ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- କୀର୍ତଯ ପୁରାଣଂ ମେ ଶୁଶ୍ରୂଷୁଃ କୁତୂହଲାଦହଂ ପ୍ରଣୀତଂ ତତ୍କେନ ଚ ଵିଜ୍ଞାତମ୍
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— 'ମୋ ପାଇଁ ପୁରାତନ କଥାଟିଏ କହ, ମୁଁ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହି କଥା କିଏ ରଚିଲେ ଏବଂ କିପରି ଏହା ପ୍ରସିଦ୍ଧି ପାଇଲା, ତାହା ମତେ ଜଣା।'
ଜାଂବଵାନଥ ବଭାଷେ ହି ଵିଧାତ୍ରେ ନମୋ ନମସ୍ତଥୈଵ ଵିଧୁଭୂଷଣକେଶଵାଭ୍ଯାମ୍
ତାପରେ ଜାମ୍ବବାନ୍ କହିଲେ, 'ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ କେଶବଙ୍କୁ ମୋର ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରଣାମ।'
ଅଥ ପୁରାତନଂ ରାମାଯଣଂ କଥଯାମି
ଏବେ ମୁଁ ପୁରାତନ ରାମାୟଣ କଥା କହିବି।
ଯସ୍ଯ ଶ୍ରଵଣେନାଖିଲଜନ୍ମସଂପାଦିତ ପାପକ୍ଷଯୋ ଜାଯତେ
ଯାହା ଶୁଣିଲେ, ଅସଂଖ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ସଂଚିତ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ।
ଅଥ ତଥାପି ଦଶରଥୋ ଦଶରଥସମାନରଥୀ ମହୀଯସା ବଲେନ ସୁମାନସନାମନଗରଜିଗୀଷଯା ପଂକେରୁହସୁତସୁତଂ ଵସିଷ୍ଠମାହୂଯ ନମସ୍କୃତ୍ଵା ମୁନିଦତ୍ତାନୁଜ୍ଞଃ ଶତାକ୍ଷୌହିଣୀସେନଯା ସହାରୁହ୍ଯ ତୁରଂଗମଂ ଚଂଦ୍ର ସମାନଶରୀରମତିରୋଷସମାଵିଷ୍ଟୋ ଵିଷ୍ଟରଶ୍ରଵସମାରାଧ୍ଯ ଦଂଡଯାତ୍ରାଂ ଚକାର
ତାହାପରେ ମଧ୍ୟ, ଦଶରଥ—ଯିଏ ଦଶରଥଙ୍କ ସମାନ ରଥଯୋଧ୍ଦା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଉଚ୍ଚ ମନୋଭାବ ଓ ନଗର ଜିତିବା ଇଚ୍ଛାରେ—ପଦ୍ମଯୋନିଙ୍କ ପୁଅ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଡାକି, ପ୍ରଣାମ କରି, ମୁନିଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ, ଶତ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସହିତ ଘୋଡ଼ା ଚଢ଼ି, ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସଦୃଶ ଦେହରେ, ଅତି କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ବିଷ୍ଟରଶ୍ରବାସଙ୍କୁ ପୂଜି, ଦଣ୍ଡଯାତ୍ରାରେ ନିକଳିଲେ।
ସାଧ୍ଯୋ ନାମ ସ୍ଵୀଯଯା ସେନଯାଵୃତୋ ଦଶରଥାଭିମୁଖମାଯଯୌ ଯୋଦ୍ଧୁଂ ଯୁଦ୍ଧଂ ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯମଭୂତ୍
ସାଧ୍ୟ ନାମକ ଜଣେ, ନିଜ ସେନା ସହିତ ଦଶରଥଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଆସିଲେ ଏବଂ ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ମାସମେକଂ ଯୁଦ୍ଧଂ କୃତ୍ଵା ଦଶରଥସ୍ତଂ ସାଧ୍ଯଂ ଜଗ୍ରାହ
ଏକ ମାସ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଦଶରଥ ସେଇ ସାଧ୍ୟଙ୍କୁ ପକଡ଼ିଲେ।
ଅଥ ସାଧ୍ଯସୂନୁର୍ଭୂଷଣୋନାମାଲ୍ପପରିଵାରୋ ଯୁଯୁଧେ ଦଶରଥେନ
ତାପରେ ସାଧ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଭୂଷଣ, ଅଳ୍ପ ସାଥୀ ସହିତ, ଦଶରଥଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ଦଶରଥୋଽପି ସାଧ୍ଯସୂନୁଂ ଭୁଵୋଭୂଷଣମଵଲୋକ୍ଯ ଯୋଦ୍ଧୁମେଵ ନୈଚ୍ଛତ୍
କିନ୍ତୁ ଦଶରଥ, ସାଧ୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ଭୂଷଣଙ୍କୁ—ଏ ଭୂମିର ଶୋଭା—ଦେଖି, ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ।
କଥମେତାଦୃଶଂ ହନ୍ମି ଚାସ୍ମିନ୍ହତେଽସ୍ଯ କଥଂ ପିତା ଭଵିଷ୍ଯତି କଥଂ ତନ୍ମାତା କଥମପ୍ରୌଢଯୌଵନାପ୍ରିଯାର୍ଯା
ଏପରି ଜଣେ ନବଯୁବକଙ୍କୁ କିପରି ମୁଁ ମାରିପାରିବି? ସେ ମରିଗଲେ, ତାଙ୍କ ପିତା କଣ ହେବେ? ତାଙ୍କ ମାଆ, ତାଙ୍କ ଅପ୍ରଉଢ଼ା ଯୁବତୀ ପତ୍ନୀ କଣ କରିବେ?
