ଶଂଭୁଂ ପୁରାଣତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଂ ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ତ୍ଵମେଵ ସର୍ଵଂ ଜାନୀଷେ ସର୍ଵଧର୍ମଗୁହାଶଯମ୍
ପୁରାଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ରାଘବ କହିଲେ—‘ତୁମେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ତୁମ ପାଖରେ ଅଛି।’
କସ୍ମିନ୍କସ୍ମିନ୍ଯୁଗେ ବ୍ରହ୍ମନ୍କିଂଵିଶିଷ୍ଟଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଧ୍ଯାନମେଵ କୃତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତ୍ରେତାଯାଂ ଯଜ୍ଞ ଏଵ ଚ
‘କେଉଁଯୁଗରେ କେଉଁ କଥା ବିଶେଷ?’ ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—‘ସତ୍ୟଯୁଗରେ ଧ୍ୟାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ତ୍ରେତାରେ ଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍ତମ।’
ଦ୍ଵାପରେ ଚାର୍ଚନଂ ତିଷ୍ଯେ ଦାନଂ ଚ ହରିକୀର୍ତନମ୍ । ସର୍ଵଂ ଚ ଶସ୍ତଂ ସର୍ଵତ୍ର ଧ୍ଯାନଂ ନ ଚ କଲୌ ଯୁଗେ
ଦ୍ୱାପରରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା, କଳିଯୁଗରେ ଦାନ ଓ ହରିଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ। ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ସବୁ ଭଲ, କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ।
ନରାଣାଂ ମୁଗ୍ଧଚିତ୍ତତ୍ଵାତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରସ୍ଥାନାଂ ଵିଶାଂପତେ । ନ ଧର୍ମେ ନିଯତାବୁଦ୍ଧିର୍ନ ଵେଦେ ନୈଵ ଚ ସ୍ମୃତୌ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ମନ ଶିଶୁସଦୃଶ ଓ ଦୁଃଖରେ ଥିବାରୁ, ରାଜନ୍, ଧର୍ମ, ବେଦ କିମ୍ବା ସ୍ମୃତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ବୁଝାମଣା ନାହିଁ।
ନ କ୍ରତୌ ନ ସ୍ଵଧାକାରେ ପୁରାଣାନାଂ ଚ ନ ଶ୍ରୁତୌ । ନ ଯଜ୍ଞେନ ଚ ତୀର୍ଥେଷୁ ନ ଚ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ସତାମ୍
କୌଣସି କ୍ରିୟା, ସ୍ୱଧା, ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ, ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସେବାରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ନେଜ୍ଯାଯାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ନ ସ୍ଵଜାତୀଯକର୍ମ୍ମଣି । ନ ଦେଵସ୍ମରଣେନାପି ନ ଚ କ୍ଵାପି ଵୃଷେ ନୃପ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା, ନିଜ ଜାତିର କର୍ମ, ଦେବସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ରାଜନ୍, କୌଣସି ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅତଶ୍ଚ ଦୀର୍ଘକାଲାନାଂ ପୁଣ୍ଯାନାମକ୍ଷମା ନରାଃ । ଦାନଂ ତୁ ସ୍ଵଲ୍ପକାଲତ୍ଵାତ୍କର୍ତୁଂ ଶକ୍ନୋତି ମାନଵଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ସଂଚୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦାନ ଦେବାକୁ ମାନବମାନେ ସହଜରେ କରିପାରନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ପାଇଁ ବେଶି ସମୟ ଲାଗେ ନାହିଁ।
