ସ୍ନୁଷାଦିଭର୍ତ୍ସନଂ ବାଲ ତାଲହାସ୍ଯନିଦର୍ଶନମ୍ । ଗୁରୁନିର୍ଗମନାଦୀନି ସଂଚିଂତ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସ୍ନୁଷା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଗାଳି ଦିଅନ୍ତି, ପିଲାମାନେ ଠାଠା କରନ୍ତି, ବଡ଼ମାନେ ଚାଲିଯିବା ଭଳି ଘଟଣା ବାରମ୍ବାର ମନେ ପକାନ୍ତି।
ଆହୂତୋ ଭୋଜନାଦ୍ଯର୍ଥଂ ଭୋଜ୍ଯାନ୍ନାଦି ଵିନିଂଦଯନ୍ । ଚିରମୁଷ୍ଣଂ ଚ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସ୍ଯ ପୁନଶ୍ଚିଂତାମଵାପ ସଃ
ଖାଇବା ପାଇଁ ଡାକିଲେ, ଖାଦ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ବହୁଦିନ ଠଣ୍ଡା ହୋଇଛି ବୋଲି ଡାଟେ, ପୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଅତିଦୁଷ୍କୃତିକର୍ମ୍ମାହଂ କଥଂ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ କଥଂ ସ୍ଵପେ । କଥଂ ତିଷ୍ଠେ କଥଂ ଗଚ୍ଛେ ପରଲୋକଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
'ମୁଁ ଏତେ ଖରାପ କାମ କରିଛି, କିପରି ଖାଇବି, କିପରି ଶୋଇବି, କିପରି ରହିବି, କିପରି ଚାଲିବି, ପରଲୋକରେ କଣ ହେବ?'
ଇତି ଚିଂତାକୁଲୋ ନିତ୍ଯଂ ନ ନମତ୍ଯପରାନ୍ଵିତଃ । ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ସଦନଂ ଗତ୍ଵା ପୁରାଣଜ୍ଞସ୍ଯ ରାଘଵ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ସଦା ଭ୍ରମିତ ଥାଏ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେନାହିଁ; ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଏ, ହେ ରାଘବ।
ଲଜ୍ଜାଵାକ୍କୃତଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚ କିଂକରୋମୀତ୍ଯଭାଷତ । ନ କିଂଚିଦପ୍ଯୁଵାଚାସୌ ଦ୍ଵିଜଃ ପୌରାଣିକସ୍ତଦା
ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇ, 'ମୁଁ କଣ କରିବି?' ବୋଲି କହିଲେ; ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ପାପୋଯମିତି ଵିଜ୍ଞାଯ ଶିଷ୍ଯେଣ ନିରଗାମଯତ୍ । ଗୌତମୋପି ଵିନିର୍ଗମ୍ଯ ଦ୍ଵାର୍ଯେଵ ଚ ବହିଃ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ପାପୀ ବୋଲି ବୁଝି, ଶିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ବାହାର କରିଦେଲେ; ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ବାହାରି ଦ୍ୱାରେ ବାହାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଭୁଵ୍ଯାସୀନଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁରାଣାର୍ଥଵିଚାରକମ୍ । କଥଂ କଥମପି ପ୍ରାପ୍ଯ ପୀଠଂ ଦତ୍ତଂ ଚ ନାଭଜତ୍
ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, କିପରି କିପରି ନିକଟକୁ ଯାଇଲେ, ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନ ନେଲେ ନାହିଁ।
ନିଷଣ୍ଣୋ ଭୂତଲେ ରାମ ପୁରାଣଜ୍ଞମଭାଷତ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ କରିଷ୍ଯାମି ତଦତ୍ରୈଵ ଵିଧୀଯତାମ୍
ଭୂମିରେ ବସି, ହେ ରାମ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ—'ମୁଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି, ଏଠିଏ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ପାପାନି କୀର୍ତଯସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଥୈଵ କୃତାନି ତୁ । ସ ଚାପି ନାଽକୃତଂ କିଂଚିନ୍ମଯା ପାପମିତୀରଯନ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ — ତୁମେ କୃତ ସମସ୍ତ ପାପ କଥା ସଫା କର, କିଛି ଲୁଚାଇବା ଦରକାର ନାହିଁ। ସେ ମଧ୍ୟ କହିଲେ — 'ମୁଁ କୌଣସି ପାପ ଅଛି ଯାହା କରିନାହିଁ' ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ରୁଦନ୍ପପାତ ଭୂମ୍ଯାଂ ଚ କଥଂ ତାତେତି ପୀଡିତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତମଥ ପ୍ରାହ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସେ ବ୍ୟକ୍ତି କନ୍ଦି କନ୍ଦି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଦୁଃଖରେ କହିଲେ — 'କେମିତି, ପିତା?' ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ଏହାର କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ।'
ମହାପାପଂ ତ୍ରିରାଵୃତ୍ତେ ପୁନଶ୍ଚ ଯଦି ଚେତ୍କୃତମ୍ । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ପୌରାଣିକ ମହାଭାଗ ପ୍ରାପ୍ଯାପି ତ୍ଵାମହଂ କଥମ୍
ଯଦି ବଡ଼ ପାପ ତିନିଥର କରାଯାଏ, ଏବଂ ପୁନି କରାଯାଏ — ଗୌତମ କହିଲେ — 'ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ମହାଭାଗ, ଆପଣଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କିପରି...?'
