ
ତାପରେ ଭାର୍ଗବଙ୍କ କଥା ବୁଝି, ରାମ ପୂର୍ବ ଦ୍ୱାରରେ, କେବଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଧନୁଷ ଚଢ଼ାଇ, ବାଣ ଲଗାଇ, ହନୁମାନ ଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନେ ଶୁଣୁଥିବାବେଳେ, ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ।
ବାଣଂ ଧନୁଷଶ୍ଚଲିତଂ ତୌ ରାକ୍ଷସୌ ବାଣମାର୍ଗଂ ନିରୀକ୍ଷମାଣୌ ଦାରୁ ବାଣେନ ପଂଚଧା ଚ୍ଛିନ୍ନଂ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ରାମଂ ଵ୍ଯଜ୍ଞାପଯତାମାଵଯୋଃ ଶିଶଵୋ ରକ୍ଷଣୀଯାସ୍ତ୍ଵଯେତି ତଥେତ୍ଯାହ ରାମଃ ରାକ୍ଷସୌ ଲଂକାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୌ
ବାଣ ଧନୁଷରୁ ଚାଲିଯିବା ସମୟରେ, ସେଇ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ବାଣର ପଥ ଦେଖୁଥିଲେ; ବାଣରେ କାଠ ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ କାଟାଯିବା ଦେଖି, ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ: 'ଆମ ପିଲାମାନେ ତୁମେ ରକ୍ଷା କର।' ରାମ କହିଲେ, 'ଏହିପରି ହେଉ,' ଏବଂ ସେ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ଲଙ୍କାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଥ ପ୍ରାକାରଯୁଦ୍ଧଂ କର୍ତୁଂ ଵାନରା ଗତ୍ଵା ସର୍ଵତୋ ଵରଣମାତ୍ରଂ ହି ପାର୍ଷ୍ଣିଭିଃ ପାଦୈର୍ଜାନୁଭିଃ କରୈଃ ପୃଷ୍ଠୈଶ୍ଚ ତଲସମଂ କୃତ୍ଵା ଦ୍ଵିତୀଯପ୍ରାକାରଂ ଗତାସ୍ତଦା ଚ ରାଵଣଃ ସମାଗତ୍ଯ ସର୍ଵାନେଵେଷୁଭିର୍ଦ୍ରାଵଯିତ୍ଵା ତଦନୁଗଚ୍ଛନ୍ରାମମଗାତ୍
ତାପରେ ବାନରମାନେ ପ୍ରାକାରରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପାଦ, ଗୋଡ଼, ଗୁଡ଼, ହାତ ଓ ପିଠିରେ ଚାପି, ଭୂମି ସମାନ କରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରାକାରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ସମୟରେ ରାବଣ ଆସି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବାଣରେ ଭଗାଇ, ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଯାଇ, ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ଅଥ ରାମମପି ପଂଚଭିର୍ବାଣୈର୍ଵିଵ୍ଯାଧ
ତାପରେ ସେ ରାମଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ।
ଅଥ ରାମୋ ଦଶଭିର୍ବାଣୈ ରାଵଣଂ ସଵ୍ରଣଂ ଚକାର
ତାପରେ ରାମ ଦଶଟି ବାଣରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଆହତ କଲେ।
ଅନଯୋରତିଦାରୁଣମନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ବଭୂଵ
ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ରାଵଣୋ ଦଶଭିର୍ବାଣୈର୍ଵିଵ୍ଯାଧ
ରାବଣ ଦଶଟି କଣ୍ଟା ନିଏ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ଅଥ ରାମବାଣୈଶ୍ଚ କ୍ଷତଶରୀରୋ ରାକ୍ଷସଃ ପଲାଯନପରୋଽଭଵତ୍
ତାପରେ ରାମଙ୍କ କଣ୍ଟାରେ ଆହତ ହୋଇ, ସେଇ ରାକ୍ଷସ ଭାଗିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଵାନରା ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ କୋଟିକୋଟିରାକ୍ଷସାନଘ୍ନନ୍
ବାନରମାନେ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅସଂଖ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେକୁ ମାରୁଥିଲେ।
ଅଥପରସ୍ମିନ୍ନହନି ଵିଭୀଷଣୋ ରାଵଣଂ ଵିଚାର୍ଯେଦମୁଵାଚ
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ, ବିଭୀଷଣ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି ରାବଣଙ୍କୁ ଏହିପରି କହିଲେ—
ତୃତୀଯୋପାଯକାଲୋଽଯଂ ଚତୁର୍ଥଂ ନ ଵିଚାରଯ । ଚତୁର୍ଥୋ ଵିପରୀତୋ ନ ଶସ୍ତଃ ଶସ୍ତାର୍ଥକାରିଣଃ
