ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ତୁ କୃଷିର୍ଦ୍ଧର୍ମୋ ନାପଦ୍ଯପ୍ଯଗ୍ରଜନ୍ମନଃ । ତସ୍ମାତ୍କ୍ଷତ୍ତ୍ରେଣ ଵର୍ତିଷ୍ଯେ ଗ୍ରାମାନ୍ମମ ସମାଦିଶ
'ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷି ଧର୍ମ, କିନ୍ତୁ ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମର ଲୋକ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ କାମ କରିବି— ମୋ ପାଇଁ ଗ୍ରାମ ଦିଅ।'
ଅନ୍ଯତ୍ର ଚାତ୍ର କ୍ଷତ୍ତ୍ରେଣ ଵର୍ତନଂ ମମ ରୋଚତେ । ଅନ୍ଯନ୍ନ ତୁ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦଦୌ ଗ୍ରାମାନ୍ଦ୍ଵିଜନ୍ମନଃ
'ଅନ୍ୟ କାହିଁଠି ମଧ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ କାମ କରିବାକୁ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗେ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।' ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ରାଜା ଦ୍ୱିଜନ୍ମାଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ ଦେଲେ।
ଗ୍ରାମାଧିକାରଦୁଷ୍ଟସ୍ଯ ଵର୍ତନଂ ତ୍ଵନ୍ଯଥାଭଵତ୍ । ଅଭକ୍ଷି ମାଂସଂ ଚାପାଯି ସୁରା ଚାଭାଷି ଦୁର୍ଵଚଃ
ଯିଏ ଗ୍ରାମର ଅଧିକାର ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର କଲେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଭଳି ଚରିତ୍ର ଧାରଣ କଲେ: ନିଷିଦ୍ଧ ମାଂସ ଖାଇଲେ, ମଦ୍ୟ ପିଇଲେ, ଦୁଷ୍ଟ କଥା କହିଲେ।
ପରଯୋଷା ତଥା ଗାମି ପରସ୍ଵଂ ପ୍ରତ୍ଯହାରି ଚ । ଅକ୍ରୀଡି ଦ୍ଯୂତମସକୃତ୍କଲଂଜଂ ଚାଦି ଦୁର୍ଭୁଜା
ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ସହ ମିଶିଲେ, ପ୍ରତିଦିନ ଅନ୍ୟଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ନେଲେ, ବାରମ୍ବାର ଜୁଆ ଖେଳିଲେ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କଲେ।
ନାପୂଜି ଜଗତାମୀଶଃ ଶିଵୋ ଵା ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ଵା । ଏଵଂ କାଲେନ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତଂ ରାଜା ଵାକ୍ଯମଭାଷତ
ନ ଶିବ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଉନଥିଲା। ଏଭଳି ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ରାଜା କିଛି ସମୟ ପରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଵିପ୍ର ଵିପ୍ରତ୍ଵମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶୂଦ୍ରତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନସି । ତସ୍ମାନ୍ନିଯୋଗଧର୍ମେଣ ଭଵଂତଂ ଭ୍ରଂଶଯାମି ଚ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ତୁମର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି ଏବେ ଶୂଦ୍ର ହୋଇପାରିଛ। ତେଣୁ ନିୟୋଗ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁମର ଦାୟିତ୍ୱରୁ ବିମୁକ୍ତ କରୁଛି।
ମାସ୍ତୁ ଵିପ୍ରତ୍ଵମଦ୍ଯୈଵ ଶୂଦ୍ରତୈଵ ଵରଂ ମମ । ତଦୃତେ ଯଦି ଵିପ୍ରାସ୍ତେ ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯଂତି ଵରଂ ମମ
ଆଜିଠୁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ରହୁନାହିଁ; ମୋ ପାଇଁ ଶୂଦ୍ର ହେବା ଭଲ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଦି ଭୋଜନ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ସେଇ ଭଲ।
ନ ହି ସର୍ଵମିଦଂ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ଶକ୍ତୋହଂ ପୃଥିଵୀପତେ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଵଂ ଵଦତି ଦୁର୍ଵିପ୍ରେ ରାଜା ତୂଷ୍ଣୀମତିଷ୍ଠତ
ହେ ପୃଥିବୀର ରାଜା, ମୁଁ ଏହା ସମସ୍ତକୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ। ଶଂଭୁ କହିଲେ— ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଥିବାବେଳେ, ରାଜା ନିରବ ରହିଲେ।
ସ ତୁ ଵୈ ଶୂଦ୍ରତୁଲ୍ଯଶ୍ଚ ବୁଭୁଜେନ୍ନଂ ସହାମିଷମ୍ । କଦାଚିଦଥ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତଃ ପ୍ରତୋଲୀମଂଡପସ୍ଥିତଃ
ସେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ ହୋଇ ମାଂସ ସହିତ ଭୋଜନ କଲେ। କେବଳ ଏକଥର ସେ ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ଜଣେ ସହର ଦ୍ୱାରର ମଣ୍ଡପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
ଦ୍ଵିଜେନ ପଠ୍ଯମାନଂ ତୁ ପଦ୍ଯଂ ତୁ ଶ୍ରୁତଵାନିଦମ୍ । ହୃଦଯେ ପଦ୍ଯମେତତ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜେରିତମତିଷ୍ଠତ
ସେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଠାରୁ ପଢ଼ାଯାଉଥିବା ଏକ ପଦ୍ୟ ଶୁଣିଲେ। ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କହିଥିବା ପଦ୍ୟଟି ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ରହିଗଲା।
ପରାତ୍ପରତରଂ ଯାଂତି ନାରାଯଣପରାଯଣାଃ । ନ ତେ ତତ୍ର ଗମିଷ୍ଯଂତି ଯେ ଦ୍ଵିଷଂତି ମହେଶ୍ଵରମ୍
ଯେମାନେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ଭଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋପରି ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେମାନେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନମପି ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୌରାଣିକମଭାଷତ । କୀଦୃଙ୍ନାରାଯଣଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ କୀଦୃଶୋପି ମହେଶ୍ଵରଃ
ପୁରାଣର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଶୁଣି ସେ ପଚାରିଲେ— ନାରାୟଣ ବିଷୟରେ କଣ କୁହାଯାଇଛି? ମହେଶ୍ୱର ବିଷୟରେ କଣ କୁହାଯାଇଛି?
କିଂ ପରଂ ତ୍ଵଯନଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵେଷଃ କୀଦୃଗୁଦାହୃତଃ । କିଂ ତତ୍ପରମିତି ଖ୍ଯାତଂ ତତଃ ପରତରଂ ଚ କିମ୍
ଏଠାରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କ'ଣ କୁହାଯାଇଛି? ଘୃଣା କିପରି ବିବୃତ୍ତି କରାଯାଇଛି? କ'ଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭାବରେ ଜଣାଯାଉଛି, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ କ'ଣ?
ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ପରଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥାନଂ ସୁଖଵ୍ଯକ୍ତୈକଲକ୍ଷଣମ୍ । ତତଃ ପରତରଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଦ୍ଧାମ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣୋଧିକମ୍
ପୁରାଣିକ କହିଲେ— ସର୍ବୋଚ୍ଚ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଧାମ, ଯାହା କେବଳ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରକାଶିତ। ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଧାମ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ଅଵିନାଶିତଯା ତତ୍ତୁ କୀର୍ତିତଂ ପରମଂ ପଦମ୍ । ତନ୍ମଧ୍ଯେ ପୁରୁଷୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଦଂଗ ପରମଂ ଵିଭୁଃ
ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମକୁ ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ସେଠାରେ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁଷ ବିଷ୍ଣୁ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅଂଶ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ।
ଆପୋ ହି ନରଜନ୍ମତ୍ଵାନ୍ନାରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମନୀଷିଭିଃ । ନାରାଶ୍ଚାସ୍ଯାଯନଂ ଯସ୍ମାତ୍ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ
ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ଜଳକୁ 'ନାରା' ବୋଲି, କାରଣ ଏହାରୁ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ବାସ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଥିବାରୁ, ସେ 'ନାରାୟଣ' ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି।
ତତ୍ପରଂ ଵର୍ତନଂ ଯେଷାଂ ତେ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତତ୍ପରାଯଣାଃ । ମହଦାଦୀନି ତତ୍ଵାନି ଯାନି ତେଷାଂ ଯ ଈଶ୍ଵରଃ
ଯେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିଜ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ 'ତତ୍ପରାୟଣ' ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ମହତ୍ ଆଦି ଯେଉଁ ତତ୍ତ୍ୱମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଈଶ୍ୱର ସେ।
ସୂର୍ଯାଗ୍ନିଶଶିନେତ୍ରୋଽସୌ ମହେଶଃ ସ୍ଯାଦୁମାପତିଃ । ଦ୍ଵେଷୋ ହି ଵୈରଂ ଵିଜ୍ଞେଯମୀଶ୍ଵରେ ପରମାତ୍ମନି
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଗ୍ନି ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଯାହାଙ୍କ ନୟନ, ସେ ଉମାପତି ମହେଶ୍ୱର। ଈଶ୍ୱର, ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ଘୃଣା କରିବାକୁ ଶତ୍ରୁତା ବୋଲି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଵଂ ପୁରାଣଭଟ୍ଟେନ ସମୀରିତମିଦଂ ଵଚଃ । ଚିଂତଯନ୍ପୁନରପ୍ଯାହ ମାଦୃଶସ୍ଯ କଥଂ ଗତିଃ
ଶଂଭୁ କହିଲେ— ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ଏହି କଥା କହିଥିଲେ। ଏହା ଭାବି, ସେ ପୁଣି ପଚାରିଲେ— 'ମୋ ପରି ଲୋକଙ୍କର ଗତି କ'ଣ?'
ପୌରାଣିକୋଽଥ ତଂ ପ୍ରାହ ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଗତିମ୍ । କୁରୁ ସର୍ଵେଣ ଯତ୍ନେନ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଯଥାଵିଧି
ତାପରେ ପୁରାଣିକ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମ ଗତି କହିବି। ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କର।'
ଧର୍ମଂ ଚର ଯଥାଶକ୍ତି ଯଥାକାଲଂ ଯଥାଵିଧି । ଵିମୁକ୍ତପାପଃ ପଶ୍ଚାତ୍ତ୍ଵମୁତ୍ତମାଂ ଗତିମେଷ୍ଯସି
ତୁମ ଶକ୍ତି, ସମୟ ଏବଂ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର। ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ପରେ ଉତ୍ତମ ଗତି ପାଇବ।
ପୁରାଣମଥଵା ନିତ୍ଯଂ ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତଶ୍ଚ ସନ୍ । ନିରାଶୋ ଵା ମହେଶାନଂ ପୂଜଯସ୍ଵ ପିନାକିନମ୍
ନିତ୍ୟ ମନୋଯୋଗ ଦେଇ ପୁରାଣ ଶୁଣ କିମ୍ବା ଆଶା ଛାଡ଼ି, ପିନାକଧାରୀ ମହେଶାନଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
ଦେଵଂ ଵା ପୁଂଡରୀକାକ୍ଷଂ କେଶଵଂ କ୍ଲେଶନାଶନମ୍ । ସଂନ୍ଯାସମଥଵା ନିତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନପରୋ ଭଵ
ପଦ୍ମନାଭ ଭଗବାନଙ୍କୁ, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି, ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କର। କିମ୍ବା ସଦା ସନ୍ନ୍ୟାସ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନରେ ଲାଗିଥିବା ହେଉ।
ଅଥଵା ଗଚ୍ଛ କାଶୀଶଂ ମୁକ୍ତୌ ଵା ମୃତିମାପ୍ନୁହି । ଗଯାଂ ଵା ଗଚ୍ଛ ତତ୍ର ତ୍ଵଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ କର୍ତୁଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ନାହିଁଲେ, ମୁକ୍ତିର ନାଥ କାଶୀକୁ ଯାଅ କିମ୍ବା ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାପ୍ତ କର। କିମ୍ବା ଗୟାକୁ ଯାଇ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କର।
ଅଥଵା ସର୍ଵଵେଦାନାଂ ସାରଂ ପାତକନାଶନମ୍ । ରୁଦ୍ରଂ ରୁଦ୍ରପ୍ରିଯକରଂ ଜପ ପ୍ରତ୍ଯହମାଦରାତ୍
ନାହିଁଲେ, ସମସ୍ତ ବେଦର ସାର ଯାହା ପାପ ନାଶ କରେ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରୁଥିବା ମନ୍ତ୍ରକୁ ପ୍ରତିଦିନ ଭକ୍ତିରେ ଜପ କର।
ଶ୍ରୀଶୈଲମଥଵା ଗଚ୍ଛ କେଦାରମଥଵେଚ୍ଛଯା । ଅଥଵା ପ୍ରତିଵର୍ଷେ ତୁ ମାଘସ୍ନାନଂ ପ୍ରଵର୍ତଯ
ନାହିଁଲେ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଶ୍ରୀଶୈଳ କିମ୍ବା କେଦାରକୁ ଯାଅ। କିମ୍ବା ପ୍ରତିବର୍ଷ ମାଘ ମାସରେ ସ୍ନାନ କର।
କିମତ୍ର ବହୁନୋକ୍ତେନ ଧର୍ମଭକ୍ତଃ ସଦା ଭଵ । ନୈଵଂ ନରକଵାସସ୍ତେ ଭଵିତା ତୁ ଦ୍ଵିଜାଧମ
ଏତେ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ସଦା ଧର୍ମରେ ଭକ୍ତି ରଖ। ତେବେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ କେବେ ନରକରେ ପଡିବ ନାହିଁ।
ଗୌତମ ଉଵାଚ- ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵଂ କରିଷ୍ଯାମି ପୁରାଣଂ ଭଵତୋ ମୁଖାତ୍ । ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଵିଶ୍ଵାସହେତୁଂ ଚ ଵର୍ଜଂ ଚାପି ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଗୌତମ କହିଲେ— ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣିଛି, ଏହା କରିବି। ଏବେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯାହା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଆସ୍ଥା ଦେଇଥାଏ।
ପୌରାଣିକ ଉଵାଚ- ଵର୍ଜ୍ଯଂ ମାଂସଂ ସୁରାଽନ୍ଯସ୍ତ୍ରୀ ଭୋଗୋ ଦ୍ଯୂତଂ ଵିକତ୍ଥନମ୍ । ପାରୁଷ୍ଯମନୃତଂ ମାଯା ଦେଵଦେଵଵିନିଂଦନମ୍
ପୁରାଣିକ କହିଲେ— ମାଂସ, ମଦ, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସଂଗ, ଜୁଆ, ଅହଂକାର, କଠୋର କଥା, ମିଥ୍ୟା, ଚତୁରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା— ଏହା ସବୁ ତ୍ୟାଗ କର।
ଗୁରୂଣାଂ ସୁରଵୃଦ୍ଧାନାଂ ପୁରାଣସ୍ମୃତିଭାଷିଣାମ୍ । ନିଂଦନଂ ଶ୍ଵେତଵୃଂତାକଂ କୃତକାଲାବୁଵର୍ତନମ୍
ଗୁରୁ, ବଡ଼ ଦେବତା, ପୁରାଣ ଓ ସ୍ମୃତି କଥା କହୁଥିବାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିବା, ଧଳା ବାଇଗଣୀ ଖାଇବା, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ବିପରୀତ କାମ କରିବା— ଏହା ତ୍ୟାଗ କର।