ଦର୍ଭଭସ୍ମସମାସୀନଃ ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ଵାଗ୍ଯତଃ । ତାଵତ୍ସ ଦେଵତାରୂପୋ ଧ୍ଯାନଂ ଚାନ୍ତଃ ସମାଚରେତ୍
ଦର୍ଭା ଘାସ କିମ୍ବା ଭସ୍ମରେ ବସି, ଶ୍ୱାସ ଓ କଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦେବତାଙ୍କର ରୂପକୁ ଅନ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଶିଖାଂତେ ଦ୍ଵାଦଶାଂଗୁଲ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ସୂକ୍ଷ୍ମତନୁଂ ଶିଵମ୍ । ଅଂତଶ୍ଚରଂତଂ ଭୂତେଷୁ ଗୁହାଯାଂ ଵିଶ୍ଵମୂର୍ତିଷୁ
ଚୁଡ଼ାର ଶେଷରେ, ବାରଟି ଆଙ୍ଗୁଳ ଅଞ୍ଚଳରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶିବ ରୂପ ବସିଛନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିତ, ବିଶ୍ୱର ରୂପରେ ଗୁପ୍ତ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵାଭରଣସଂଯୁକ୍ତମଣିମାଦି ଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍ । ଧ୍ଯାତ୍ଵା ତଂ ଧାରଯେଚ୍ଚିତ୍ତେ ତଦ୍ଵ୍ଯାପ୍ତ୍ଯା ପୂରଯେତ୍ତନୂମ୍
ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ, ମଣି, ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ମନରେ ଧରିବା ଓ ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଦେହକୁ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତଯା ଦୀପ୍ତ୍ଯା ଶରୀରସ୍ଥଂ ପାପଂ ନାଶମୁପାଗତମ୍ । ସ୍ଵର୍ଣଂ ପାରଦସଂପର୍କାଦ୍ରକ୍ତଂ ଶ୍ଵେତଂ ଯଥା ଭଵେତ୍
ସେଇ ଚମକରେ ଦେହରେ ଥିବା ପାପ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ସୁନା ପାରଦ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଲାଲ କିମ୍ବା ଧଳା ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ଦ୍ଵାଦଶଦଲାଵୃତ୍ତମଷ୍ଟପଂଚତ୍ରିରେଵ ଵା । ପରିକଲ୍ପ୍ଯାସନଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ର ଲିଂଗଂ ନିଧାଯ ଚ
ବାର, ଆଠ, ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ତିନି ପାଖୁଡ଼ା ଆକୃତିରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଆସନ ତିଆରି କରି, ସେଠି ଲିଙ୍ଗକୁ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଗୁହାସ୍ଥିତଂ ମହେଶାନଂ ଲିଂଗେ ସଂଚିଂତଯେତ୍ତଥା । ଶୋଧିତେ କଲଶେ ତୋଯଂ ଶୋଧିତଂ ଗଂଧଵାସିତମ୍
ଗୁହାରେ ବସିଥିବା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ; ଶୁଦ୍ଧ କଳସରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ରଖିବା ଉଚିତ।
ସୁଗଂଧପୁଷ୍ପଂ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପ୍ରଣଵେନାଭିମଂତ୍ରିତମ୍ । ପ୍ରାଣାଯାମଶ୍ଚ ପ୍ରଣଵଃ ଶୂଦ୍ରେଷୁ ନ ଵିଧୀଯତେ
ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ରଖି, ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି, ପ୍ରାଣାୟାମ କରିବା ଉଚିତ; ହେଲେ ପ୍ରଣବ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମିତ ନୁହେଁ।
ପ୍ରାଣାଯାମପଦେ ଧ୍ଯାନଂ ଶିଵେତ୍ଯୋଙ୍କାରମଂତ୍ରଣମ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତାଦୀନି ପୂଜାଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଯାନି ଚ
ପ୍ରାଣାୟାମ ସମୟରେ 'ଶିବ' ଓ ଓଁ ମନ୍ତ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ପୂଜା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ—ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ।
ତାନି ସ୍ଥାପ୍ଯ ସମୀପେ ତୁ ତତଃ ସଂକଲ୍ପଯିଷ୍ଯତେ । ଶିଵପୂଜାଂ କରିଷ୍ଯାମି ଶିଵତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥମେଵ ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିକଟରେ ରଖି, ପରେ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିବା ଉଚିତ—'ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରିବି, ଶିବଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ।'
ଇତି ସଂକଲ୍ପଯିତ୍ଵା ତୁ ତତ ଆଵାହନାଦିକମ୍ । କୃତ୍ଵା ତୁ ସ୍ନାନପର୍ଯଂତଂ ତତଃ ସ୍ନାନଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍
ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ଆବାହନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରମରେ, ସ୍ନାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପରେ ସ୍ନାନ ଆୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ନମସ୍ତେତ୍ଯାଦିମଂତ୍ରେଣ ଶତରୁଦ୍ରିଯଵିଧାନତଃ । ଅଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ତୁ ଯା ଧାରା ମୁକ୍ତିଧାରେତି କୀର୍ତିତା
‘ନମସ୍ତେ’ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ନିୟମରେ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରାକୁ ମୁକ୍ତି ଧାରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଯା ଯଃ ସ୍ନାପଯେନ୍ମାସଂ ଜପନ୍ରୁଦ୍ରମୁପାଂଶୁ ଵା । ଏକଵାରଂ ତ୍ରିଵାରଂ ଚ ପଂଚ ସପ୍ତ ନଵାପି ଵା
ଏହି ଧାରାରେ, ଯିଏ ଏକ ମାସ ସ୍ନାନ କରେ, ଉପାଂଶୁ ରୁଦ୍ର ଜପ କରେ, ଏକ, ତିନି, ପାଞ୍ଚ, ସାତ, କିମ୍ବା ନଉଥର କରେ,
ଏକାଦଶମଥୋ ଵାରମଥୈକାଦଶଚାନ୍ଵିତମ୍ । ମୁକ୍ତିସ୍ନାନମିଦଂ ଜ୍ଞେଯଂ ମାସଂ ମୋକ୍ଷପ୍ରଦାଯକମ୍
ଏକାଦଶ କିମ୍ବା ଏକାଦଶ ଥର କରେ, ଏହି ସ୍ନାନକୁ ମୁକ୍ତି ସ୍ନାନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଏକ ମାସ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
ଶୈଵଯା ଵିଦ୍ଯଯା ସ୍ନାନଂ କେଵଲଂ ପ୍ରଣଵେନ ଚ । ମୃଣ୍ମଯୈର୍ନାଲିକେରସ୍ଯ ଶକଲୈଶ୍ଚୋର୍ମିଭିସ୍ତଥା
ଶିବ ଜ୍ଞାନରେ, କିମ୍ବା କେବଳ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ନାନ; ମାଟି ଭାଣ୍ଡ, ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡ, ଖଣ୍ଡ ଓ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା।
କାଂସ୍ଯେନ ମୁକ୍ତା ଭୁକ୍ତ୍ଯା ଚ ପୁଷ୍ପାଦିକ ସରେଣଵା । ସ୍ନାପଯେଦ୍ଦେଵଦେଵେଶଂ ଯଥାସଂଭଵମୀରିତୈଃ