ଏହି ସମୟ ତୃତୀୟ ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କରିବା ପାଇଁ; ଚତୁର୍ଥ ଉପାୟ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ବିପରୀତ ଓ ନ୍ୟାୟସଂଗତ କାମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।
ପରସ୍ଯ ଚାଽତ୍ମନଃ ଶକ୍ତିଂ ଵିଦିତ୍ଵା ଚାଽତ୍ମନୋଽଧିକାମ୍ । ତଦା ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵିପରୀତଂ ଵିନାଶକମ୍
ଶତ୍ରୁ ଓ ନିଜର ଶକ୍ତି ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝି, ଯଦି ନିଜର ଶକ୍ତି ଅଧିକ ଥାଏ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ ଉପଯୁକ୍ତ; ଯଦି ତାହାର ବିପରୀତ, ତେବେ ନାଶ ହୁଏ।
ରାମେଣ ବଲିନାନୈଵ ଯୁଦ୍ଧଂ ତେ ଦୁର୍ବଲସ୍ଯ ଚ । ଏକେଷୁଵାଲିହନ୍ତାଽସୌ ଵାଲିର୍ଜ୍ଞାତସ୍ତ୍ଵଯା ପୁରା
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମଙ୍କ ସହିତ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ଏହି ରାମ, ଏକ କଣ୍ଟାରେ ବାଲୀଙ୍କୁ ମାରିଥିଲେ, ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ତାହା ଜାଣିଛ।
ମାରୀଚମେକବାଣେନ ଭଵାନପି ପଲାଯିତଃ । ନିହତା ରାକ୍ଷସାଃ ଶୂରା ଇନ୍ଦ୍ର ଜିଚ୍ଚ ସୁତୋ ହତଃ
ମାରୀଚକୁ ଏକ କଣ୍ଟାରେ ମାରିଦେଲେ ବେଳେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭାଗିଥିଲ; ବହୁତ ଶୂର ରାକ୍ଷସ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍—ତୁମ ପୁଅ ମଧ୍ୟ ମୃତ।
ଵରେଣ୍ଯତ୍ରିତଯଂ ଭଗ୍ନଂ ତେନ ଯୁଦ୍ଧଂ ଚ ନୈଵ ତେ । ଦାସଭାଵମଥୋ ଵାଽପି ଦତ୍ତ୍ଵା ସୀତାମଥାଽପ୍ନୁହି
ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିନିଟି ବର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧ ଜିତିପାରିନାହ; ଏହିଠାରେ, ବା ଦାସ ହେବାକୁ ମାନ, ବା ସୀତାକୁ ଫେରାଇଦିଅ ଓ ଶାନ୍ତି ପାଅ।
ଗୋପୁରସ୍ଥଂ ତଥା ଦାରୁ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରମଥେଷୁଣା । ଚିଚ୍ଛେଦ ପଞ୍ଚଧା ତେନ ରାମସ୍ତ୍ଵାଂ ମାରଯିଷ୍ଯତି
ଗୋପୁର ଉପରେ ଦଢ଼ିଥିବା ପଞ୍ଚମୁଖୀ ଦାରୁକୁ, ରାମ ଏକ କଣ୍ଟାରେ ପାଞ୍ଚ ଟୁକୁଡ଼ା କରିଦେଲେ; ଏଭଳି ରାମ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ମାରିଦେବେ।
ତ୍ଵଦର୍ଥଂ ବହଵୋ ନଷ୍ଟା ନାଶମେଷ୍ଯଂତି ଚାପରେ । ଏକୋ ନ୍ଯାଯଃ ସୁଖାର୍ଥାଯ ନ ଚ ମୌଢ୍ଯଂ ସହୋଦର
ତୁମ ପାଇଁ ବହୁତେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ଆଉ ଅନେକ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହେବେ; ସୁଖ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ନ୍ୟାୟସଂଗତ ଉପାୟ ଅଛି, ମୂଢ଼ତା ନୁହେଁ, ଭାଇ।
ମାନୁଷୀଂ ମୃତ୍ଯୁସଂଯୁକ୍ତାମନିଚ୍ଛନ୍ତୀଂ ପତିଵ୍ରତାମ୍ । ପତ୍ନୀଂ ବଲଵତଶ୍ଚାପି ପୂଜଯିତ୍ଵା ଵିସର୍ଜଯ
ମାନବୀ ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁ ଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଅନିଚ୍ଛୁକ୍ ଓ ପତିଭକ୍ତା—ତୁମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଉଁଠି ସମ୍ମାନ କରି ସେଉଁକୁ ଫେରାଇଦିଅ।
ଅନିଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯାଃ ସମାଯୋଗେ ଭଵେଦ୍ଦୁଃଖପରଂପରା । ଦୁର୍ଗନ୍ଧମଲସଂଯୁକ୍ତୋ ନାରୀସଙ୍ଗୋ ଜୁଗୁପ୍ସିତଃ
ଅନିଚ୍ଛାରେ ସମ୍ପର୍କ ହେଲେ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳା ଆସେ; ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ମଳ ଲଗା ନାରୀ ସମ୍ପର୍କ ତ୍ୟାଗ୍ୟ।