କୋଣଦ୍ଵାଦଶକାଂଦୋଲାଂ ପାଦୁକାଵ୍ଯଜନାନି ଚ । ଚାମରଚ୍ଛତ୍ରଯୁଗଲଂ ଵିଷ୍ଣୁବ୍ରହ୍ମାଦିକଂ ତଥା
ବାରୋଟି କୋଣ ଥିବା ଝୁଲା, ପାଦୁକା, ବିଶ୍ରାମ ପଙ୍ଖା, ଚାମର ଓ ଛତା ଯୁଗଳ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ଚିତ୍ର ଦେଇ ତାଲି ଦେବା ଉଚିତ୍ ।
ଚୂର୍ଣୈର୍ଵିରଚଯେଦ୍ଵେଦ୍ଯାଂ ଧୀମାନ୍ଦେଵାଲଯେଽପି ଵା । ଯତ୍ରାପି ଦେଵପୂଜା ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ରୈଵଂ କଲ୍ପଯେଦ୍ବୁଧଃ
ଧୀମାନ୍ ଦେବାଳୟରେ କିମ୍ବା ବେଦୀରେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁଠି ଦେବପୂଜା ହୁଏ, ସେଠି ଏଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ସ୍ଵହସ୍ତରଚିତଂ ମୁଖ୍ଯଂ କ୍ରୀତଂ ଚୈଵ ତୁ ମଧ୍ଯମମ୍ । ଯାଚିତଂ ତୁ କନିଷ୍ଠଂ ସ୍ଯାଦ୍ବଲାତ୍କାରମଥାଧମମ୍
ନିଜ ହାତରେ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ମୁଖ୍ୟ, କିଣିଥିବା ମଧ୍ୟମ, ମାଗିଥିବା ନିମ୍ନ, ଜବରଦସ୍ତି ନେଇଥିବା ଅତି ନିମ୍ନ ଗଣାଯିବ ।
ଅର୍ହେଷୁ ଯତ୍ତ୍ଵନର୍ହେଷୁ ବଲାତ୍କାରାତ୍ତୁ ନିଷ୍ଫଲମ୍ । ରକ୍ତଶାଲି ଜପା ସ୍ଥାଣ କଲମାସିତ ରକ୍ତକୈଃ
ଯେଉଁ ଦାନ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଜବରଦସ୍ତି ନେଇ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଫଳ ଦେଇନାହିଁ । ରକ୍ତ ଚାଉଳ, ଜପା, ନିଶ୍ଚଳ ବସ୍ତୁ, କଳା ଚଣା, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ତଂଦୁଲୈର୍ଵ୍ରୀହିମାତ୍ରୋତ୍ଥୈଃ କର୍ଣୈଶ୍ଚୈଵ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଉତ୍ତମୈର୍ମଧ୍ଯମୈଶ୍ଚୈଵ କଥିତୈରଧମୈସ୍ତଥା
ଚାଉଳ, ଜାଉ, କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ, ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ପଦ୍ମାଦିସ୍ଥାପନୈରେଵ ତତ୍ସମ୍ଯଗ୍ଯାଗମାଚରେତ୍ । ପ୍ରାଗୁତ୍ତରମୁଖୋ ଵାପି ଯଦି ଵା ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ଭଵେତ୍
ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, କିମ୍ବା କେବଳ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ଆସନଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ । କୌଶଂ ଚାର୍ମ୍ମଂ ଚୈଲତୁଲ୍ଯଂ ଦାରଵଂ ତାଡପତ୍ରକମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଯେଉଁପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ଆସନ ବିଷୟରେ କହିବି; ଏହା କୁଶ ଘାସ, ଚମଡ଼, କପଡ଼, କାଠ, କିମ୍ବା ତାଳପତ୍ରରୁ ତିଆରି ହୋଇପାରେ।
କାଂବଲଂ କାଂଚନଂ ଚୈଵ ରାଜତଂ ତାମ୍ରମେଵ ଚ । ଗୋକରୀଷାର୍କଜୈର୍ଵାପି ଆସନଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍
ଉଲ ଲାଗି, ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ତାମ୍ବା, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁଖିଥିବା ଗୋମୟରୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ତିଆରି କରାଯାଇପାରିବ।