ପାପଯୁକ୍ତୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂଗତିର୍ଵିଫଲା ଭଵେତ୍ । ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ଶାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଵିନିର୍ଣଯେ
ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସହିତ ସଙ୍ଗ ହେଲେ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୁରାଣିକ କହିଲେ — 'ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ହିଁ ପ୍ରମାଣ।'
ତଦ୍ଵିନା ଯୋ ହି ତଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଯାଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନ ତଦ୍ଭଵେତ୍ । ସକୃତ୍କୃତେ ସକୃତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଭଵେତ୍
ଏହା ଛାଡ଼ି କିଏ ଯଦି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିଥାଏ, ତାହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଏକଥର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ପାଇଁ ଦୁଇଥର।
ତୃତୀଯେ ତ୍ରିଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଥେ ନାସ୍ତି ନିଷ୍କୃତିଃ । ତ୍ଵଯା କୃତଂ ତୁ ବହୁଧା ଚତୁର୍ଵିଧମପୀଚ୍ଛଯା
ତୃତୀୟଥର ପାଇଁ ତିନିଗୁଣା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦିଆଯାଏ, ଚତୁର୍ଥଥର ପାଇଁ କୌଣସି ମାପ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଚାରିପ୍ରକାର ଏବଂ ବହୁ ପାପ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ କରିଛ।
କଥଂ ଵକ୍ତୁମହଂ ଶକ୍ତଃ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଭଵାଦୃଶେ । ଗୌତମୋଽପି ପୁନଃ ପ୍ରାହ କ୍ଵ ଗଂତଵ୍ଯଂ ମଯେତି ଚ । ଉପଵାସତ୍ରଯଂ କୃତ୍ଵା ଶିଵରାତ୍ରିମଵିଂଦତ
ମୁଁ ତୁମ ପରି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ କିପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିପାରିବି? ଗୌତମ ପୁନି ପଚାରିଲେ — 'ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?' ସେ ତିନିଦିନ ଉପବାସ କରି, ଶିବରାତ୍ରି ଉପବାସ ରଖିଲେ।
ଚତୁର୍ଥମୁପଵାସଂ ଚ ଚକାରାତୀଵ ଦୁଃଖିତଃ । ପାରଣଂ ଚାପ୍ଯମାଯାଂ ସ କୃତଵାନ୍ଫଲଵଲ୍କଲୈଃ
ସେ ଚତୁର୍ଥ ଉପବାସ ମଧ୍ୟ କଲେ, ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଫଳ ଓ ଚାଳ ମାନେ ଖାଇ ପାରଣ କଲେ।
ଅଥ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚକ୍ରେ ଶ୍ରୀଶୈଲସ୍ଯ ଚ ସ ଦ୍ଵିଜଃ । ଗତଵାନ୍ମଂଦିରଂ ପଶ୍ଚାଚ୍ଚିଂତଯାତିକୃଶଃ ଶ୍ଵସନ୍
ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରୀଶୈଳ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ପରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ମନେ ଚିନ୍ତା କରି କରି ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ।
କଥଂ ପାପନିଵୃତ୍ତିର୍ମେ ତୂଷ୍ଣୀଂଭୂତସ୍ଯ ସେତ୍ସ୍ଯତି । ଅନଂତମଵିଚାର୍ଯଂ କିଂ ପାପଂ ଚ ସୁମହତ୍ତରମ୍
ମୁଁ ଏବେ ଚୁପ୍ ହୋଇଗଲି, ମୋର ପାପ କିପରି ଦୂର ହେବ? ଏହି ଅସୀମ ଓ ବଡ଼ ପାପ କଣ?
