ଅଥ ଵିପ୍ରୋ ଵିଦିତ୍ଵୈତଦ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵଦ୍ଧିତପ୍ରିଯଃ । ସୁପ୍ତଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ରକ୍ଷୋ ହଂତି ନ ସଂଶଯଃ
ତାପରେ ବସିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି, ବୁଝିଲେ: 'ଯଦି ରାକ୍ଷସ ଘୁମ ଓ ଅସାବଧାନ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖିବ, ନିଶ୍ଚୟ ମାରିଦେବ।'
ବ୍ରହ୍ମାଵାପ୍ତଵରଂ ତଦ୍ଧି ମଯା କାର୍ଯଂ ନିଵାରଣମ୍ । ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ଵିପ୍ରର୍ଷିଃ ସେନାମାଦାଯ ନିର୍ଗତଃ
'ସେ ରାକ୍ଷସ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ବର ପାଇଛି; ଏହି କାମ ମୁଁ ବାଧା ଦେବା ଦରକାର।' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଋଷି ସେନା ନେଇ ବାହାରିଗଲେ।
ରକ୍ଷୋ ହଂତୁମଶକ୍ତସ୍ତୁ ମୃତ୍ଯୁହୀନଂ ତତୋ ମୁନିଃ । ସ୍ଵଯଂ ଚ ରାକ୍ଷସୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାକ୍ଯମାହ ମହାମୁନିଃ
ମୁନି ଦେଖିଲେ ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ନଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ ସେ ମାରିପାରିବେନାହିଁ, ତେଣୁ ନିଜେ ରାକ୍ଷସ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମହାମୁନି କହିଲେ—
କିମର୍ଥମାଗତୋସୀହ ଵନଂ ମୁନିନିଷେଵିତମ୍ । ସ ଆହ ରାଜା ରକ୍ଷୋଘ୍ନସ୍ତମହଂ ହଂତୁମାଗତଃ
'କାହିଁକି ତୁମେ ଏହି ମୁନିମାନେ ପୂଜିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛ?' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ମୁଁ ରାଜା, ରାକ୍ଷସ ଘାତକ; ତାକୁ ମାରିବାକୁ ଆସିଛି।'
ମୁନିରପ୍ଯାହ କିଂ ତେନ ଜୀଵିତେନ ମୃତେନ ଵା । ଭୁକ୍ତ୍ଵାମିଷଂ ମଦୀଯଂ ତୁ ଯୁଦ୍ଧଂ କୃତ୍ଵା ଜଯଂ ଵ୍ରଜ
ମୁନି ମଧ୍ୟ କହିଲେ, "ତୁମ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁର କଣ ଉପକାର? ମୋ ମାଂସ ଖାଅ, ଯୁଦ୍ଧ କର ଏବଂ ବିଜୟ ଲାଭ କର।"
ରାକ୍ଷସ ଉଵାଚ- କଥଂ ତ୍ଵଂ ରାକ୍ଷସୋ ମହ୍ଯଂ ଭକ୍ଷଣାଯ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଵସିଷ୍ଠୋଽପ୍ଯଥ ମାନୁଷ୍ଯମାସ୍ଥାଯ ଵିଯତି ସ୍ଥିତଃ
ରାକ୍ଷସ କହିଲା, "ତୁମେ କିପରି ଏକ ରାକ୍ଷସ ହୋଇ ମୋ ପାଇଁ ଭୋଜ୍ୟ ହେବ? ବସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆକାଶରେ ଦଢ଼ିଆଛନ୍ତି।"
ନିଷ୍ଠୀଵ୍ଯ ମସ୍ତକେ ତସ୍ଯ ମୁଷ୍ଟିନା ତମତାଡଯତ୍ । ତାଡିତୋ ରାକ୍ଷସସ୍ତେନ ଵ୍ଯଦ୍ରାଵଯଦୃଷିଶ୍ଚ ତମ୍
ସେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଥୁ spit କରି, ମୁଷ୍ଟିରେ ମାଡ଼ିଲେ; ଏହି ଆଘାତରେ ରାକ୍ଷସ ମୁନିକୁ ଦୌଡ଼ାଇଦେଲା।
ପଲାଯମାନାଵନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଜଲଧିଂ ତୁ ଗତାଵୁଭୌ । ତତ୍ରସ୍ଥେନ ଗ୍ରହେଣାସୌ ଗୃହୀତୋ ରାକ୍ଷସସ୍ତଦା
ଦୁହେଁ ଏକାଉଁଠିଏଉଁଠି ପଳାଇ ଶାଗର ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେଠାରେ ଥିବା ଜଣେ ଅଞ୍ଚଳବାସୀ ରାକ୍ଷସକୁ ଧରିଲେ।
ମୁନିଃ ପୁନରଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ପୂର୍ଵଵତ୍ସମତିଷ୍ଠତ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵାଭିମତଂ କୁର୍ଯାତ୍ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵିମତ୍ସରଃ
ମୁନି ପୁଣି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ପୂର୍ବବତ୍ ରହିଲେ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ, "ଏହିପରି, ଯିଏ ପୁରାଣ ଜାଣେ ଏବଂ ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥାଏ, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାମ କରିବା ଉଚିତ।"
ଶ୍ରଵଣସ୍ଯ ଵିଧାନଂ ଚ କଥଯାମି ଶୁଭଂ ଶୃଣୁ । ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଦିନେ ଶୁଦ୍ଧେ ଵାରନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗତଃ
ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଶୁଭ ପ୍ରକ୍ରିୟା କହିବି, ଶୁଣ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଶୁଭ ଦିନରେ, ଭଲ ବାର ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗରେ,