ଵୈଯାଘ୍ରଂ ରୌରଵଂ ଚୈଵ ହାରିଣଂ ମାର୍ଗମେଵ ଚ । ଚାର୍ମଂ ଚତୁର୍ଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯମଥ ବଂଧୁକମେଵ ଚ
ଚାରି ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ ଚମଡ଼ ଅଟେ—ବାଘ, ହରିଣ, କୃଷ୍ଣସାର, ଓ ରାସ୍ତାରେ ମରିଥିବା; ଏହା ସହ ବନ୍ଧୁକ ଚମଡ଼ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଯଥାସଂଭଵମେତେଷୁ ହ୍ଯାସନଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । କୃତପଦ୍ମାସନୋ ଵାପି ସ୍ଵାସ୍ତିକାସନ ଏଵ ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଲବ୍ଧ ବସ୍ତୁରୁ ଆସନ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ପଦ୍ମାସନ କିମ୍ବା ସ୍ୱାସ୍ତିକାସନରେ ବସିବା ଉଚିତ।
ଦର୍ଭଭସ୍ମସମାସୀନଃ ପ୍ରାଣାନାଯମ୍ଯ ଵାଗ୍ଯତଃ । ତାଵତ୍ସ ଦେଵତାରୂପୋ ଧ୍ଯାନଂ ଚାନ୍ତଃ ସମାଚରେତ୍
ଦର୍ଭା ଘାସ କିମ୍ବା ଭସ୍ମରେ ବସି, ଶ୍ୱାସ ଓ କଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦେବତାଙ୍କର ରୂପକୁ ଅନ୍ତରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଶିଖାଂତେ ଦ୍ଵାଦଶାଂଗୁଲ୍ଯେ ସ୍ଥିତଂ ସୂକ୍ଷ୍ମତନୁଂ ଶିଵମ୍ । ଅଂତଶ୍ଚରଂତଂ ଭୂତେଷୁ ଗୁହାଯାଂ ଵିଶ୍ଵମୂର୍ତିଷୁ
ଚୁଡ଼ାର ଶେଷରେ, ବାରଟି ଆଙ୍ଗୁଳ ଅଞ୍ଚଳରେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶିବ ରୂପ ବସିଛନ୍ତି; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିତ, ବିଶ୍ୱର ରୂପରେ ଗୁପ୍ତ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵାଭରଣସଂଯୁକ୍ତମଣିମାଦି ଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍ । ଧ୍ଯାତ୍ଵା ତଂ ଧାରଯେଚ୍ଚିତ୍ତେ ତଦ୍ଵ୍ଯାପ୍ତ୍ଯା ପୂରଯେତ୍ତନୂମ୍
ସମସ୍ତ ଭୂଷଣ, ମଣି, ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ମନରେ ଧରିବା ଓ ତାଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତିରେ ଦେହକୁ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତଯା ଦୀପ୍ତ୍ଯା ଶରୀରସ୍ଥଂ ପାପଂ ନାଶମୁପାଗତମ୍ । ସ୍ଵର୍ଣଂ ପାରଦସଂପର୍କାଦ୍ରକ୍ତଂ ଶ୍ଵେତଂ ଯଥା ଭଵେତ୍
ସେଇ ଚମକରେ ଦେହରେ ଥିବା ପାପ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ସୁନା ପାରଦ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଲାଲ କିମ୍ବା ଧଳା ହୋଇଯାଏ।
ତଦ୍ଦ୍ଵାଦଶଦଲାଵୃତ୍ତମଷ୍ଟପଂଚତ୍ରିରେଵ ଵା । ପରିକଲ୍ପ୍ଯାସନଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ତତ୍ର ଲିଂଗଂ ନିଧାଯ ଚ
ବାର, ଆଠ, ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ତିନି ପାଖୁଡ଼ା ଆକୃତିରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଆସନ ତିଆରି କରି, ସେଠି ଲିଙ୍ଗକୁ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଗୁହାସ୍ଥିତଂ ମହେଶାନଂ ଲିଂଗେ ସଂଚିଂତଯେତ୍ତଥା । ଶୋଧିତେ କଲଶେ ତୋଯଂ ଶୋଧିତଂ ଗଂଧଵାସିତମ୍
