ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଅଧ୍ଯାପନେ ଚାଧ୍ଯଯନେ ଜାଯତେ ଚାଥ ସଂଗମଃ । ସଂଗତୌ ଵତ୍ସରଂ ରାମ ଯାତି ପାତକି ପାତକମ୍
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ: ପଢ଼ାଇବା ଓ ପଢ଼ିବାରେ ସାଙ୍ଗ ହୁଏ, ଏହି ସାଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା, ହେ ରାମ, ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ପାପୀ ଆଉ ଅଧିକ ପାପ କରେ।
ପୁରାଣଜ୍ଞେ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସର୍ଵତତ୍ଵାର୍ଥଵେଦିନି । ଅପିପାତକସଂଦୋହ ଚୀର୍ଣପାପଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
କିନ୍ତୁ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିବା ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ପାଖରେ, ବଡ଼ ପାପର ଢେର ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ କରାଯାଇଥିବା ପାପ ମିଟିଯାଏ।
ପ୍ରଭୂତଵହ୍ନିନାଶେ ହି ଧୂମରାଶିର୍ଯଥୈଵ ହି । ଶଲଭୋ ଦୀପନାଶାଯ ଵହ୍ନିନାଶାଯ ନ ପ୍ରଭୁଃ
ଯେପରି ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ନଶ୍ଟ ହେଲେ ଧୂଆଁ ରହିଯାଏ, ସେପରି ଦୀପକୁ ଦେଖି ଆସୁଥିବା ପୋକା ଅଗ୍ନିକୁ ନଶ୍ଟ କରିପାରେନାହିଁ।
କୃତଂ ପାପଂ ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ନାଶନାଯ ପୁରାଣିକଃ । ଭୂତାଦିଗ୍ରସ୍ତମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଭୂତାଦି ଭଯମୋଚକଃ
ଏହିପରି, ପୁରାଣିକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କରାଯାଇଥିବା ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ; ଭୂତ-ପିଶାଚ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ସେ ଭୟ ଦୂର କରେ।
ସମଂତ୍ରଵାନପନଯେଦ୍ଯଥା ନ ସ୍ଵଯମାତୁରଃ । ପୌରାଣିକସ୍ତଥା ପାପଂ ନ କିଂଚିତ୍ପ୍ରାପ୍ତୁମର୍ହତି
ଯେପରି ମନ୍ତ୍ର ଜାଣିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟଙ୍କର ରୋଗ ହଟାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ପୁରାଣିକ କୌଣସି ପାପ ପାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଆତ୍ମନା ଚ କୃତଂ ପାପମନ୍ଯୈରପି ଚ ଯତ୍କୃତମ୍ । ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ନାଶଯତି ତ୍ଵତିଦୁଷ୍ଟଂ ସ୍ଵକର୍ମ୍ମ ଵା
ନିଜେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ କରିଥିବା ପାପ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ସେଥିରେ ଯେତେ ଦୁଷ୍ଟ ହେଉ, କିମ୍ବା ନିଜ କର୍ମ ହେଉ, ସେ ସବୁକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ।
ଭଵାନୀଶେ ହୃଷୀକେଶେ ସମଵୃତ୍ତିର୍ଵିଵେକଵାନ୍ । ଲୋକଵେଦକ୍ରିଯାଵେତ୍ତା ରୁଦ୍ରଜାପ୍ଯତିନିଃସ୍ପୃହଃ
ସେ ଭବାନୀ, ଈଶ୍ୱର, ହୃଷୀକେଶଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖନ୍ତି, ବିବେକଶୀଳ, ଲୋକ ଓ ବେଦ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ରୁଦ୍ର ଜପ ଉପରେ ଅସକ୍ତି ରଖନ୍ତି।