କରଣେ ଚାପି ଲଗ୍ନେ ଚ ଗ୍ରହତାରାବଲାନ୍ଵିତେ । ଅମୂଢେନ ଗ୍ରହେ ବାଲେ ନ ଚ ଵୃଦ୍ଧୌ ଗୁରୌସ୍ଥିତେ
ଶୁଭ କରଣ ଓ ଲଗ୍ନରେ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ; ଗ୍ରହ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଶିଶୁ ନୁହେଁ, ବୃଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ଗୁରୁ ଦୁଃସ୍ଥିତିରେ ନୁହେଁ,
ନ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଗ୍ରହଣେ ନ ଚ ନାସ୍ତିକସଂନିଧୌ । ପୂର୍ଵୋକ୍ତଲକ୍ଷଣୋପେତଂ ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁଯାଦିତି
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ, କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବକଥିତ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
ଶୁଦ୍ଧଗେହେଽଥଵା ଶୁଦ୍ଧଵେଦିକାଯାଂ ମଠେଥ ଵା । ନଦୀତୀରେ ଦେଵଗେହେ ସଭାମଂଡପ ଏଵ ଚ
ଶୁଦ୍ଧ ଘରରେ, କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ବେଦିକାରେ, କିମ୍ବା ମଠରେ; ନଦୀତୀରେ, ଦେଉଳରେ, କିମ୍ବା ସଭାମଣ୍ଡପରେ,
ରଥ୍ଯା ମଠେଥ ଵା ରମ୍ଯେ ପୁଣ୍ଯଶାଲାସୁ ରାଘଵ । ସ୍ଵଯଂ ନମସ୍ଯ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରାନ୍ପୁରାଣଜ୍ଞଂ ଵିଶେଷତଃ
ସୁନ୍ଦର ରାସ୍ତାରେ କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟଶାଳାରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଘବ; ନିଜେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବିଶେଷକରି ପୁରାଣ ବିଦ୍ୟା ଥିବାକୁ, ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଆସନଂ କଲ୍ପିତଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ସର୍ଵଵିଶେଷିତମ୍ । ଏହି ଧର୍ମ୍ମାସନମିତି ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦନିଷ୍ଠୁରମ୍
ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କ୍ଷମାଶୀଳ ଭାବେ 'ଏହି ଧର୍ମ ଆସନ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
ପୁରାଣପ୍ରକ୍ରମଦିନେ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ତଦୁଦୀରଯେତ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାରଂ ପୁରାଣସ୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈଃ ପରିପୂଜଯେତ୍
ପୁରାଣ ପାଠ ଆରମ୍ଭ ଦିନରେ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା କହିଦେବା ଉଚିତ; ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନକାରୀଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଶୁଭାନି ଦତ୍ଵା ଵସ୍ତ୍ରାଣି ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଚ ନଵାନି ଚ । କରକଂଠଵିଭୂଷାଦି ପାତ୍ରମାସନମେଵ ଚ
ଶୁଭ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର, କୁମ୍ଭ, ଗଳାର ଭୂଷଣ, ପାତ୍ର କିମ୍ବା ଆସନ ଦେଇ,
ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈଃ ପୂଜ୍ଯ ତାଂବୂଲଂ ଵିନିଵେଦ୍ଯ ଚ । ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶଶିଵର୍ଣଂ ଚତୁର୍ଭୁଜମ୍
ସୁଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ଅକ୍ଷତ ଦେଇ ପୂଜା କରି, ପରେ ତାମ୍ବୁଳ ଦେଇ; ଶୁଭ୍ରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଚାରିଭୁଜା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରସନ୍ନଵଦନଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ସର୍ଵଵିଘ୍ନୋପଶାଂତଯେ । ସଭାସଦଶ୍ଚ ସଂପୂଜ୍ଯ ଗଣେଶଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେତ୍ତତଃ
ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ମୁହଁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ସଭାସଦସ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପରେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ।