ଗୁହାରେ ବସିଥିବା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଲିଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ; ଶୁଦ୍ଧ କଳସରେ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଜଳ ରଖିବା ଉଚିତ।
ସୁଗଂଧପୁଷ୍ପଂ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ପ୍ରଣଵେନାଭିମଂତ୍ରିତମ୍ । ପ୍ରାଣାଯାମଶ୍ଚ ପ୍ରଣଵଃ ଶୂଦ୍ରେଷୁ ନ ଵିଧୀଯତେ
ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ ରଖି, ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ରରେ ଅଭିମନ୍ତ୍ରିତ କରି, ପ୍ରାଣାୟାମ କରିବା ଉଚିତ; ହେଲେ ପ୍ରଣବ ଶୂଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ନିୟମିତ ନୁହେଁ।
ପ୍ରାଣାଯାମପଦେ ଧ୍ଯାନଂ ଶିଵେତ୍ଯୋଙ୍କାରମଂତ୍ରଣମ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତାଦୀନି ପୂଜାଦ୍ରଵ୍ଯାଣି ଯାନି ଚ
ପ୍ରାଣାୟାମ ସମୟରେ 'ଶିବ' ଓ ଓଁ ମନ୍ତ୍ରରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ; ପୂଜା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ—ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ।
ତାନି ସ୍ଥାପ୍ଯ ସମୀପେ ତୁ ତତଃ ସଂକଲ୍ପଯିଷ୍ଯତେ । ଶିଵପୂଜାଂ କରିଷ୍ଯାମି ଶିଵତୁଷ୍ଟ୍ଯର୍ଥମେଵ ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନିକଟରେ ରଖି, ପରେ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିବା ଉଚିତ—'ମୁଁ ଶିବଙ୍କ ପୂଜା କରିବି, ଶିବଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ।'
ଇତି ସଂକଲ୍ପଯିତ୍ଵା ତୁ ତତ ଆଵାହନାଦିକମ୍ । କୃତ୍ଵା ତୁ ସ୍ନାନପର୍ଯଂତଂ ତତଃ ସ୍ନାନଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍
ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ଆବାହନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରମରେ, ସ୍ନାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପରେ ସ୍ନାନ ଆୟୋଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ନମସ୍ତେତ୍ଯାଦିମଂତ୍ରେଣ ଶତରୁଦ୍ରିଯଵିଧାନତଃ । ଅଵିଚ୍ଛିନ୍ନା ତୁ ଯା ଧାରା ମୁକ୍ତିଧାରେତି କୀର୍ତିତା
‘ନମସ୍ତେ’ ମନ୍ତ୍ର ଓ ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ନିୟମରେ, ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଧାରାକୁ ମୁକ୍ତି ଧାରା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଯା ଯଃ ସ୍ନାପଯେନ୍ମାସଂ ଜପନ୍ରୁଦ୍ରମୁପାଂଶୁ ଵା । ଏକଵାରଂ ତ୍ରିଵାରଂ ଚ ପଂଚ ସପ୍ତ ନଵାପି ଵା
ଏହି ଧାରାରେ, ଯିଏ ଏକ ମାସ ସ୍ନାନ କରେ, ଉପାଂଶୁ ରୁଦ୍ର ଜପ କରେ, ଏକ, ତିନି, ପାଞ୍ଚ, ସାତ, କିମ୍ବା ନଉଥର କରେ,
ଏକାଦଶମଥୋ ଵାରମଥୈକାଦଶଚାନ୍ଵିତମ୍ । ମୁକ୍ତିସ୍ନାନମିଦଂ ଜ୍ଞେଯଂ ମାସଂ ମୋକ୍ଷପ୍ରଦାଯକମ୍
ଏକାଦଶ କିମ୍ବା ଏକାଦଶ ଥର କରେ, ଏହି ସ୍ନାନକୁ ମୁକ୍ତି ସ୍ନାନ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ; ଏକ ମାସ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ।
ଶୈଵଯା ଵିଦ୍ଯଯା ସ୍ନାନଂ କେଵଲଂ ପ୍ରଣଵେନ ଚ । ମୃଣ୍ମଯୈର୍ନାଲିକେରସ୍ଯ ଶକଲୈଶ୍ଚୋର୍ମିଭିସ୍ତଥା
ଶିବ ଜ୍ଞାନରେ, କିମ୍ବା କେବଳ ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ରରେ ସ୍ନାନ; ମାଟି ଭାଣ୍ଡ, ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡ, ଖଣ୍ଡ ଓ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା।
କାଂସ୍ଯେନ ମୁକ୍ତା ଭୁକ୍ତ୍ଯା ଚ ପୁଷ୍ପାଦିକ ସରେଣଵା । ସ୍ନାପଯେଦ୍ଦେଵଦେଵେଶଂ ଯଥାସଂଭଵମୀରିତୈଃ
ଯେଉଁଠି ଯେପରି ସମ୍ଭବ, କଂସ ପାତ୍ରରେ ମୁକ୍ତା, ଭୋଜନ ଓ ଫୁଲ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଦେବଦେବଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଯିବା ଉଚିତ୍।
ଶୃଂଗସ୍ଯ ଚ ଵିଧିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ସ୍ନାନଯୋଗ୍ଯଂ ଯଥା ଭଵେତ୍ । ପୂର୍ଵମଂତସ୍ତୁ ସଂଶୋଧ୍ଯ ବହିରଂତସ୍ତୁ ଶୋଧଯେତ୍
ଏବେ ଶୃଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରଣାଳୀ ଅଛି, ତାହା କହିବି। ପ୍ରଥମେ ଭିତରକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରିବା, ପରେ ବାହାରକୁ ପରିଷ୍କାର କରିବା ଦରକାର।
ସୁସ୍ନିଗ୍ଧଂ ଲଘୁକୃତ୍ଵାଥ ନାଗଂ ଛିଂଦ୍ଯାତ୍କଥଂଚନ । ନୀଚୈକଦେଶଵିନ୍ଯସ୍ତଦ୍ଵାରଦ୍ରୋଣ୍ଯା ସୁଵୃତ୍ତଯୋଃ
ଶୃଙ୍ଗକୁ ଭଲଭାବେ ତେଲ ଲଗାଇ ହାଲୁକା କରି, ସାବଧାନରେ କାଟିବା ଉଚିତ। ଏହାକୁ ଭଲ ଆକୃତିର ପାତ୍ର କିମ୍ବା ଡାଙ୍ଗରେ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ରଖିବା ଦରକାର।
କୁଶାନୁଯୁତଯା ସ୍ନାନଂ ଦେଵାଯ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । ଏଵଂ ଗଵଯଶୃଂଗସ୍ଯ ଜଲମୂର୍ତିରଥୋଚ୍ଯତେ
କୁଶ ଘାସ ସହିତ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ନାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ଗବୟ ଶୃଙ୍ଗର ଜଳ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା।
ଦ୍ଵାରେ ନିଷିଦ୍ଧଲୋହାର୍ଦ୍ଧଂ ସଂଧିଦ୍ଵାରା ସମନ୍ଵିତେ । ଯୋଗଵକ୍ତ୍ରଂ ନାଗଦଂଡଂ ନାଗାକାରଂ ପ୍ରକଲ୍ପଯେତ୍
ମୁହଁରେ ଅନୁଚିତ ଧାତୁର ଅର୍ଦ୍ଧାଂଶ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯୋଗ ମୁହଁ ସହିତ, ନାଗ ଦଣ୍ଡ ଭଳି, ନାଗ ଆକୃତିର ମୁହଁ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ।
ଫଲସ୍ଥାନେ ତୁ ଚଷକଂ ଦଂଡେନ ସମରଂଧ୍ରକମ୍ । ତତ୍ରୈଵ ପାତଯେତ୍ତୋଯମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଯଂତ୍ରଘଟେ ସ୍ଥିତମ୍
ଫଳ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଛୋଟ ପାତ୍ର ରଖିବା, ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଛିଦ୍ର କରିବା ଦରକାର। ସେଠାରେ ଉପର ପାତ୍ରରେ ରଖା ଜଳ ଯନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଢାଲିବା ଉଚିତ।