ତୁଷ୍ଟଃ ଶାଂତଃ କ୍ରିଯାଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଭୂତୋ ଯୋଗକୃଦ୍ଵଶୀ । ଯଥୈଵ ତେ ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଶାନ୍ତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦକ୍ଷ, ସମର୍ଥ, ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସୀ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି; ଯେପରି ତୁମ ପୁରାଣିକ ଭଗବାନ ବସିଷ୍ଠ ଋଷି ଥିଲେ।
ନିଯୋଗାତ୍ତଵ ଭୂପାଲ ଅଯୋଧ୍ଯାଯାମତିଷ୍ଠତ । ଅପାଲଯଦ୍ଭୁଵଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ତ୍ଵାଂ ଚ ରକ୍ଷଃ ସମାପତତ୍
ତୁମ ଆଦେଶରେ, ହେ ରାଜା, ସେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରହିଥିଲେ, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କଲେ, ଏବଂ ବିପଦ ଆସିଲେ ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ।
ସ ଚ ଶୁକ୍ରୋପଦେଶେନ ରାକ୍ଷସସ୍ତ୍ଵାମଥାଭ୍ଯଗାତ୍ । ନିଦ୍ରାସକ୍ତଂ ହନିଷ୍ଯାମି ନାନ୍ଯଥାଵସରସ୍ତ୍ଵିତି
ତାପରେ, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, ରାକ୍ଷସ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଲା, କହିଲା, 'ମୁଁ ତୁମକୁ ଘୁମ ଭିତରେ ମାରିଦେବି; ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ ସୁଯୋଗ ନାହିଁ।'
ଅଥ ଵିପ୍ରୋ ଵିଦିତ୍ଵୈତଦ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵଦ୍ଧିତପ୍ରିଯଃ । ସୁପ୍ତଂ ପ୍ରମତ୍ତଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ରକ୍ଷୋ ହଂତି ନ ସଂଶଯଃ
ତାପରେ ବସିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି, ବୁଝିଲେ: 'ଯଦି ରାକ୍ଷସ ଘୁମ ଓ ଅସାବଧାନ କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ ଦେଖିବ, ନିଶ୍ଚୟ ମାରିଦେବ।'
ବ୍ରହ୍ମାଵାପ୍ତଵରଂ ତଦ୍ଧି ମଯା କାର୍ଯଂ ନିଵାରଣମ୍ । ଇତି ସଂଚିଂତ୍ଯ ଵିପ୍ରର୍ଷିଃ ସେନାମାଦାଯ ନିର୍ଗତଃ
'ସେ ରାକ୍ଷସ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଠାରୁ ବର ପାଇଛି; ଏହି କାମ ମୁଁ ବାଧା ଦେବା ଦରକାର।' ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଋଷି ସେନା ନେଇ ବାହାରିଗଲେ।
ରକ୍ଷୋ ହଂତୁମଶକ୍ତସ୍ତୁ ମୃତ୍ଯୁହୀନଂ ତତୋ ମୁନିଃ । ସ୍ଵଯଂ ଚ ରାକ୍ଷସୋ ଭୂତ୍ଵା ଵାକ୍ଯମାହ ମହାମୁନିଃ
ମୁନି ଦେଖିଲେ ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ନଥିବା ଏହି ରାକ୍ଷସକୁ ସେ ମାରିପାରିବେନାହିଁ, ତେଣୁ ନିଜେ ରାକ୍ଷସ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମହାମୁନି କହିଲେ—
କିମର୍ଥମାଗତୋସୀହ ଵନଂ ମୁନିନିଷେଵିତମ୍ । ସ ଆହ ରାଜା ରକ୍ଷୋଘ୍ନସ୍ତମହଂ ହଂତୁମାଗତଃ
'କାହିଁକି ତୁମେ ଏହି ମୁନିମାନେ ପୂଜିଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛ?' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ମୁଁ ରାଜା, ରାକ୍ଷସ ଘାତକ; ତାକୁ ମାରିବାକୁ ଆସିଛି।'
ମୁନିରପ୍ଯାହ କିଂ ତେନ ଜୀଵିତେନ ମୃତେନ ଵା । ଭୁକ୍ତ୍ଵାମିଷଂ ମଦୀଯଂ ତୁ ଯୁଦ୍ଧଂ କୃତ୍ଵା ଜଯଂ ଵ୍ରଜ
