ଗଂଧର୍ଵୋ ନ ମଯା ତ୍ଯାଜ୍ଯା ଵୀଣା ପ୍ରାଣସମା ମମ । ମମାପି ପ୍ରାଣସଦୃଶୀ ଵୀଣେତ୍ଯାହ କପୀଶ୍ଵରଃ
ଗନ୍ଧର୍ବ କହିଲେ—‘ମୁଁ ମୋ ବୀଣାକୁ ଛାଡିପାରିବି ନାହିଁ, ଏହା ମୋ ପ୍ରାଣ ସମାନ।’ ବାନରମୁଖ୍ୟ କହିଲେ—‘ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ବୀଣା ପ୍ରାଣ ସମାନ।’
ଅଥ ମୁଷ୍ଟିନିପାତେନ ଗଂଧର୍ଵେ ପତିତେ କପିଃ । ଆଦାଯ ଵୀଣାଂ ମହତୀଂ ସ୍ଵରତଂତୁସମନ୍ଵିତାମ୍
ତାପରେ ବାନର ଏକ ଘୁଞ୍ଚିରେ ଗନ୍ଧର୍ବକୁ ପଡ଼ାଇଦେଲେ, ଏବଂ ସେ ମହାବୀଣା, ମଧୁର ତାରସହିତ, ନେଇଲେ।
ଅଲାବୁସଂଯୁତାଂ କୃତ୍ଵା ରାଜଵୃକ୍ଷଫଲାକୃତିମ୍ । ତସ୍ଯୋରସି ଵିନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଗାଯନ୍ନାଗାଚ୍ଛିଵାଂତିକମ୍
ସେ ବୀଣାକୁ ଲାଉ ଲଗାଇ ରାଜବୃକ୍ଷର ଫଳ ଆକୃତିରେ ତିଆରି କଲେ। ତାହାକୁ ଛାତିରେ ରଖି, ଗାଇ ଶିବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ବୃହତୀକୁସୁମୈଃ ଶୁଦ୍ଧୈର୍ଦେଵପାଦାଵପୂଜଯତ୍ । ତସ୍ମୈ ଵରମଥ ପ୍ରାଦାଦାକଲ୍ପଂ ଜୀଵିତଂ ପୁନଃ
ସେ ଶୁଦ୍ଧ ବୃହତୀ ଫୁଲରେ ଦେବଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମକୁ ପୂଜିଲେ। ଏହା ପରେ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ପୁନି ଦୀର୍ଘାୟୁଷ୍ୟର ବର ଦେଲେ।
ସମୁଦ୍ରଲଂଘନେ ଶକ୍ତିଂ ଵରଂ ପ୍ରାଦାଦଥାପରମ୍
ସମୁଦ୍ର ଲାଘନ କରିବାର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଶିବ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ବର ଭାବେ ଦେଲେ।
ସମସ୍ତଭୂଷାସୁଵିଭୂଷିତାଂଗଃ ସ୍ଵଦୀପ୍ତିମଂଦୀକୃତଦେଵଦୀପ୍ତିଃ । ପ୍ରସନ୍ନମୂର୍ତିସ୍ତରୁଣଃ ଶିଵାଙ୍ଗକଃ ସଂଭାଵଯାମାସ ସମସ୍ତଦେଵାନ୍
ସମସ୍ତ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ନିଜ ତେଜରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ଧାର କରି, ମଧୁର ମୂର୍ତ୍ତି, ଯୁବକ, ଶିବଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରି, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ପୀତମୁଦ୍ଗମନୀଯଂ ଚ ସମାଦାଯ ମହେଶ୍ଵରଃ । ପୀତଵସ୍ତ୍ରମିଦଂ ଦେଵ ତ୍ଵଂ ଗୃହାଣ ହରେ ଶୁଭମ୍
ମହେଶ୍ୱର ଏକ ପିତାମ୍ବର ନେଇ କହିଲେ—‘ହରେ, ଏହି ଶୁଭ୍ର ପିତାବର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ନେଅ।’
ବ୍ରହ୍ମଣେ ରକ୍ତଵସନଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଵସୁଦସ୍ତଥା । ଦେଵର୍ଷିଦାନଵାଦୀନାଂ ଦତ୍ତଵାନ୍ଵସୁଯୁଗ୍ମକମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଲାଲ୍ ବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଧନଦାତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଦେଲେ। ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଦାନବମାନେ ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର ପାଇଲେ।
ରାମୋପି ଚୈତଦାକର୍ଣ୍ଯ ଶଂଭଵେ ଯୁଗ୍ମମର୍ପଯତ୍ । ସୁସୂକ୍ଷ୍ମଂ ବହୁମୂଲ୍ଯଂ ଚ ସ୍ଵର୍ଣଭୂଷଣମେଵ ଚ
ଏହା ଶୁଣି ରାମ ମଧ୍ୟ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ଏକ ଦୁଇଟି ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କଲେ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଏବଂ ସୁନାର ଭୂଷଣ ଲାଗିଥିଲା।
ଅଥ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ସୁଖାସୀନଃ ସାମାତ୍ଯଃ ସପୁରୋହିତଃ । ନାନାମୁନିଗଣୈର୍ଭୂପୈର୍ଵାନରୈର୍ଗୌତମୀ ତଟେ
ଖାଇ ସାରି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତଙ୍କ ସହିତ ସୁଖରେ ବସି, ବିଭିନ୍ନ ମୁନି, ରାଜା ଓ ବାନରମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଥିଲେ।
ଶଂଭୁଂ ପୁରାଣତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଂ ରାଘଵୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ । ତ୍ଵମେଵ ସର୍ଵଂ ଜାନୀଷେ ସର୍ଵଧର୍ମଗୁହାଶଯମ୍
ପୁରାଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଜ୍ଞାନୀ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ରାଘବ କହିଲେ—‘ତୁମେ ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଗୁପ୍ତ ଅର୍ଥ ତୁମ ପାଖରେ ଅଛି।’
କସ୍ମିନ୍କସ୍ମିନ୍ଯୁଗେ ବ୍ରହ୍ମନ୍କିଂଵିଶିଷ୍ଟଂ ଵଦସ୍ଵ ମେ । ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଧ୍ଯାନମେଵ କୃତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତ୍ରେତାଯାଂ ଯଜ୍ଞ ଏଵ ଚ
‘କେଉଁଯୁଗରେ କେଉଁ କଥା ବିଶେଷ?’ ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ—‘ସତ୍ୟଯୁଗରେ ଧ୍ୟାନ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ତ୍ରେତାରେ ଯଜ୍ଞ ସର୍ବୋତ୍ତମ।’
ଦ୍ଵାପରେ ଚାର୍ଚନଂ ତିଷ୍ଯେ ଦାନଂ ଚ ହରିକୀର୍ତନମ୍ । ସର୍ଵଂ ଚ ଶସ୍ତଂ ସର୍ଵତ୍ର ଧ୍ଯାନଂ ନ ଚ କଲୌ ଯୁଗେ
ଦ୍ୱାପରରେ ଅର୍ଚ୍ଚନା, କଳିଯୁଗରେ ଦାନ ଓ ହରିଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତନ। ସମସ୍ତ ଯୁଗରେ ସବୁ ଭଲ, କିନ୍ତୁ କଳିଯୁଗରେ ଧ୍ୟାନ ନାହିଁ।
ନରାଣାଂ ମୁଗ୍ଧଚିତ୍ତତ୍ଵାତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରସ୍ଥାନାଂ ଵିଶାଂପତେ । ନ ଧର୍ମେ ନିଯତାବୁଦ୍ଧିର୍ନ ଵେଦେ ନୈଵ ଚ ସ୍ମୃତୌ
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ମନ ଶିଶୁସଦୃଶ ଓ ଦୁଃଖରେ ଥିବାରୁ, ରାଜନ୍, ଧର୍ମ, ବେଦ କିମ୍ବା ସ୍ମୃତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ବୁଝାମଣା ନାହିଁ।
ନ କ୍ରତୌ ନ ସ୍ଵଧାକାରେ ପୁରାଣାନାଂ ଚ ନ ଶ୍ରୁତୌ । ନ ଯଜ୍ଞେନ ଚ ତୀର୍ଥେଷୁ ନ ଚ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ସତାମ୍
କୌଣସି କ୍ରିୟା, ସ୍ୱଧା, ପୁରାଣ ଶ୍ରବଣ, ଯଜ୍ଞ, ତୀର୍ଥ ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ସେବାରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ନେଜ୍ଯାଯାଂ ଦେଵତାନାଂ ଚ ନ ସ୍ଵଜାତୀଯକର୍ମ୍ମଣି । ନ ଦେଵସ୍ମରଣେନାପି ନ ଚ କ୍ଵାପି ଵୃଷେ ନୃପ
ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା, ନିଜ ଜାତିର କର୍ମ, ଦେବସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ରାଜନ୍, କୌଣସି ଧର୍ମକାର୍ଯ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅତଶ୍ଚ ଦୀର୍ଘକାଲାନାଂ ପୁଣ୍ଯାନାମକ୍ଷମା ନରାଃ । ଦାନଂ ତୁ ସ୍ଵଲ୍ପକାଲତ୍ଵାତ୍କର୍ତୁଂ ଶକ୍ନୋତି ମାନଵଃ
ଏହି କାରଣରୁ, ଲୋକମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ସଂଚୟ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଦାନ ଦେବାକୁ ମାନବମାନେ ସହଜରେ କରିପାରନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ପାଇଁ ବେଶି ସମୟ ଲାଗେ ନାହିଁ।
ଅତଶ୍ଚ କଲିଦୁଷ୍ଟାନାଂ ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । କେଷାଂଚିତ୍ପାପନାଶଃ ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରାଯଶ୍ଚିତ୍ତୈସ୍ତୁ ନାନ୍ଯଥା
ଏହି କାଳିଯୁଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନାହିଁ; କିଛି ଲୋକଙ୍କର ପାପ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଗଯାଶ୍ରାଦ୍ଧୀ କାଶୀଗଂତା ଶ୍ରୁତୌ ରତଃ । ପୁରାଣଜ୍ଞାଵମାଶ୍ଚୈତେ ଶ୍ରୋତା ତସ୍ଯ ଚ ରାଘଵ
ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ଗୟାରେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କାଶୀକୁ ଯାଏ, ବେଦରେ ଆସକ୍ତ, ପୁରାଣ ଜାଣେ, ଏବଂ ପୁରାଣ ଶୁଣେ— ଏମିତି ଲୋକ, ହେ ରାଘବ—
ଯୁଗାନାମନୁସାରେଣ ତଥାର୍ଥସ୍ଯ ଵିଵେଚନାତ୍ । ସ୍ଵ ପର ପ୍ରତ୍ଯଯୋତ୍ପାଦାତ୍ପରବ୍ରହ୍ମପ୍ରକାଶନାତ୍
ଯୁଗର କ୍ରମ ଅନୁସାରେ, ତଥ୍ୟର ସଠିକ୍ ବିଚାର କରି, ନିଜ ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଭିତରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଜଗାଇ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରକାଶ କରି—
ପୁରାଣଵକ୍ତା ସର୍ଵସ୍ମାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ତୁ ଵିଶିଷ୍ଯତେ । ତେନାପି ଚ କୃତଂ ପାପଂ ନ ସଜ୍ଯେତ୍କିମୁତାନ୍ଯତଃ
ପୁରାଣ ପାଠ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ବିଶିଷ୍ଟ; ସେ ଯଦି କିଛି ପାପ କରିଥାଏ, ତାହା ତାଙ୍କୁ ଲାଗି ରହେ ନାହିଁ— ତେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ କଥା ଅଛି।
ଅନ୍ଯେଷାମପି କେଷାଂଚିତ୍ପୁରାଣଂ ପାପନାଶନମ୍ । ଯଃ ପୁରାଣେଷୁ ଵିଶ୍ଵାସୀ ଵକ୍ତାରଂ ମନ୍ଯତେ ଗୁରୁମ୍
ଅନ୍ୟ କିଛି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପୁରାଣ ପାପ ନଶ କରେ; ଯିଏ ପୁରାଣରେ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖେ ଏବଂ ପାଠକୁ ଗୁରୁ ଭାବେ ମାନେ—
ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାପ୍ରଦାତାରଂ ଵିଶେଷଂ ଜ୍ଞାତିବଂଧୁତଃ । ତସ୍ଯ ପାପାନି ସର୍ଵାଣି ଵିଲଯଂ ଯାନ୍ତ୍ଯସଂଶଯମ୍
ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିବା ବନ୍ଧୁ ବା ଆତ୍ମୀୟ ଭାବେ ମାନେ— ସେ ଲୋକଙ୍କର ସମସ୍ତ ପାପ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅଥ ଶ୍ରୀଶୈଲଗମନଂ ପୂଜକସ୍ଯ ମହେଶିତୁଃ । ଅତଃ କଲୌ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ପୁରାଣଂ ପାପନାଶନମ୍
ଏବେ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରୀଶୈଳ ଯାତ୍ରା; ଏହି କାଳିଯୁଗରେ ମାନବମାନେ ପାଇଁ ପୁରାଣ ପାପ ନଶ କରେ।
ପୁରା କଲିଯୁଗେ ରାମ ଵୃତ୍ତଂ ସଂକୀର୍ତଯେ ଶୃଣୁ । ଆସୀତ୍ତୁ ଗୌତମୋ ନାମ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦଵର୍ଜିତଃ
ପୂର୍ବେ କାଳିଯୁଗରେ, ହେ ରାମ, ମୁଁ ଏକ ଘଟଣା କହିବି— ଶୁଣ: ଗୌତମ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ନାହିଁ।
ତସ୍ଯ ପୁଷ୍ଟିଃ ପଶୁଶ୍ଚାସ୍ତାଂ ଭ୍ରାତରୌ ଵେଦଵର୍ଜିତୌ । ତାଭ୍ଯାଂ ସହ କୃଷିଂ ଚକ୍ରେ ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧିମଵାପ ଚ
ତାଙ୍କର ଧନ ଓ ଗୋଧନ ଥିଲା, ଦୁଇଜଣ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ବିହୀନ ଥିଲେ; ସେମାନେ ସହିତ କୃଷି କରି, ସେଠାରେ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଗିଥିଲେ।
ଧନଧାନ୍ଯାଦିକଂ କିଂଚିଦ୍ରାଜାନଂ ଦତ୍ତଵାନଥ । ଉଵାଚ ଵଚନଂ କିଂଚିଦଧିକାରଂ ନିରୂପଯ
ସେ କିଛି ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜିନିଷ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଇ, କିଛି କଥା କହିଲେ: 'ମୋତେ କୌଣସି ଅଧିକାର ଦିଅ।'
ଅର୍ଥଂ ନ ଗମଯିଷ୍ଯାମି ତୌ ଶକ୍ତୌ ଭ୍ରାତରୌ ମମ । ରାଜୋଵାଚ- ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାଧିକାରୋ ହି ଵୈଦିକେ ଧର୍ମକର୍ମଣି
'ମୁଁ ଧନ ଚାହେଁ ନାହିଁ; ମୋ ଦୁଇ ଭାଇ ସକ୍ଷମ।' ରାଜା କହିଲେ: 'ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଅଧିକାର ବେଦ ଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ।'
ତଦନ୍ଯତ୍ର ନିଯୁକ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯଂ ଵିପ୍ରଣଶ୍ଯତି । ଗୌତମ ଉଵାଚ- ଯୁଗେଷ୍ଵନ୍ଯେଷୁ ଧର୍ମୋଯଂ କଲିଧର୍ମୋ ନ ତାଦୃଶଃ
'ଅନ୍ୟ କାହିଁଠି କାମ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।' ଗୌତମ କହିଲେ: 'ଅନ୍ୟ ଯୁଗରେ ଏହା ନିୟମ, କିନ୍ତୁ କାଳିଯୁଗରେ ଏହିପରି ନୁହେଁ।'
ଭୂପତି ତ୍ଵଂ ହି ଭୂପାଲ ନୃପାଣାଂ ଧର୍ମ ଉଚ୍ଯତେ । ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ଚ ପରିକ୍ଷୀଣସ୍ତଂ କୁର୍ଵନ୍ନୈଵ ଦୁଷ୍ଯତି
'ହେ ଭୂପତି, ତୁମେ ଭୂମିର ରାଜା; ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଧର୍ମ କହାଯାଇଛି: ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଦରିଦ୍ର ହୁଏ, ଏପରି କାମ କଲେ ସେ ପାପୀ ହୁଏ ନାହିଁ।'