ଅତଶ୍ଚ କଲିଦୁଷ୍ଟାନାଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । କେଷାଂଚିତ୍ପାପନାଶଃ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତୈସ୍ତୁ ନାନ୍ଯଥା
ଏହି କାଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ; କିଛି ଲୋକଙ୍କର ପାପ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଗଯାଶ୍ରାଦ୍ଧୀ କାଶୀଗଂତା ଶ୍ରୁତୌ ରତଃ । ପୁରାଣଜ୍ଞାଵମାଶ୍ଚୈତେ ଶ୍ରୋତା ତସ୍ଯ ଚ ରାଘଵ
ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଗୟାରେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କାଶୀକୁ ଯାଏ, ବେଦରେ ଆସକ୍ତ, ପୁରାଣ ଜାଣେ, ଏବଂ ପୁରାଣ ଶୁଣେ— ଏମିତି ଲୋକ, ହେ ରାଘବ—
ଯୁଗାନାମନୁସାରେଣ ତଥାର୍ଥସ୍ଯ ଵିଵେଚନାତ୍ । ସ୍ଵ ପର ପ୍ରତ୍ଯଯୋତ୍ପାଦାତ୍ପରବ୍ରହ୍ମପ୍ରକାଶନାତ୍
ଯୁଗର କ୍ରମ ଅନୁସାରେ, ତଥ୍ୟର ସଠିକ୍ ବିଚାର କରି, ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଭିତରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଗାଇ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରକାଶ କରି—
ପୁରାଣଵକ୍ତା ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ତେନାପି ଚ କୃତଂ ପାପଂ ନ ସଜ୍ଯେତ୍କିମୁତାନ୍ଯତଃ
ପୁରାଣ ପାଠ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ବିଶିଷ୍ଟ; ସେ ଯଦି କିଛି ପାପ କରିଥାଏ, ତାହା ତାଙ୍କୁ ଲାଗି ରହେ ନାହିଁ— ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ କଥା ଅଛି।
ଅନ୍ଯେଷାମପି କେଷାଂଚିତ୍ପୁରାଣଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଯଃ ପୁରାଣେଷୁ ଵିଶ୍ଵାସୀ ଵକ୍ତାରଂ ମନ୍ଯତେ ଗୁରୁମ୍
ଅନ୍ୟ କିଛି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ ପାପ ନଶ କରେ; ଯିଏ ପୁରାଣରେ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖେ ଏବଂ ପାଠକୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ମାନେ—
ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାପ୍ରଦାତାରଂ ଵିଶେଷଂ ଜ୍ଞାତିବଂଧୁତଃ । ତସ୍ଯ ପାପାନି ସର୍ଵାଣି ଵିଲଯଂ ଯାନ୍ତ୍ଯସଂଶଯମ୍
ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ବନ୍ଧୁ ବା ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ମାନେ— ସେ ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅଥ ଶ୍ରୀଶୈଲଗମନଂ ପୂଜକସ୍ଯ ମହେଶିତୁଃ । ଅତଃ କଲୌ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପୁରାଣଂ ପାପନାଶନମ୍
ଏବେ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରୀଶୈଳ ଯାତ୍ରା; ଏହି କାଳିଯୁଗରେ ମାନବମାନେ ପାଇଁ ପୁରାଣ ପାପ ନଶ କରେ।
ପୁରା କଲିଯୁଗେ ରାମ ଵୃତ୍ତଂ ସଂକୀର୍ତଯେ ଶୃଣୁ । ଆସୀତ୍ତୁ ଗୌତମୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦଵର୍ଜିତଃ
ପୂର୍ବେ କାଳିଯୁଗରେ, ହେ ରାମ, ମୁଁ ଏକ ଘଟଣା କହିବି— ଶୁଣ: ଗୌତମ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ପୁଷ୍ଟିଃ ପଶୁଶ୍ଚାସ୍ତାଂ ଭ୍ରାତରୌ ଵେଦଵର୍ଜିତୌ । ତାଭ୍ଯାଂ ସହ କୃଷିଂ ଚକ୍ରେ ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧିମଵାପ ଚ