ଯେଉଁଠି ଯେପରି ସମ୍ଭବ, କଂସ ପାତ୍ରରେ ମୁକ୍ତା, ଭୋଜନ ଓ ଫୁଲ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍।
ଶୃଂଗସ୍ଯ ଚ ଵିଧିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ନାନଯୋଗ୍ଯଂ ଯଥା ଭଵେତ୍ । ପୂର୍ଵମଂତସ୍ତୁ ସଂଶୋଧ୍ଯ ବହିରଂତସ୍ତୁ ଶୋଧଯେତ୍
ଏବେ ଶୃଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଣାଳୀ ଅଛି, ତାହା କହିବି। ପ୍ରଥମେ ଭିତରକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା, ପରେ ବାହାରକୁ ପରିଷ୍କାର କରିବା ଦରକାର।
ସୁସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଲଘୁକୃତ୍ଵାଥ ନାଗଂ ଛିଂଦ୍ଯାତ୍କଥଂଚନ । ନୀଚୈକଦେଶଵିନ୍ଯସ୍ତଦ୍ଵାରଦ୍ରୋଣ୍ଯା ସୁଵୃତ୍ତଯୋଃ
ଶୃଙ୍ଗକୁ ଭଲଭାବେ ତେଲ ଲଗାଇ ହାଲୁକା କରି, ସାବଧାନରେ କାଟିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ଭଲ ଆକୃତିର ପାତ୍ର କିମ୍ବା ଡାଙ୍ଗରେ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଦରକାର।
କୁଶାନୁଯୁତଯା ସ୍ନାନଂ ଦେଵାଯ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । ଏଵଂ ଗଵଯଶୃଂଗସ୍ଯ ଜଲମୂର୍ତିରଥୋଚ୍ଯତେ
କୁଶ ଘାସ ସହିତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ନାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଗବୟ ଶୃଙ୍ଗର ଜଳ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା।
ଦ୍ଵାରେ ନିଷିଦ୍ଧଲୋହାର୍ଦ୍ଧଂ ସଂଧିଦ୍ଵାରା ସମନ୍ଵିତେ । ଯୋଗଵକ୍ତ୍ରଂ ନାଗଦଂଡଂ ନାଗାକାରଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍
ମୁହଁରେ ଅନୁଚିତ ଧାତୁର ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯୋଗ ମୁହଁ ସହିତ, ନାଗ ଦଣ୍ଡ ଭଳି, ନାଗ ଆକୃତିର ମୁହଁ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ଫଲସ୍ଥାନେ ତୁ ଚଷକଂ ଦଂଡେନ ସମରଂଧ୍ରକମ୍ । ତତ୍ରୈଵ ପାତଯେତ୍ତୋଯମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଯଂତ୍ରଘଟେ ସ୍ଥିତମ୍
ଫଳ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଛୋଟ ପାତ୍ର ରଖିବା, ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଛିଦ୍ର କରିବା ଦରକାର। ସେଠାରେ ଉପର ପାତ୍ରରେ ରଖା ଜଳ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାଲିବା ଉଚିତ।
ପାତଯେଦଥ ଚାନ୍ଯେନ ଵାମେନୈଵ କରେଣ ଵା । ମୁକ୍ତିଧାରାକୃତା ତେନ ପଵିତ୍ରଂ ପାପନାଶନମ୍
ଏପରେ ଅନ୍ୟ ହାତ କିମ୍ବା ବାମ ହାତରେ ଜଳ ଢାଲିବା ଦ୍ୱାରା ଏକ ମୁକ୍ତିଧାରା ତିଆରି ହୁଏ, ଯାହା ପବିତ୍ର ଓ ପାପ ନାଶ କରେ।
ଏଵଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଦେଵେଶଂ ପଂଚଗଵ୍ଯୈସ୍ତଥୈଵ ଚ । ପଂଚାମୃତୈରଥ ସ୍ନାପ୍ଯ ମଧୁରତ୍ରିତଯେନ ଚ
ଏଭଳି ଦେବଙ୍କୁ ବସାଇ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ପରେ ପଞ୍ଚାମୃତ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯିବ।
ଵିଭୂଷ୍ଯ ଭୂଷକୈର୍ଦେଵଂ ପୁନଃ ସ୍ନାପ୍ଯ ମହେଶ୍ଵରମ୍ । ଶୀତୋପଚାରଂ କୃତ୍ଵାଥ ତତ ଆଚମନାଦିକମ୍