ଅମୁଷ୍ଯ ହି ଦେହେ ସମାଲିଂଗନଚୁଂବନପରିଵର୍ତନ ନଵୀନତରଦଲାରଵିଂଦପଦାନି କୁସୁମାନୀଵ ଦୃଶ୍ଯଂତେ
ତାଙ୍କ ଦେହରେ ଆଲିଙ୍ଗନ, ଚୁମ୍ବନ ଓ ଖେଳର ଚିହ୍ନ, ତରୁଣ ପଦ୍ମପତ୍ର ପରି ତାଜା ଦେଖାଯାଏ।
ଏତତ୍ସମାନଵର୍ଣଵଯା ଏତାଦୃଶଃ ସୁଭଗଃ ପରମପ୍ରୀତିଵର୍ଦ୍ଧନୋନାମ ପୁତ୍ରୋ ଭଲ୍ଲୂକଭକ୍ଷିତୋମୃତଃସ୍ମୃତିପଥଂ ପ୍ରାପ୍ଯାପି ମାଂ ରକ୍ଷଯିତୁମିଚ୍ଛତୀଵ ମମ ହୃଦଯମନ୍ଯଥା କରୋତି ଇତି ମନସା ଵିତର୍କ୍ଯାତିବାଲକଂ ଗ୍ରହୀତୁମାରଭତ୍
ଏହି ପୁଅ ମୋ ରଙ୍ଗ ଓ ବୟସର ସମାନ, ଏପରି ଶୋଭାବାନ୍, ତାଙ୍କ ନାମ ପରମପ୍ରୀତିବର୍ଦ୍ଧନ। ତାଙ୍କୁ ଭଲ୍ଲୁକ ଖାଇଦେଇଥିଲା, ସେ ମରିଗଲେ। ସେଉଁଥିରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମନେକରିଲେ, ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ବୋଲି ଲାଗେ—ମୋ ହୃଦୟ ଅନ୍ୟଭାବକୁ ଯାଉଛି। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଅତି କମ୍ବୟସର ଛୁଆକୁ ଧରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସ ଚ ସାଧ୍ଯୋପି ପରାଧୀନୋ ବଭୂଵ
ସେ ସାଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର ଆଜ୍ଞାରେ ଚାଲିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ।
ସ ଚ କୁମାରେଣ ସହ ପରାଜଯ ଖେଦମପି ମତ୍ଵା ସୁଖମଧ୍ଯୁଵାସ ଚ
ସେ ଏବଂ ରାଜକୁମାର ଦୁହେଁ, ପରାଜୟର ଦୁଃଖକୁ ଭାବି ମଧ୍ୟ, ସେଠାରେ ଖୁସିରେ ରହିଲେ।
ଦଶରଥୋଽପି ତତ୍ର ମାସଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ତତ୍ପୁତ୍ରସଂଦର୍ଶନସୁଖମଵଲୋକ୍ଯାଚିଂତଯତ୍
ଦଶରଥ ଏଠାରେ ଏକ ମାସ ରହି, ପୁଅଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଅହୋ ସର୍ଵଦୁଃଖାପନୋଦନକ୍ଷମମେତନ୍ମୁଖାଵଲୋକନଂ ପୁତ୍ରସଂଵର୍ଦ୍ଧନଂନାମ ସର୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରିକୋ ମମ ଜଯଃ ପୁତ୍ରଵିଯୋଗମନୁସ୍ମରତୋ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲଂ ଭଵତି
ହାଁ! ପୁଅର ମୁହଁ ଦେଖିବା, ଯାହାକୁ ପୁଅ ପାଳନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିପାରେ; ମୋର ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ଜିତିବା ମଧ୍ୟ, ପୁଅ ବିୟୋଗ ମନେ ପକାଇଲେ, ସେମାନେ କେବଳ ଦୁଃଖର କାରଣ ହୁଏ।
ତଦସ୍ଯ ପୃଚ୍ଛାଂ କରୋମି କଥମୀଦୃଶୋ ଜାଯତେ ପୁତ୍ର ଇତି ଵିତର୍କ୍ଯ ତମପୃଚ୍ଛତ୍
ଏହିପରି ପୁଅ କିପରି ହୁଏ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିବି—ଏଭାବେ ଭାବି, ସେ ପଚାରିଲେ।
ସାଧ୍ଯୋଽପି ସକଲମୋକ୍ଷମାର୍ଗଂ କ୍ଷିତୀଶାଯାଦିଶତ୍
ସାଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୋକ୍ଷ ପଥ ବୁଝାଇଲେ।
ତଥା ଵ୍ରତାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ନାରାଯଣପ୍ରୀଣନାଯ କୁର୍ଯ୍ଯାତ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରସନ୍ନୋ ଭଗଵାନ୍ମୁନିରୀପ୍ସିତଂ ପୁତ୍ରଂ ଯଚ୍ଛତି ତଦମୁମାରାଧଯସ୍ଵେତି ଦଶରଥମୁକ୍ତଵାନ୍
ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, ମୁନିଙ୍କୁ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ପୁଅ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଏହିପରି ପୂଜା କର—ସାଧ୍ୟ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଏପରି କହିଲେ।
ସ ଚାପି ସାଧ୍ଯଂ ତତ୍ର ସ୍ଥାପ୍ଯ ଗତ୍ଵାଯୋଧ୍ଯାଂ ତଥା ସର୍ଵଂ କୃତଵାନ୍
ସେ ସାଧ୍ୟଙ୍କୁ ସେଠାରେ ରଖି, ଆଉଦ୍ଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସବୁ କଥା ଏହିପରି କଲେ।
ଅଥ ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟୌ ସମାପ୍ତାଯାମାହଵନୀଯାଦ୍ଯଜ୍ଞମୂର୍ତିଃ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାପାଣିରୁଦତିଷ୍ଠତ୍ । ରାଜାନଂ ଚ ଵରଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵେତ୍ଯୁକ୍ତଵାନ୍
ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେଲାପରେ, ଅଗ୍ନିରୁ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ଦେବତା ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚୟନ କର।'
ସ ଚ ରାଜା ଵଵ୍ରେ ପୁତ୍ରାନତିଧାର୍ମ୍ମିକାନ୍ଦୀର୍ଘାଯୁଷଶ୍ଚତୁରୋଲୋକୋପକାରକାନ୍ଦେହୀତି
ରାଜା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—'ମୋତେ ଏମିତି ପୁଅ ଦିଅ, ଯେଉଁମାନେ ଅତି ଧର୍ମିକ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାରୀ ହେବେ।'
ଅଥ ରାଜମହିଷ୍ଯଶ୍ଚତସ୍ରଃ କୌଶଲ୍ଯା ସୁମିତ୍ରା ସୁରୂପା ସୁଵେଷା ଚେତି
ତାପରେ ଚାରି ରାଜମହିଳା—କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା, ସୁରୂପା ଓ ସୁବେଷା—
ରାଜାନମବ୍ରୁଵନ୍ଦେଵ ପ୍ରତିଯୋଷମେକେନ ପୁତ୍ରେଣ ଭଵିତଵ୍ଯମ୍
ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—'ଆମେ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଏକ ଏକ ପୁଅ ପାଉ।'
ଅଥ କୌଶଲ୍ଯୋଵାଚ ଏଷ ଯଦି ପ୍ରସନ୍ନୋ ଦେଵସ୍ତଦାଯମୁତ୍ପଦ୍ଯତାଂ ମମ
ତେବେ କୌଶଲ୍ୟା କହିଲେ—'ଦେବତା ଯଦି ପ୍ରସନ୍ନ, ତେବେ ଏହି ପୁଅ ମୋର ହେଉ।'
ରାଜୋଵାଚ- ମମ ଯଦିଷ୍ଟଂ ତଦଯଂ ପ୍ରାର୍ଥ୍ଯତେ ହରିଃ । ଵିଷ୍ଣୋପ୍ରସୀଦଦେଵେଶ କମଲାପତେ ଶଂଖଚକ୍ରଗଦାଧରଵିଭୀଷଣସୃଷ୍ଟିସମସ୍ତଲୋକପାଲାଦିପୂଜିତ ପାଦଯୁଗଲଶାଶ୍ଵତହରେ ନମସ୍ତେ ନମସ୍ତେ ଏଵଂ ସ୍ତୁତୋ ଭଗଵାନଥ ରାଜାନମାହ
ରାଜା କହିଲେ—'ଏହା ଯଦି ମୋର ଇଚ୍ଛା, ତେବେ ଏହି ମୋର ପ୍ରାର୍ଥନା—ହେ ହରି, ଦେବମାନ୍ୟଙ୍କର ନାଥ, କମଳାନୟନ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, ବିଭୀଷଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳମାନେ ଯାଁକର ପାଦପଦ୍ମକୁ ପୂଜନ୍ତି, ଶାଶ୍ୱତ ହରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ, ନମସ୍କାର କରେ।' ଏଭଳି ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ ପରେ, ଭଗବାନ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ମାଧଵ ଉଵାଚ- ତଵ ପୁତ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯାମି କୌଶଲ୍ଯାଯାମ୍ । ଅଥ ଚରୁଂ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଧରିଃ । ତଂ ଚରୁଂ ହି ଚତୁର୍ଧା ଵିଭଜ୍ଯ ଭାର୍ଯ୍ଯାଭ୍ଯୋ ଦତ୍ତଵାନ୍