ତାଙ୍କର ଧନ ଓ ଗୋଧନ ଥିଲା, ଦୁଇଜଣ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ବିହୀନ ଥିଲେ; ସେମାନେ ସହିତ କୃଷି କରି, ସେଠାରେ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଗିଥିଲେ।
ଧନଧାନ୍ଯାଦିକଂ କିଂଚିଦ୍ରାଜାନଂ ଦତ୍ତଵାନଥ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ କିଂଚିଦଧିକାରଂ ନିରୂପଯ
ସେ କିଛି ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଇ, କିଛି କଥା କହିଲେ: 'ମୋତେ କୌଣସି ଅଧିକାର ଦିଅ।'
ଅର୍ଥଂ ନ ଗମଯିଷ୍ଯାମି ତୌ ଶକ୍ତୌ ଭ୍ରାତରୌ ମମ । ରାଜୋଵାଚ- ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାଧିକାରୋ ହି ଵୈଦିକେ ଧର୍ମକର୍ମଣି
'ମୁଁ ଧନ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ମୋ ଦୁଇ ଭାଇ ସକ୍ଷମ।' ରାଜା କହିଲେ: 'ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଅଧିକାର ବେଦ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ।'
ତଦନ୍ଯତ୍ର ନିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ଵିପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ଯୁଗେଷ୍ଵନ୍ଯେଷୁ ଧର୍ମୋଯଂ କଲିଧର୍ମୋ ନ ତାଦୃଶଃ
'ଅନ୍ୟ କାହିଁଠି କାମ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।' ଗୌତମ କହିଲେ: 'ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଏହା ନିୟମ, କିନ୍ତୁ କାଳିଯୁଗରେ ଏହିପରି ନୁହେଁ।'
ଭୂପତି ତ୍ଵଂ ହି ଭୂପାଲ ନୃପାଣାଂ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ । ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ଚ ପରିକ୍ଷୀଣସ୍ତଂ କୁର୍ଵନ୍ନୈଵ ଦୁଷ୍ଯତି
'ହେ ଭୂପତି, ତୁମେ ଭୂମିର ରାଜା; ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଧର୍ମ କହାଯାଇଛି: ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଦରିଦ୍ର ହୁଏ, ଏପରି କାମ କଲେ ସେ ପାପୀ ହୁଏ ନାହିଁ।'
ଶୂଦ୍ରାଣାଂ ତୁ କୃଷିର୍ଦ୍ଧର୍ମୋ ନାପଦ୍ଯପ୍ଯଗ୍ରଜନ୍ମନଃ । ତସ୍ମାତ୍କ୍ଷତ୍ତ୍ରେଣ ଵର୍ତିଷ୍ଯେ ଗ୍ରାମାନ୍ମମ ସମାଦିଶ
'ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷି ଧର୍ମ, କିନ୍ତୁ ଉଚ୍ଚ ଜନ୍ମର ଲୋକ ପାଇଁ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ତେଣୁ ମୁଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ କାମ କରିବି— ମୋ ପାଇଁ ଗ୍ରାମ ଦିଅ।'
ଅନ୍ଯତ୍ର ଚାତ୍ର କ୍ଷତ୍ତ୍ରେଣ ଵର୍ତନଂ ମମ ରୋଚତେ । ଅନ୍ଯନ୍ନ ତୁ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତୋ ଦଦୌ ଗ୍ରାମାନ୍ଦ୍ଵିଜନ୍ମନଃ
'ଅନ୍ୟ କାହିଁଠି ମଧ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବେ କାମ କରିବାକୁ ମୋତେ ଭଲ ଲାଗେ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।' ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ରାଜା ଦ୍ୱିଜନ୍ମାଙ୍କୁ ଗ୍ରାମ ଦେଲେ।
ଗ୍ରାମାଧିକାରଦୁଷ୍ଟସ୍ଯ ଵର୍ତନଂ ତ୍ଵନ୍ଯଥାଭଵତ୍ । ଅଭକ୍ଷି ମାଂସଂ ଚାପାଯି ସୁରା ଚାଭାଷି ଦୁର୍ଵଚଃ
ଯିଏ ଗ୍ରାମର ଅଧିକାର ଦୁର୍ବ୍ୟବହାର କଲେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଭଳି ଚରିତ୍ର ଧାରଣ କଲେ: ନିଷିଦ୍ଧ ମାଂସ ଖାଇଲେ, ମଦ୍ୟ ପିଇଲେ, ଦୁଷ୍ଟ କଥା କହିଲେ।