ଦେବତାଙ୍କୁ ଭୂଷଣ ଦେଇ ଆଲଙ୍କୃତ କରି, ପୁନି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯିବ। ପରେ ଶୀତଳ ଉପଚାର ଦେଇ, ଆଚମନ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଚାର କରିବା ଉଚିତ।
ଵସ୍ତ୍ରଂ ତଥୋପଵୀତଂ ଚ ପଂଚଗଂଧକମେଵ ଚ । କର୍ପୂରମରୁଵଂ ଚାପି ପାଟୀରମଥ ଵା ଭଵେତ୍
ପରେ ବସ୍ତ୍ର, ଉପବୀତ ଓ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଗନ୍ଧ ଦେବା ଉଚିତ। କର୍ପୂର, ମରୁବା ଓ ପାଟୀର ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରିବେ।
ଉଭଯଂ ମିଶ୍ରିତଂ ଵାପି ଶିଵଲିଂଗଂ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍ । କୃତ୍ସ୍ନପୀଠଂ ଗଂଧପୂର୍ଣଂ ଯଦ୍ଵା ଵିଭଵସାରତଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ମିଶାଇ କିମ୍ବା ଅଲଗା ଭାବେ ଶିବଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୀଠକୁ ଗନ୍ଧରେ ପୂରଣ କରିବା, କିମ୍ବା ଯେତେ ଶକ୍ତି ଅଛି ତାହା ଅନୁଯାୟୀ।
ତୂଷ୍ଣୀମଥୋପଚାରଂ ଵା କାଲିଯଂ ପୁଷ୍ପମର୍ପଯେତ୍ । ଶ୍ରୀପତ୍ରମରୁଚିତ୍ଯାଜଂ ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯାଖିଲଂ ଯଥା
ପରେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବେ କିମ୍ବା ଉପଚାର ସହିତ କଳା ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରୀପତ୍ର, ଅରୁଚି ଓ ଯାଜ୍ଞ ଯେତେ ଶକ୍ତି ଅଛି ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଦେବା ଉଚିତ।
ଅନେକଦ୍ରଵ୍ଯଧୂପଂ ଚ ଗୁଗ୍ଗୁଲଂ କେଵଲଂ ତଥା । କପିଲାଘୃତସଂଯୁକ୍ତଂ ସର୍ଵଧୂପାଯ ଶସ୍ଯତେ
ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଧୂପ କିମ୍ବା କେବଳ ଗୁଗ୍ଗୁଳୁ ଦେଇପାରିବେ। କପିଳା ଗ଼ଁଠି ଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇଲେ ସମସ୍ତ ଧୂପ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ।
ଧୂପଂ ଦତ୍ଵା ଯଥାଶକ୍ତି କପିଲାଘୃତଦୀପକାନ୍ । ଅଥଵାପ୍ଯାଜ୍ଯମାତ୍ରେଣ ଦୀପାନ୍ଦତ୍ଵୋପହାରକମ୍
ଯେତେ ଶକ୍ତି ଅଛି ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଧୂପ ଓ କପିଳା ଗ଼ଁଠି ଘିଅର ଦୀପ ଦେବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା କେବଳ ଘିଅ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯୁପପନ୍ନଂ ଚ ଦତ୍ଵା ପୁଷ୍ପସମନ୍ଵିତମ୍ । ମୁଖଶୁଦ୍ଧିଂ ତତୋ ଦତ୍ଵା ଦତ୍ଵା ତାଂବୂଲମାଦରାତ୍
ଯେତେ ଶକ୍ତି ଅଛି ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଫୁଲ ସହିତ ଦେଇ, ପରେ ମୁଁହ ପରିଷ୍କାର କରାଯିବା ଓ ଆଦର ସହିତ ତାମ୍ବୁଳ ଦେବା ଉଚିତ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣନମସ୍କାରୌ ପୂଜୈଵଂ ହି ସମାପ୍ଯତେ । ଗୀତାଂଗପଂଚକଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତାନି ଵିଜ୍ଞାପଯାମି ତେ
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ ଓ ନମସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା ଏଭଳି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ପରେ ଗୀତର ପଞ୍ଚ ଅଙ୍ଗ ବିଷୟରେ ତୁମକୁ କହିବି।