ଦାସଭୂତମିଦଂ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯଂ ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ଏଵମର୍ଥଂ ଵିଦିତ୍ଵା ଵୈ ପଶ୍ଚାନ୍ମଂତ୍ରଂ ପ୍ରଯୋଜଯେତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ତାଙ୍କର ଦାସ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି। ଏହି ଅର୍ଥକୁ ଜାଣି, ପରେ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଵିଦିତ୍ଵା ତୁ ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥଂ ସିଦ୍ଧିଂ ନୈଵାଧିଗଚ୍ଛତି । ନ ତୁ ଭୁକ୍ତିଂ ଚ ଭକ୍ତିଂ ଚ ନ ଚ ମୁକ୍ତିଂ ଵରାନନେ
ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନ ଜାଣିଲେ, କେହି ସିଦ୍ଧି, ଭୋଗ, ଭକ୍ତି କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାମହେଶ୍ଵରସଂଵାଦେ ମଂତ୍ରାର୍ଥୋପଦେଶୋନାମ ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଦ୍ଵିଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଉପଦେଶ' ନାମକ ଦୁଇଶେ ଛବିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଵିସ୍ତରେଣ ମଯାଚକ୍ଷ୍ଵ ମଂତ୍ରାର୍ଥପଦଗୌରଵମ୍ । ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ଚ ତଦ୍ଵିଭୂତିଗୁଣାଂସ୍ତଥା
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ — ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ, ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ବିଭୂତି ଓ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ।
ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ଧାମଵ୍ଯୂହଭେଦାଂସ୍ତଥା ହରେଃ । ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ତତ୍ତ୍ଵେନ ମମ ସର୍ଵସୁରେଶ୍ଵର
ତୁମେ ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ଧାମ, ହରିଙ୍କ ରୂପର ବିଭାଗ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା, ହେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ଦେଵି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ । ଵିଭୂତିଗୁଣସଂଘାତଂ ତଦଵସ୍ଥାତ୍ମକଂ ହରେଃ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ — ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ, ମୁଁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ବିଭୂତି ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମୂହ, ଏବଂ ହରିଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିବି।
ଯଃ ପରଃ ପୁରୁଷୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣ ଉଦାହୃତଃ । ସ ଈଶ୍ଵରଶ୍ଚ ଜଗତାଂ ପରମାତ୍ମା ସନାତନଃ
ଯିଏ ପରମ ପୁରୁଷ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେହିଁ ଜଗତର ନାଥ, ସନାତନ ପରମାତ୍ମା।
ଵିଶ୍ଵତଃ ପାଣିପାଦଶ୍ଚ ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନ୍ଵିଶ୍ଵତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ଵିଶ୍ଵାନି ଭୁଵନାନ୍ଯସ୍ମିନ୍ଧାମାନି ପରମାଣି ଵୈ