ଓଁନମେତ୍ଯାଦି ମଂତ୍ରେଣ ପୂଜନଂ ଭାରତୀ ନୁତିଃ । ପ୍ରାତଃକାଲେ ପୁରାଣସ୍ଯ ପ୍ରକ୍ରମଂ ପ୍ରାରଭେଦିତି
'ଓଁ ନମଃ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଭାତରେ ପୁରାଣ ପାଠ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।
ଉପକ୍ରମଦିନେ ରାମ ତ୍ରିପଂଚଦଶ ଵା ଶୁଭାଃ । ଶ୍ଲୋକା ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦିଵସେ ତତୋ ଦ୍ଵିଗୁଣିତାଃ ଶୁଭାଃ
ପ୍ରଥମ ଦିନ, ହେ ରାମ, ପନ୍ଦରଟି ଶୁଭ ଶ୍ଲୋକ; ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ, ତାହାର ଦୁଇଗୁଣ ଶୁଭ ଶ୍ଲୋକ।
ତୃତୀଯେ ଦିଵସେ ରାମ ତତଶ୍ଚାଧିକମିଷ୍ଯତେ । ଦିନାନାମଵ୍ଯଵଚ୍ଛେଦାଦ୍ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ଶ୍ରଵଣଂ ତଥା
ତୃତୀୟ ଦିନ, ହେ ରାମ, ତାଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ଲୋକ ଚାହିଁବା ଉଚିତ; ଦିନ ଅବିରତ ଚାଲିଲେ, ବ୍ୟାଖ୍ୟାନ ଓ ଶ୍ରବଣ ଚାଲିବା ଉଚିତ।
ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିର୍ଯଦା ଜାତା ତଦା ପୌରାଣିକଂ ଗୁରୁମ୍ । ତାଂବୂଲାଦିପ୍ରଦାଯାଥ ପରେଦ୍ଯୁଃ ଶୃଣୁଯାଦପି
ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ପୁରାଣ ପାଠ କରୁଥିବା ଗୁରୁଙ୍କୁ ପାନ, ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ପରଦିନେ ପୁଣି ଏହି ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
ପୁରାଣମେଵଂ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ଦୈନଂଦିନମିତି ଶ୍ରୁତିଃ । ଵ୍ରତରୂପେଣ ଯଃ କଶ୍ଚିତ୍ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁଯାନ୍ନରଃ
ଶାସ୍ତ୍ର କହେ, ପୁରାଣ ପ୍ରତିଦିନ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଲୋକ ପୁରାଣକୁ ବ୍ରତର ଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତି,
ଯଦୈଵଂ ତତ୍ପୁରାଣଂ ତୁ ତତ୍ର ଯାତି ନ ସଂଶଯଃ । ପୁରାଣଂ ଶ୍ରୋତୁକାମେନ ଶ୍ଲୋକଶ୍ଚୈକୋପି ଚେଚ୍ଛ୍ରୁତଃ
ଯେତେବେଳେ ଏହିପରି ପୁରାଣ ଶୁଣାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ; ଯଦି କେବଳ ଗୋଟିଏ ଶ୍ଲୋକ ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଶୁଣାଯାଏ,
ତଦ୍ଦିନେ ତୁ କୃତଂ ପାପଂ ନାଶଯେତ୍ତୁ ନ ସଂଶଯଃ
ସେଇ ଦିନରେ କରାଯାଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଏଵଂ ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁଯାଚ୍ଚ ଯସ୍ତୁ ସ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାକୃତପାପବଂଧାତ୍ । ସୁରାପୀତିଃ ସ୍ଵର୍ଣହରଶ୍ଚ ରାମ ଗୁର୍ଵଂଗନାଗଶ୍ଚ ଵିମୁକ୍ତିମେତି
ଏଭଳି ଯେଉଁଠି ଲୋକ ପୁରାଣ ଶୁଣନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା, ମଦପାନ, ସୁନା ଚୋରି, ଗୁରୁଙ୍କ ଜନାନୀ ସହ ଅପରାଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ପାପ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି।
ପାପାନି ଚାନ୍ଯାନି କୃତାନି ପୁଂଭିଃ ସର୍ଵାଣି ନଶ୍ଯଂତି ପୁରାକୃତାନି । ଇହାପି ଯାନ୍ଯବ୍ଦଶତାର୍ଜିତାନି ଶ୍ରୋତୁର୍ଵିନଶ୍ଯଂତି ତଥା ଚ ଵକ୍ତୁଃ
ପୁର୍ବରୁ କରାଯାଇଥିବା ଓ ଏଠି ଜନ୍ମରେ ଶତବର୍ଷ ଧରି ସଞ୍ଚିତ ସମସ୍ତ ପାପ ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ ଶୁଣୁଥିବା ଓ ପଢ଼ୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
କଲୌ ସମସ୍ତଵିପ୍ରାଣାଂ ସର୍ଵଜ୍ଞତ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଵିଗୁଣାପି ତତୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯା ଫଲଦା ଦାନକର୍ମଵତ୍
କଳିଯୁଗରେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ; ତଥାପି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଦାନ କରିବା ପରି ଫଳ ଦେଉଛି।
ପୁରାଣାନାମଭିପ୍ରାଯଂ ଵ୍ଯାସୋ ଵେଦ ନ ଚାପରଃ । ଅହଂ ଵେଦ୍ମି ଵିଶେଷେଣ ଵ୍ଯାସାଦପି ଵିଧେରପି
ପୁରାଣର ଅର୍ଥ କେବଳ ବ୍ୟାସଦେବ ଜାଣନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହଁନ୍ତି; ମୁଁ ବ୍ୟାସ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଭାବେ ଏହା ଜାଣେ।