ମାଧବ କହିଲେ—'ମୁଁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ତୁମର ପୁଅ ହେବି।' ତାପରେ ହରି ଯଜ୍ଞ ହବିଷ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେହି ହବିଷ୍ୟକୁ ଚାରି ଭାଗ କରି, ତାଙ୍କର ଚାରି ଝିଅଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ଅଥ କୌଶଲ୍ଯାଯାଂ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ସୁମିତ୍ରାଯାଂ ସୁରୂପାଯାଂ ଭରତଃ ସୁଵେଷାଯାଂ ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ଜଜ୍ଞେ ଖାତ୍ପୁଷ୍ପଵୃଷ୍ଟିଶ୍ଚ ପପାତ
ତାପରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ରାମ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁରୂପାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଭରତ ଓ ସୁବେଷାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଶତୃଘ୍ନ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏବଂ ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି ହେଲା।
ହରୀଶାନୌ ସହାରାଧ୍ଯ ସର୍ଵୈକାଦଶୀରୁପୋଷ୍ଯ ଦ୍ଵାଦଶୀଷୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାରାଧ୍ଯ ତତ୍ତତ୍କାଲଭଵଂ ଫଲପୂର୍ଵମନ୍ନାଦ୍ଯଂ ଵ୍ଯଂଜନଂ ପୁଷ୍ପଂ ଚ ନ୍ଯାଯେନ ସଂପାଦ୍ଯ କପିଲାଘୃତେନ କେଶଵଂ ସ୍ନାପଯିତ୍ଵା ମୁଦ୍ଗଚୂର୍ଣେନ ସଂଲିପ୍ଯ ସ୍ଵାଦୂଦକେନ ସ୍ନାପଯିତ୍ଵା ସୁରଭିପାଟୀରଂ ସ୍ଵଯମୁଦ୍ଘୃଷ୍ଟଂ ମୃଗନାଭ୍ଯାଗୁରୁସାରେଣ ଵାସମେତଂ ଦେଵାଂଗଂ ସର୍ଵମୁପଲିପ୍ଯ ତୁଲସୀଦଲୈର୍ଯୂଥିକାକରଵୀରନୀଲୋତ୍ପଲକମଲ କୋକନଦଦ୍ରୋ ଣକୁସୁମ ମରୁଵଦମନକ ଗିରିକର୍ଣିକାକେତକୀଦଲପୂର୍ଵୈର୍ଯଥାସଂଭଵମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ଦ୍ଵାଦଶାକ୍ଷରେଣ ପୁରୁଷସୂକ୍ତେନ ଵା ନାମ୍ନା ଷୋଡଶୋପଚାରେଣ ଵାରାଧ୍ଯ ପ୍ରଣମ୍ଯ ନୃତ୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ଦେଵଂ କ୍ଷମାପଯେତ୍
ହରି ଓ ଈଶାନଙ୍କୁ ଏକାଠି ପୂଜି, ସମସ୍ତ ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ରଖି, ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ, ମିଠା, ଫୁଲ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରି, କପିଳା ଘିଅରେ କେଶବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ମୁଗ ଚୂରା ଲଗାଇ, ମିଠା ପାଣିରେ ପୁଣି ସ୍ନାନ କରାଇ, ମୃଗନାଭି, ଅଗୁରୁ, ଓ ଅନ୍ୟ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପରିଧାନ ଦେଇ, ତୁଳସୀ, ଯୁଥିକା, କରବୀର, ନୀଳପଦ୍ମ, ରକ୍ତପଦ୍ମ, କୋକନଦ, ଦ୍ରୋଣ, ମରୁଭ, ମଦନକ, ପାହାଡ଼ି କର୍ଣ୍ଣିକା, କେତକୀ ପତ୍ର ଯାହା ମିଳେ, ସେସବୁ ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ପୂଜା କରି, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା ପୁରୁଷସୂକ୍ତ କିମ୍ବା ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଷୋଡଶୋପଚାରେ ପୂଜା କରି, ପ୍ରଣାମ ଓ ନୃତ୍ୟ କରି, ପରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଖ୍ଷମା ଚାହିଁବା।