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନ କୋପି ମେ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଵିଧୀଯତାମ୍ । କିଂତୁ କସ୍ମିନ୍ପୁରାଣେ ତୁ ଶ୍ରୁତେ ଜ୍ଞାତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଶୁଣିଲି ମଧ୍ୟ କେହି ମୋତେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିନାହାନ୍ତି। ହୋଇପାରେ କିଛି ପୁରାଣ ଶୁଣିଲେ ଜଣାପଡ଼ିବ।
ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ସୋଥ ପୁରାଣଜ୍ଞମଭାଷତ । ପୁରାଣମେକଂ ମେ ତାତ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁ ଭଗଵାନିତି
ଏଭଳି ଭାବି ସେ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଗୋଟିଏ ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।'
ଜାତକର୍ମାଦିସଂସ୍କାରାନ୍କାରଯସ୍ଵ ମମାଶୁ ଵୈ । ଦ୍ଵିଜୋ ଭୂତ୍ଵା ଶୃଣୋମ୍ଯଦ୍ଯ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ କରୋମ୍ଯତଃ
'ମୋ ପାଇଁ ଜନ୍ମାଦି ସଂସ୍କାର ଶୀଘ୍ର କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇ ଆଜି ଶୁଣିବି ଓ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି।'
ଵିଧାଯକଂ ପୁରାଣଂ ମେ ଭଵିଷ୍ଯତି ଚ କୀର୍ତିତମ୍ । ଅତଃ ଶକ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯାମି ପୁରାଣାର୍ଥଂ ଵିନିଶ୍ଚଯନ୍
'ମୋ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପୁରାଣ ପ୍ରମାଣ ହେବ, ତାହା ପଢ଼ାନ୍ତୁ। ପରେ ମୁଁ ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ବୁଝି କାମ କରିପାରିବି।'
ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ଯଥାଵତ୍କୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ପୁରାଣଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଯଥାଜ୍ଞାନଂ ଯଥାଶକ୍ତି ଯଥାଶୁଦ୍ଧଂ ଯଥାଵିଧି
ପୁରାଣିକ କହିଲେ — 'ମୁଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଓ ଶକ୍ତି ଅଛି, ସଫା ଭାବେ, ପାପ ନାଶକ ପୁରାଣ ପଢ଼ିଦେବି।'
କିଂ ଵାଂଚ୍ଛସି ପୁରାଣଂ ତୁ କୀର୍ତଯିଷ୍ଯେ ତଦେଵ ତୁ । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ସର୍ଵଂ ରୁଚି ପୁରାଣଂ ମେ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ କିଂ ହିତଂ ଵଦ
'ତୁମେ କେଉଁ ପୁରାଣ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ସେହି ପଢ଼ିଦେବି।' ଗୌତମ କହିଲେ — 'ମୋତେ ଯେଉଁ ପୁରାଣ ଉପକୃତିକର ଓ ପ୍ରିୟ ଲାଗିବ, ସେହି କହ।'
ଶ୍ରୁତେ ଯସ୍ମିନ୍ଭିଦା ନୈଵ ଜାଯତେ ତୁ ହରୀଶଯୋଃ । ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- କୌର୍ମୋକ୍ତଂ ଯତ୍ପୁରାଣଂ ତଦ୍ଦେଵଯୋରଭିଦାଭିଧମ୍
'ଯାହା ଶୁଣିଲେ ହରି ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ହୁଏ ନାହିଁ।' ପୁରାଣିକ କହିଲେ — 'କୂର୍ମ ଦ୍ୱାରା କହିତିବା ପୁରାଣ ଦେବଦ୍ୱୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ନଥାଏ।'
ଶୃଣୋତି ଯସ୍ତତ୍ପ୍ରଥମଂ ତସ୍ଯ ପାପଂ ଵିନଶ୍ଯତି । ତସ୍ଯ ଵକ୍ତା ତୁ ଯୋ ଵିପ୍ରସ୍ତସ୍ଯ ଵିଘ୍ନାଂତରଂ ଭଵେତ୍
ଯିଏ ପ୍ରଥମେ ଏହି ପୁରାଣ ଶୁଣେ, ତାଙ୍କର ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହା ପଢ଼େ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବାଧା ଆସେ।
ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ମନ୍ଯତେ ପାପୋ ଯଦି ଭାର୍ଯା ଵିନଶ୍ଯତି । କିଂଚୈକଂ ଦୁଷ୍କରଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଶ୍ରୋତୁର୍ଵକ୍ତୁରନିଂଦକମ୍
ଯଦି କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଯେ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ସାଥୀ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ସେ ଶୁଣିବା ଉଚିତ୍, ତେବେ ମୁଁ ଏଉଁ ଏକ କଥା କହିବି, ଯାହା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, କିନ୍ତୁ ଶୁଣିବା ଓ କହିବା ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ଦୋଷ ନୁହେଁ।
ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତରି ଯଦି ପ୍ରୀତିର୍ଦ୍ଧର୍ମାଦେଵ ପ୍ରକାଶିନୀ । ଆଚାରଦର୍ଶନେ ପୁଣ୍ଯେ କର୍ମମୋକ୍ଷାଦିଦର୍ଶକେ
ଯଦି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ହୁଏ, ଏହା କେବଳ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଆଚରଣ ଦେଖିବାରେ, ପୁଣ୍ୟରେ ଓ କର୍ମ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଖାଇବାରେ।
ତଦା ତୁଷ୍ଟୋ ମହେଶଃ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଷ୍ଣୁରିଷ୍ଟଫଲପ୍ରଦଃ । ପିତରସ୍ତାରିତାସ୍ତେନ ଯାଂତି ତେ ପରମାଂ ଗତିମ୍
ତେବେ ମହେଶ୍ୱର ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ ଚାହିଦା ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ପିତୃପୁରୁଷମାନେ ଉଦ୍ଧାର ହୋଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- କଥଂ ପାତକସଂଘାତ ସଂକ୍ରମେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଧମେ । ପୁରାଣଜ୍ଞଃ କଥଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଂ ଚକାର ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ: ଏତେ ଅନେକ ପାପ ମଧ୍ୟରେ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଏକ ନିମ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ?