ସ୍ଵମେଵ ଭଵନଂ ଗତ୍ଵା ଚିଂତଯାମାସ ଦୁଃଖିତଃ । ରାତ୍ରୌ ମୃତ୍ଯୁର୍ଦିଵା ଚେତି ନ ଜାନାତି ମହାନପି
ସେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରି, ଦୁଃଖରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବସିଲେ—'ବଡ଼ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରେନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ରାତିକି ଦିନେ ଆସିବ।'
ପରଲୋକେ ସୁଖଂ ଦୁଃଖମିହ ଭୋଗଵିନୋଦନମ୍ । କ୍ରିମିକୀଟମନୁଷ୍ଯାଦ୍ଯୈଃ ସୁଖ ଦୁଃଖୈଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ପରଲୋକରେ କେବେ ଶୁଖ କେବେ ଦୁଃଖ ମିଳେ; ଏଠାରେ ଭୋଗରେ ମିଳୁଥିବା ଆନନ୍ଦ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କୀଟ, ପୋକା, ମଣିଷ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ପ୍ରତିଜୀଵଂତୁ ହେତୂନାଂ ଭେଦୋଽପି ସୁଵିନିଶ୍ଚଯଃ । ଏକସ୍ଯାପି ହି ଜୀଵସ୍ଯ ନାସ୍ତି ଚୈକଵିଧା ସ୍ଥିତିଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀର କାରଣ ଅଲଗା ଅଟୁଟ ଭାବେ ସ୍ଥିର; ଏକ ଜୀବ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକମାତ୍ର ଅବସ୍ଥା ନାହିଁ।
ଜନ୍ମକାଲେ ମହାଽଜ୍ଞାନଂ ଶୈଶଵେତ୍ଯଲ୍ପବୋଧନମ୍ । ସ୍ଖଲତ୍ପଦେଲ୍ପଵିଜ୍ଞାନଂ ବାଲ୍ଯେ ଚାଲ୍ପଂ ତଥୈଵ ଚ
ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଅଧିକ ଅଜ୍ଞାନ ଥାଏ; ଶିଶୁବୟସରେ ଅଳ୍ପ ବୁଝିବା ଶକ୍ତି, ଶିଶୁବାଳ୍ୟରେ ଚାଲିବା ଓ ବୁଝିବା ଅଳ୍ପ, ଏହିଭଳି ଚାଲିଥାଏ।
କୌମାରେ କ୍ରୀଡନରତିର୍ଯୌଵନେ ଵିଷଯୋଷିତମ୍ । ଯୌଵନେ ଵିନିଵୃତ୍ତେ ତୁ ଦ୍ରଵ୍ଯସଂପାଦନେଷଣା
କିଶୋରବୟସରେ ଖେଳରେ ମନ ଲାଗେ; ଯୁବାବୟସରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପ୍ରଧାନ; ଯୁବାବୟସ ଶେଷ ହେଲେ ଧନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଆହରଣରେ ମନ ଲାଗେ।
ଵାର୍ଦ୍ଧକେ ଭୋଗଲିପ୍ସା ଚ ନ ଭୋକ୍ତୁଂ କ୍ଷମତେପି ଚ । ଦୂଷିକା ଶ୍ଲେଷ୍ମଲାଲାଭିର୍ଵଲୀପଲିତକଂପନୈଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଭୋଗ ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଶରୀର ଶ୍ଲେଷ୍ମା, ଲାଲା, ଚିରା, ପକା କେଶ ଓ କମ୍ପନରେ ଦୁଃଖିତ।
ଶ୍ଵାସକାସାନିଲାକ୍ଷିପ୍ତୈର୍ହୃଷୀକୈର୍ଵିକଲୈର୍ଯୁତଃ । କିଂଚିଦ୍ଧର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋତି ନ ଚ ଜାନାତି କିଂଚନ
ଶ୍ୱାସ, କାଶ, ବାୟୁ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁର୍ବଳତାରେ ଭୋଗି, କିଛି ଧରିପାରେନାହିଁ, କିଛି ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ।
ତିଷ୍ଠଂତୀଷୁ ପରସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଗୁହ୍ଯସ୍ଥାନଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯେତ୍ । କୋଶକଂଡୂଯନପରଃ କ୍ରୂରୋ ଜୀଵିତଲକ୍ଷଣୈଃ
ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଗୁପ୍ତଅଂଗ ଦେଖାଏ, ଶରୀର ଖୁଜୁଲିରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥାଏ, କଠୋର ଆଚରଣ ଓ ଜୀବନର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରେ।
କଂଡୂଯତେ ସ୍ଫିଚୌ ଵସ୍ତ୍ରମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଚ ଵିଚାଲଯନ୍ । ଭୁଂଜାନଃ ଶ୍ଲେଷ୍ମଣା ଗ୍ରାସଂ ଗ୍ରସିତୁଂ ନ ଚ ଶକ୍ନୁଯାତ୍
ସେ ନିଜ ପିଛୁ ଖୁଜୁଲି, କପଡ଼ା ଉଠାଏ ଓ ହେଲାଏ; ଖାଇବାବେଳେ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଖାଦ୍ୟକୁ ଅଟକାଏ, ଗିଳିପାରେ ନାହିଁ।
ଯଦା କାସସ୍ତଦା ଜଜ୍ଞେ ପାଯୁଵାଯୁଶ୍ଚ ଶବ୍ଦଵାନ୍ । ନିଃସୃତିଶ୍ଚ ମଲସ୍ଯାପି ଶ୍ଲେଷ୍ମନିର୍ଗମ ଏଵ ଚ
ସେ କାଶିଲେ, ତେବେ ପାଖରୁ ଶବ୍ଦ ସହ ବାୟୁ ବିସର୍ଗ ହୁଏ; ମଳ ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ବାହାରିଯାଏ।
ସ୍ନୁଷାଦିଭର୍ତ୍ସନଂ ବାଲ ତାଲହାସ୍ଯନିଦର୍ଶନମ୍ । ଗୁରୁନିର୍ଗମନାଦୀନି ସଂଚିଂତ୍ଯ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ସ୍ନୁଷା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଗାଳି ଦିଅନ୍ତି, ପିଲାମାନେ ଠାଠା କରନ୍ତି, ବଡ଼ମାନେ ଚାଲିଯିବା ଭଳି ଘଟଣା ବାରମ୍ବାର ମନେ ପକାନ୍ତି।
ଆହୂତୋ ଭୋଜନାଦ୍ଯର୍ଥଂ ଭୋଜ୍ଯାନ୍ନାଦି ଵିନିଂଦଯନ୍ । ଚିରମୁଷ୍ଣଂ ଚ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସ୍ଯ ପୁନଶ୍ଚିଂତାମଵାପ ସଃ
ଖାଇବା ପାଇଁ ଡାକିଲେ, ଖାଦ୍ୟକୁ ନିନ୍ଦା କରେ, ବହୁଦିନ ଠଣ୍ଡା ହୋଇଛି ବୋଲି ଡାଟେ, ପୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଅତିଦୁଷ୍କୃତିକର୍ମ୍ମାହଂ କଥଂ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ କଥଂ ସ୍ଵପେ । କଥଂ ତିଷ୍ଠେ କଥଂ ଗଚ୍ଛେ ପରଲୋକଃ କଥଂ ଭଵେତ୍
'ମୁଁ ଏତେ ଖରାପ କାମ କରିଛି, କିପରି ଖାଇବି, କିପରି ଶୋଇବି, କିପରି ରହିବି, କିପରି ଚାଲିବି, ପରଲୋକରେ କଣ ହେବ?'
ଇତି ଚିଂତାକୁଲୋ ନିତ୍ଯଂ ନ ନମତ୍ଯପରାନ୍ଵିତଃ । ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ସଦନଂ ଗତ୍ଵା ପୁରାଣଜ୍ଞସ୍ଯ ରାଘଵ
ଏଭଳି ଚିନ୍ତାରେ ସଦା ଭ୍ରମିତ ଥାଏ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେନାହିଁ; ଏକ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଏ, ହେ ରାଘବ।
ଲଜ୍ଜାଵାକ୍କୃତଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚ କିଂକରୋମୀତ୍ଯଭାଷତ । ନ କିଂଚିଦପ୍ଯୁଵାଚାସୌ ଦ୍ଵିଜଃ ପୌରାଣିକସ୍ତଦା
ଲଜ୍ଜାରେ ମୁହଁ ନମାଇ, 'ମୁଁ କଣ କରିବି?' ବୋଲି କହିଲେ; ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ପାପୋଯମିତି ଵିଜ୍ଞାଯ ଶିଷ୍ଯେଣ ନିରଗାମଯତ୍ । ଗୌତମୋପି ଵିନିର୍ଗମ୍ଯ ଦ୍ଵାର୍ଯେଵ ଚ ବହିଃ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ପାପୀ ବୋଲି ବୁଝି, ଶିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାକୁ ବାହାର କରିଦେଲେ; ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ବାହାରି ଦ୍ୱାରେ ବାହାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଭୁଵ୍ଯାସୀନଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞାଯ ପୁରାଣାର୍ଥଵିଚାରକମ୍ । କଥଂ କଥମପି ପ୍ରାପ୍ଯ ପୀଠଂ ଦତ୍ତଂ ଚ ନାଭଜତ୍
ଭୂମିରେ ବସିଥିବା, ପୁରାଣର ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାକୁ ଦେଖି, କିପରି କିପରି ନିକଟକୁ ଯାଇଲେ, ଦିଆଯାଇଥିବା ଆସନ ନେଲେ ନାହିଁ।
ନିଷଣ୍ଣୋ ଭୂତଲେ ରାମ ପୁରାଣଜ୍ଞମଭାଷତ । ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ କରିଷ୍ଯାମି ତଦତ୍ରୈଵ ଵିଧୀଯତାମ୍
ଭୂମିରେ ବସି, ହେ ରାମ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ—'ମୁଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବି, ଏଠିଏ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।'
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଵାଚ- ପାପାନି କୀର୍ତଯସ୍ଵ ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଥୈଵ କୃତାନି ତୁ । ସ ଚାପି ନାଽକୃତଂ କିଂଚିନ୍ମଯା ପାପମିତୀରଯନ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ — ତୁମେ କୃତ ସମସ୍ତ ପାପ କଥା ସଫା କର, କିଛି ଲୁଚାଇବା ଦରକାର ନାହିଁ। ସେ ମଧ୍ୟ କହିଲେ — 'ମୁଁ କୌଣସି ପାପ ଅଛି ଯାହା କରିନାହିଁ' ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କଲେ।
ରୁଦନ୍ପପାତ ଭୂମ୍ଯାଂ ଚ କଥଂ ତାତେତି ପୀଡିତଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତମଥ ପ୍ରାହ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ସେ ବ୍ୟକ୍ତି କନ୍ଦି କନ୍ଦି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଦୁଃଖରେ କହିଲେ — 'କେମିତି, ପିତା?' ବ୍ରାହ୍ମଣ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ଏହାର କୌଣସି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ।'
ମହାପାପଂ ତ୍ରିରାଵୃତ୍ତେ ପୁନଶ୍ଚ ଯଦି ଚେତ୍କୃତମ୍ । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ପୌରାଣିକ ମହାଭାଗ ପ୍ରାପ୍ଯାପି ତ୍ଵାମହଂ କଥମ୍
ଯଦି ବଡ଼ ପାପ ତିନିଥର କରାଯାଏ, ଏବଂ ପୁନି କରାଯାଏ — ଗୌତମ କହିଲେ — 'ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ମହାଭାଗ, ଆପଣଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କିପରି...?'
ପାପଯୁକ୍ତୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଂଗତିର୍ଵିଫଲା ଭଵେତ୍ । ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ଶାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରମାଣଂ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଵିନିର୍ଣଯେ
ପାପରେ ଲିପ୍ତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସହିତ ସଙ୍ଗ ହେଲେ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ପୁରାଣିକ କହିଲେ — 'ସମସ୍ତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ହିଁ ପ୍ରମାଣ।'
ତଦ୍ଵିନା ଯୋ ହି ତଂ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଯାଶ୍ଚିତ୍ତଂ ନ ତଦ୍ଭଵେତ୍ । ସକୃତ୍କୃତେ ସକୃତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଭଵେତ୍
ଏହା ଛାଡ଼ି କିଏ ଯଦି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିଥାଏ, ତାହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଏକଥର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ପାଇଁ ଦୁଇଥର।
ତୃତୀଯେ ତ୍ରିଗୁଣଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଥେ ନାସ୍ତି ନିଷ୍କୃତିଃ । ତ୍ଵଯା କୃତଂ ତୁ ବହୁଧା ଚତୁର୍ଵିଧମପୀଚ୍ଛଯା
ତୃତୀୟଥର ପାଇଁ ତିନିଗୁଣା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦିଆଯାଏ, ଚତୁର୍ଥଥର ପାଇଁ କୌଣସି ମାପ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଚାରିପ୍ରକାର ଏବଂ ବହୁ ପାପ ଇଚ୍ଛାକୃତ ଭାବେ କରିଛ।
କଥଂ ଵକ୍ତୁମହଂ ଶକ୍ତଃ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଭଵାଦୃଶେ । ଗୌତମୋଽପି ପୁନଃ ପ୍ରାହ କ୍ଵ ଗଂତଵ୍ଯଂ ମଯେତି ଚ । ଉପଵାସତ୍ରଯଂ କୃତ୍ଵା ଶିଵରାତ୍ରିମଵିଂଦତ
ମୁଁ ତୁମ ପରି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ କିପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିପାରିବି? ଗୌତମ ପୁନି ପଚାରିଲେ — 'ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?' ସେ ତିନିଦିନ ଉପବାସ କରି, ଶିବରାତ୍ରି ଉପବାସ ରଖିଲେ।
ଚତୁର୍ଥମୁପଵାସଂ ଚ ଚକାରାତୀଵ ଦୁଃଖିତଃ । ପାରଣଂ ଚାପ୍ଯମାଯାଂ ସ କୃତଵାନ୍ଫଲଵଲ୍କଲୈଃ
ସେ ଚତୁର୍ଥ ଉପବାସ ମଧ୍ୟ କଲେ, ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଫଳ ଓ ଚାଳ ମାନେ ଖାଇ ପାରଣ କଲେ।
ଅଥ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ଚକ୍ରେ ଶ୍ରୀଶୈଲସ୍ଯ ଚ ସ ଦ୍ଵିଜଃ । ଗତଵାନ୍ମଂଦିରଂ ପଶ୍ଚାଚ୍ଚିଂତଯାତିକୃଶଃ ଶ୍ଵସନ୍
ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରୀଶୈଳ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ପରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ଦୀର୍ଘଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ି, ମନେ ଚିନ୍ତା କରି କରି ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ।
କଥଂ ପାପନିଵୃତ୍ତିର୍ମେ ତୂଷ୍ଣୀଂଭୂତସ୍ଯ ସେତ୍ସ୍ଯତି । ଅନଂତମଵିଚାର୍ଯଂ କିଂ ପାପଂ ଚ ସୁମହତ୍ତରମ୍
ମୁଁ ଏବେ ଚୁପ୍ ହୋଇଗଲି, ମୋର ପାପ କିପରି ଦୂର ହେବ? ଏହି ଅସୀମ ଓ ବଡ଼ ପାପ କଣ?
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନ କୋପି ମେ ବ୍ରୂଯାତ୍ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଵିଧୀଯତାମ୍ । କିଂତୁ କସ୍ମିନ୍ପୁରାଣେ ତୁ ଶ୍ରୁତେ ଜ୍ଞାତଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଶୁଣିଲି ମଧ୍ୟ କେହି ମୋତେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କହିନାହାନ୍ତି। ହୋଇପାରେ କିଛି ପୁରାଣ ଶୁଣିଲେ ଜଣାପଡ଼ିବ।
ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ସୋଥ ପୁରାଣଜ୍ଞମଭାଷତ । ପୁରାଣମେକଂ ମେ ତାତ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁ ଭଗଵାନିତି
ଏଭଳି ଭାବି ସେ ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ପ୍ରଭୁ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଗୋଟିଏ ପୁରାଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ।'