ମୁନି ମଧ୍ୟ କହିଲେ, "ତୁମ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁର କଣ ଉପକାର? ମୋ ମାଂସ ଖାଅ, ଯୁଦ୍ଧ କର ଏବଂ ବିଜୟ ଲାଭ କର।"
ରାକ୍ଷସ ଉଵାଚ- କଥଂ ତ୍ଵଂ ରାକ୍ଷସୋ ମହ୍ଯଂ ଭକ୍ଷଣାଯ ଭଵିଷ୍ଯସି । ଵସିଷ୍ଠୋଽପ୍ଯଥ ମାନୁଷ୍ଯମାସ୍ଥାଯ ଵିଯତି ସ୍ଥିତଃ
ରାକ୍ଷସ କହିଲା, "ତୁମେ କିପରି ଏକ ରାକ୍ଷସ ହୋଇ ମୋ ପାଇଁ ଭୋଜ୍ୟ ହେବ? ବସିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆକାଶରେ ଦଢ଼ିଆଛନ୍ତି।"
ନିଷ୍ଠୀଵ୍ଯ ମସ୍ତକେ ତସ୍ଯ ମୁଷ୍ଟିନା ତମତାଡଯତ୍ । ତାଡିତୋ ରାକ୍ଷସସ୍ତେନ ଵ୍ଯଦ୍ରାଵଯଦୃଷିଶ୍ଚ ତମ୍
ସେ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଥୁ spit କରି, ମୁଷ୍ଟିରେ ମାଡ଼ିଲେ; ଏହି ଆଘାତରେ ରାକ୍ଷସ ମୁନିକୁ ଦୌଡ଼ାଇଦେଲା।
ପଲାଯମାନାଵନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଜଲଧିଂ ତୁ ଗତାଵୁଭୌ । ତତ୍ରସ୍ଥେନ ଗ୍ରହେଣାସୌ ଗୃହୀତୋ ରାକ୍ଷସସ୍ତଦା
ଦୁହେଁ ଏକାଉଁଠିଏଉଁଠି ପଳାଇ ଶାଗର ପହଞ୍ଚିଲେ; ସେଠାରେ ଥିବା ଜଣେ ଅଞ୍ଚଳବାସୀ ରାକ୍ଷସକୁ ଧରିଲେ।
ମୁନିଃ ପୁନରଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ପୂର୍ଵଵତ୍ସମତିଷ୍ଠତ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵାଭିମତଂ କୁର୍ଯାତ୍ପୁରାଣଜ୍ଞୋ ଵିମତ୍ସରଃ
ମୁନି ପୁଣି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ପୂର୍ବବତ୍ ରହିଲେ। ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ, "ଏହିପରି, ଯିଏ ପୁରାଣ ଜାଣେ ଏବଂ ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥାଏ, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାମ କରିବା ଉଚିତ।"
ଶ୍ରଵଣସ୍ଯ ଵିଧାନଂ ଚ କଥଯାମି ଶୁଭଂ ଶୃଣୁ । ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଦିନେ ଶୁଦ୍ଧେ ଵାରନକ୍ଷତ୍ରଯୋଗତଃ
ଶ୍ରବଣ ପାଇଁ ଶୁଭ ପ୍ରକ୍ରିୟା କହିବି, ଶୁଣ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ଶୁଭ ଦିନରେ, ଭଲ ବାର ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗରେ,
କରଣେ ଚାପି ଲଗ୍ନେ ଚ ଗ୍ରହତାରାବଲାନ୍ଵିତେ । ଅମୂଢେନ ଗ୍ରହେ ବାଲେ ନ ଚ ଵୃଦ୍ଧୌ ଗୁରୌସ୍ଥିତେ
ଶୁଭ କରଣ ଓ ଲଗ୍ନରେ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ; ଗ୍ରହ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଶିଶୁ ନୁହେଁ, ବୃଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ଗୁରୁ ଦୁଃସ୍ଥିତିରେ ନୁହେଁ,
ନ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଗ୍ରହଣେ ନ ଚ ନାସ୍ତିକସଂନିଧୌ । ପୂର୍ଵୋକ୍ତଲକ୍ଷଣୋପେତଂ ପୁରାଣଂ ଶୃଣୁଯାଦିତି
କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ, ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ, କିମ୍ବା ନାସ୍ତିକଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନୁହେଁ; ପୂର୍ବକଥିତ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ପୁରାଣ ଶୁଣିବା ଉଚିତ।
ଶୁଦ୍ଧଗେହେଽଥଵା ଶୁଦ୍ଧଵେଦିକାଯାଂ ମଠେଥ ଵା । ନଦୀତୀରେ ଦେଵଗେହେ ସଭାମଂଡପ ଏଵ ଚ