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ ଓ ପାଦ ଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପ୍ରଭୁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧାମ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
ଧାରଯନ୍ସୋଽପ୍ଯତ୍ଯତିଷ୍ଠେନ୍ମନାଂସି ଚ ମନୀଷିଣାମ୍ । ଏଵଂ ବହୁସ୍ଵରୂପଃ ସଞ୍ଛ୍ରୀପତିଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଈଶ୍ଵରର୍ଯ୍ଯା ସହଭୋଗାର୍ଥଂ ଦିଵ୍ଯମଂଗଲରୂପଵାନ୍
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରୀପତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଜଣେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀଙ୍କର ଚିନ୍ତାକୁ ଉପରେ ଉଠିଗଲେ । ଏଭଳି ଅନେକ ରୂପରେ, ଦିବ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ସହ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ।
ବୃହଚ୍ଛରୀରୋଽଗ୍ନିସମାନରୂପୋ ଯୁଵା କୁମାରତ୍ଵମୁପେଯିଵାନ୍ହରିଃ । ରେମେ ଶ୍ରିଯାସୌ ଜଗତାଂ ଜନନ୍ଯା ସ୍ଵଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନଯା ଚଂଦ୍ରଇଵାମୃତାଂଶୁଃ
ହରିଙ୍କର ଶରୀର ବହୁତ ବଡ଼ ଓ ଅଗ୍ନିର ଭଳି ରୂପ ଥିଲା, ସେ ଯୁବକ ଓ କୁମାର ଭାବେ ଅବତାର ନେଲେ । ଶ୍ରୀଦେବୀ, ଯିଁ ଜଗତର ମାତା, ସେଙ୍କ ସହ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଅମୃତର କିରଣ ଦେଇ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ ।
ଅଯଂ ଚ ଜଗଦୀଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯା କୁମାରୋ ନିତ୍ଯଯୌଵନଃ । କଂଦର୍ପ୍ପକୋଟିଲାଵଣ୍ଯଃ ସ ତସ୍ଥେ ପରମେ ପଦେ
ଏହି ଜଗତର ମହାରାଣୀଙ୍କ ପୁଅ ସଦା ଯୁବା ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଲାବଣ୍ୟ କୋଟି କାମଦେବଙ୍କ ଭଳି । ସେ ପରମ ପଦରେ ଉଭା ରହିଲେ ।
ଭୋଗାର୍ଥଂ ପରମଂ ଵ୍ଯୋମ ଲୀଲାର୍ଥମଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ଭୋଗେନ କ୍ରୀଡଯା ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵିଭୂତିଦ୍ଵଯସଂସ୍ଥିତିଃ
ଭୋଗ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ପରମ ଆକାଶ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ହରିଙ୍କ ଲୀଳା ପାଇଁ ଅଛି । ଭୋଗ ଓ କ୍ରୀଡା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବିଭୂତି ରହିଛି ।
ଭୋଗେ ନିତ୍ଯସ୍ଥିତିସ୍ତସ୍ଯ ଲୀଲାଂ ସଂହରତେ କଦା । ଭୋଗୋ ଲୀଲା ଉଭୌସ୍ତସ୍ଯ ଧାର୍ଯ୍ଯେତେ ଶକ୍ତିମତ୍ତଯା
ସେ ସଦା ଭୋଗରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଲୀଳାକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଭୋଗ ଓ ଲୀଳା ଦୁଇଟି ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ତ୍ରିପାଦ୍ଵ୍ଯାପ୍ତିଃ ପରେ ଧାମ୍ନି ପାଦୋସ୍ଯେହାଭଵତ୍ପୁନଃ । ତ୍ରିପାଦ୍ଵିଭୂତିର୍ନିତ୍ଯା ସ୍ଯାଦନିତ୍ଯଂ ପାଦମୈଶ୍ଵରମ୍
ତାଙ୍କର ତିନି ଅଂଶ ପରମ ଧାମକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ଏକ ଅଂଶ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା । ତିନି ଅଂଶ ସଦା ନିତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏକ ଅଂଶ ଅନିତ୍ୟ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କର ଅଂଶ ।
ନିତ୍ଯଂ ତଦ୍ରୂପମୀଶସ୍ଯ ପରେ ଧାମ୍ନି ସ୍ଥିତଂ ଶୁଭମ୍ । ଅଚ୍ଯୁତଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ଦିଵ୍ଯଂ ସଦା ଯୌଵନମାଶ୍ରିତମ୍
ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ପରମ ଧାମରେ ବସିଛି; ଅଚଳ, ଶାଶ୍ୱତ, ଦିବ୍ୟ ଓ ସଦା ଯୁବା ଭାବରେ ଅଛି ।
ନିତ୍ଯଂ ସଂଭୋଗମୀଶ୍ଵର୍ଯା ଶ୍ରିଯା ଭୂମ୍ଯା ଚ ସଂଵୃତମ୍ । ନିତ୍ଯୈଵେଷା ଜଗନ୍ମାତା ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶ୍ରୀରନପାଯିନୀ
ସେ ସଦା ଭୋଗରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛନ୍ତି, ଶ୍ରୀ ଓ ଭୂଦେବୀଙ୍କ ସହ । ଏହି ଶ୍ରୀ, ଯିଁ ଜଗତର ମାତା, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସଦା ଅଲଗା ହେଇପାରନ୍ତି ।
ଯଥା ସର୍ଵଗତୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଶୁଭାନନେ । ଈଶାନା ସର୍ଵଜଗତୋ ଵିଷ୍ଣୁପତ୍ନୀ ସଦା ଶିଵା
ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ, ଶୁଭାନନେ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସଦା ଶିବା ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶାସନୀ ।
ସର୍ଵତଃ ପାଣିପାଦାଂତା ସର୍ଵତୋଽକ୍ଷିଶିରୋମୁଖୀ । ନାରାଯଣୀ ଜଗନ୍ମାତା ସମସ୍ତଜଗଦାଶ୍ରଯା
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ ଓ ପା ଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁହଁ ଥିବା, ନାରାୟଣୀ ଜଗତର ମାତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର ।
ଯଦପାଙ୍ଗାଶ୍ରିତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଲଯୌ ଯସ୍ଯା ଉନ୍ମୀଲନନିମୀଲନାତ୍
ଯାହାଙ୍କର ଚାହିଁବାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜୀବ, ନିର୍ଭର କରେ । ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବା ଓ ବନ୍ଦ କରିବାରେ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର ହୁଏ ।
ସର୍ଵସ୍ଯାଦ୍ଯା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତ୍ରିଗୁଣା ପରମେଶ୍ଵରୀ । ଲକ୍ଷ୍ଯାଲକ୍ଷ୍ଯସ୍ଵରୂପା ସା ଵ୍ଯାପ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ସମସ୍ତର ଆରମ୍ଭ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ତିନି ଗୁଣର ମାଳିକା, ପରମେଶ୍ୱରୀ । ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ସେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି ।
ଶୂନ୍ଯଂ ତଦଖିଲଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଵିଲୋକ୍ଯ ପରମେଶ୍ଵରୀ । ଶୂନ୍ଯଂ ତଦଖିଲଂ ସ୍ଵେନ ପୂରଯାମାସ ତେଜସା
ପରମେଶ୍ୱରୀ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖି, ନିଜ ତେଜରେ ଏହି ଶୂନ୍ୟକୁ ପୂରଣ କରିଦେଲେ ।
ସା ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଧରଣୀ ଚୈଵ ନୀଲାଦେଵୀତି ଵିଶ୍ରୁତା । ଆଧାରଭୂତା ଜଗତଃ ପୃଥିଵୀରୂପମାଶ୍ରିତା
ସେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଧରଣୀ ଓ ନୀଳାଦେବୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର ହୋଇ, ପୃଥିବୀର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ।
ତୋଯାଦିରସରୂପେଣ ସୈଵ ନୀଲାଵପୁର୍ଭଵେତ୍ । ଲକ୍ଷ୍ମୀରୂପତ୍ଵମାପନ୍ନା ଧନଵାଗ୍ରୂପିଣୀ ହି ସା
ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରସର ରୂପ ନେଇ, ସେ ନୀଳା ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ । ଲକ୍ଷ୍ମୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ଧନର ମୂର୍ତ୍ତି ।
ଏଵଂ ଦେଵୀସ୍ଵରୂପା ସା ଜଗତଃ ଶ୍ରୀଃ ଶ୍ରୀତାହରିମ୍ । ସମସ୍ତଵିଦ୍ଯାଭେଦା ସ୍ଯୁର୍ଲକ୍ଷ୍ମୀରୂପା ଵରାନନେ
ଏଭଳି ଦେବୀଙ୍କର ନିଜ ରୂପ ହେଉଛି ଜଗତର ଶ୍ରୀ, ଶୁଭାନନେ । ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ରୂପରେ ଅଛି ।
ଶ୍ରୀରୂପମଖିଲଂ ସର୍ଵଂ ତସ୍ଯା ହି ଵପୁରୁଚ୍ଯତେ । ସୌଂଦର୍ଯଂ ଶୀଲଵୃତ୍ତଂ ଚ ସୌଭାଗ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ସଂସ୍ଥିତମ୍ । ତସ୍ଯା ରୂପଂ ଚ ଗିରିଜେ ସର୍ଵାସାଂ ମୂର୍ଧ୍ନି ଯୋଷିତାମ୍
ସମସ୍ତ ଶୌଭନ୍ୟ ତାଙ୍କର ରୂପ ଭାବରେ କହାଯାଏ । ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଲାବଣ୍ୟ, ଚରିତ୍ର, ଆଚରଣ ଓ ସଉଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କର ରୂପ । ଗିରିଜେ, ସମସ୍ତ ମହିଳାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ତାଙ୍କର ରୂପ ଅଛି ।
ଯସ୍ଯାଃ କଟାକ୍ଷାଯ ତମୋଗ୍ରଦୃଷ୍ଟ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମାଶିଵସ୍ସ୍ଵର୍ଗପତିର୍ମହେଂଦ୍ରଃ । ଚଂଦ୍ରଶ୍ଚ ସୂର୍ଯୋ ଧନଦୋପମୋଗ୍ନିଃ ପ୍ରଭୂତମୈଶ୍ଵର୍ଯମଵାପ୍ନୁଵଂତି
ତାଙ୍କର କ୍ଷଣିକ ଚାହିଁବାରେ, ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ, ସ୍ୱର୍ଗର ମହାରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର, ଚାନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଧନର ଦେବତା କୁବେର ଓ ଅଗ୍ନି, ବହୁତ ଶକ୍ତି ଓ ଏଶ୍ୱର୍ୟ ପାଇଥାନ୍ତି ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ଶ୍ରୀଃ କମଲା ଵିଦ୍ଯା ମାତା ଵିଷ୍ଣୁପ୍ରିଯା ସତୀ । ପଦ୍ମାଲଯା ପଦ୍ମହସ୍ତା ପଦ୍ମାକ୍ଷୀ ଲୋକସୁଂଦରୀ
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶ୍ରୀ, କମଳା, ବିଦ୍ୟା, ମାତା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ସତୀ; କମଳରେ ବସିଥିବା, କମଳ ହାତରେ ଧରିଥିବା, କମଳ ଚକ୍ଷୁ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୁନ୍ଦରୀ।
ଭୂତାନାମୀଶ୍ଵରୀ ନିତ୍ଯା ସହ୍ଯା ସର୍ଵଗତା ଶୁଭା । ଵିଷ୍ଣୁପତ୍ନୀ ମହାଦେଵୀ କ୍ଷୀରୋଦତନଯା ରମା
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଇଶ୍ୱରୀ, ଚିରକାଳୀନ, ସହିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଶୁଭା; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନା, ମହାଦେବୀ, କ୍ଷୀର ସମୁଦ୍ରର ଝିଅ, ରମା।
ଅନଂତା ଲୋକମାତା ଭୂର୍ନୀଲା ସର୍ଵସୁଖପ୍ରଦା । ରୁକ୍ମିଣୀ ଚ ତଥା ସୀତା ସର୍ଵଵେଦଵତୀ ଶୁଭା
ଅନନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ମାତା, ଭୂମି, ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦେଇଥିବା; ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ସୀତା, ସମସ୍ତ ବେଦର ଅବତାର, ଶୁଭା।
ସତୀ ସରସ୍ଵତୀ ଗୌରୀ ଶାଂତିଃ ସ୍ଵାହା ସ୍ଵଧା ରତିଃ । ନାରାଯଣୀ ଵରାରୋହା ଵିଷ୍ଣୋର୍ନିତ୍ଯାନପାଯିନୀ
ସତୀ, ସରସ୍ୱତୀ, ଗୌରୀ, ଶାନ୍ତି, ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧା, ରତି; ନାରାୟଣୀ, ଉତ୍ତମ ଶରୀର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସହ ସଦା ଅଅଲଗ।