ପରଯୋଷା ତଥା ଗାମି ପରସ୍ଵଂ ପ୍ରତ୍ଯହାରି ଚ । ଅକ୍ରୀଡି ଦ୍ଯୂତମସକୃତ୍କଲଂଜଂ ଚାଦି ଦୁର୍ଭୁଜା
ଅନ୍ୟର ଜନାନୀ ସହ ମିଶିଲେ, ପ୍ରତିଦିନ ଅନ୍ୟଙ୍କର ସମ୍ପତ୍ତି ନେଲେ, ବାରମ୍ବାର ଜୁଆ ଖେଳିଲେ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କଲେ।
ନାପୂଜି ଜଗତାମୀଶଃ ଶିଵୋ ଵା ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ଵା । ଏଵଂ କାଲେନ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତଂ ରାଜା ଵାକ୍ଯମଭାଷତ
ନ ଶିବ କିମ୍ବା ବିଷ୍ଣୁ, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଉନଥିଲା। ଏଭଳି ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ରାଜା କିଛି ସମୟ ପରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଵିପ୍ର ଵିପ୍ରତ୍ଵମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶୂଦ୍ରତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ତଵାନସି । ତସ୍ମାନ୍ନିଯୋଗଧର୍ମେଣ ଭଵଂତଂ ଭ୍ରଂଶଯାମି ଚ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ତୁମର ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି ଏବେ ଶୂଦ୍ର ହୋଇପାରିଛ। ତେଣୁ ନିୟୋଗ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୁମର ଦାୟିତ୍ୱରୁ ବିମୁକ୍ତ କରୁଛି।
ମାସ୍ତୁ ଵିପ୍ରତ୍ଵମଦ୍ଯୈଵ ଶୂଦ୍ରତୈଵ ଵରଂ ମମ । ତଦୃତେ ଯଦି ଵିପ୍ରାସ୍ତେ ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯଂତି ଵରଂ ମମ
ଆଜିଠୁ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ରହୁନାହିଁ; ମୋ ପାଇଁ ଶୂଦ୍ର ହେବା ଭଲ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଦି ଭୋଜନ କରିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ସେଇ ଭଲ।
ନ ହି ସର୍ଵମିଦଂ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ଶକ୍ତୋହଂ ପୃଥିଵୀପତେ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଵଂ ଵଦତି ଦୁର୍ଵିପ୍ରେ ରାଜା ତୂଷ୍ଣୀମତିଷ୍ଠତ
ହେ ପୃଥିବୀର ରାଜା, ମୁଁ ଏହା ସମସ୍ତକୁ ଛାଡ଼ିପାରିବି ନାହିଁ। ଶଂଭୁ କହିଲେ— ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଥିବାବେଳେ, ରାଜା ନିରବ ରହିଲେ।
ସ ତୁ ଵୈ ଶୂଦ୍ରତୁଲ୍ଯଶ୍ଚ ବୁଭୁଜେନ୍ନଂ ସହାମିଷମ୍ । କଦାଚିଦଥ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତଃ ପ୍ରତୋଲୀମଂଡପସ୍ଥିତଃ
ସେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ ହୋଇ ମାଂସ ସହିତ ଭୋଜନ କଲେ। କେବଳ ଏକଥର ସେ ଦୁର୍ବୃତ୍ତ ଜଣେ ସହର ଦ୍ୱାରର ମଣ୍ଡପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ।
ଦ୍ଵିଜେନ ପଠ୍ଯମାନଂ ତୁ ପଦ୍ଯଂ ତୁ ଶ୍ରୁତଵାନିଦମ୍ । ହୃଦଯେ ପଦ୍ଯମେତତ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜେରିତମତିଷ୍ଠତ
ସେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଠାରୁ ପଢ଼ାଯାଉଥିବା ଏକ ପଦ୍ୟ ଶୁଣିଲେ। ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କହିଥିବା ପଦ୍ୟଟି ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ରହିଗଲା।