ଶୁଦ୍ଧ ଘରରେ, କିମ୍ବା ଶୁଦ୍ଧ ବେଦିକାରେ, କିମ୍ବା ମଠରେ; ନଦୀତୀରେ, ଦେଉଳରେ, କିମ୍ବା ସଭାମଣ୍ଡପରେ,
ରଥ୍ଯା ମଠେଥ ଵା ରମ୍ଯେ ପୁଣ୍ଯଶାଲାସୁ ରାଘଵ । ସ୍ଵଯଂ ନମସ୍ଯ ଵିପ୍ରେଂଦ୍ରାନ୍ପୁରାଣଜ୍ଞଂ ଵିଶେଷତଃ
ସୁନ୍ଦର ରାସ୍ତାରେ କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟଶାଳାରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଘବ; ନିଜେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବିଶେଷକରି ପୁରାଣ ବିଦ୍ୟା ଥିବାକୁ, ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଆସନଂ କଲ୍ପିତଂ କୁର୍ଯ୍ଯାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ସର୍ଵଵିଶେଷିତମ୍ । ଏହି ଧର୍ମ୍ମାସନମିତି ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦନିଷ୍ଠୁରମ୍
ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ କ୍ଷମାଶୀଳ ଭାବେ 'ଏହି ଧର୍ମ ଆସନ' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
ପୁରାଣପ୍ରକ୍ରମଦିନେ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ତଦୁଦୀରଯେତ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାରଂ ପୁରାଣସ୍ଯ ଵସ୍ତ୍ରାଦ୍ଯୈଃ ପରିପୂଜଯେତ୍
ପୁରାଣ ପାଠ ଆରମ୍ଭ ଦିନରେ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା କହିଦେବା ଉଚିତ; ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟାନକାରୀଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପହାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଶୁଭାନି ଦତ୍ଵା ଵସ୍ତ୍ରାଣି ସୂକ୍ଷ୍ମାଣି ଚ ନଵାନି ଚ । କରକଂଠଵିଭୂଷାଦି ପାତ୍ରମାସନମେଵ ଚ
ଶୁଭ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏବଂ ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର, କୁମ୍ଭ, ଗଳାର ଭୂଷଣ, ପାତ୍ର କିମ୍ବା ଆସନ ଦେଇ,
ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈଃ ପୂଜ୍ଯ ତାଂବୂଲଂ ଵିନିଵେଦ୍ଯ ଚ । ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ଶଶିଵର୍ଣଂ ଚତୁର୍ଭୁଜମ୍
ସୁଗନ୍ଧ, ଫୁଲ ଓ ଅକ୍ଷତ ଦେଇ ପୂଜା କରି, ପରେ ତାମ୍ବୁଳ ଦେଇ; ଶୁଭ୍ରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଚାରିଭୁଜା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରସନ୍ନଵଦନଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ସର୍ଵଵିଘ୍ନୋପଶାଂତଯେ । ସଭାସଦଶ୍ଚ ସଂପୂଜ୍ଯ ଗଣେଶଂ ପ୍ରାର୍ଥଯେତ୍ତତଃ
ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନ ମୁହଁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ସଭାସଦସ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପରେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ।
ଓଁନମେତ୍ଯାଦି ମଂତ୍ରେଣ ପୂଜନଂ ଭାରତୀ ନୁତିଃ । ପ୍ରାତଃକାଲେ ପୁରାଣସ୍ଯ ପ୍ରକ୍ରମଂ ପ୍ରାରଭେଦିତି
'ଓଁ ନମଃ' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଭାତରେ ପୁରାଣ ପାଠ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ।