ଆତନୁଷ୍ଵେତିଵାକ୍ଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରତିପାଦ୍ଯାଯ ତେ ନମଃ । ଅଷ୍ଟମୂର୍ତେ ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ପଶୂନାଂପତଯେ ନମଃ
'ଆତନୁଷ୍' ଭଳି ବାକ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଯେଉଁ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଅଷ୍ଟମୂର୍ତି, ପଶୁମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ତ୍ର୍ଯଂବକାଯ ତ୍ରିନେତ୍ରାଯ ସୋମସୂର୍ଯାଗ୍ନିଲୋଚନ । ସୁଭୃଂଗରାଜଧତ୍ତୂରଦ୍ରୋଣପୁଷ୍ପପ୍ରିଯାଯ ତେ
ତ୍ରୟମ୍ବକ, ତିନି ଆଖି ଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନି ଆଖି ଥିବା, ସୁଭୃଙ୍ଗ, ରାଜଧତ୍ତୁରା, ଦ୍ରୋଣ ଫୁଲର ପ୍ରିୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ବୃହତୀପୂଗପୁଂନାଗ ଚଂପକାଦିପ୍ରିଯାଯ ଚ । ନମସ୍ତେସ୍ତୁ ନମସ୍ତେସ୍ତୁ ଭୂଯ ଏଵ ନମୋନମଃ
ବୃହତୀ, ପୁଗ, ପୁନ୍ନାଗ, ଚମ୍ପକ ଓ ଅନ୍ୟ ଫୁଲର ପ୍ରିୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ନମସ୍କାର, ପୁନି ପୁନି ନମସ୍କାର।
ଶିଵୋ ହରିମଥ ପ୍ରାହ ମା ଭୈଷୀର୍ଵଦ ମେଽଖିଲମ୍ । ହନୁମାନୁଵାଚ- ଶିଵଲିଗାର୍ଚନଂ କାର୍ଯଂ ଭସ୍ମୋଦ୍ଧୂଲିତଦେହିନା
ଶିବ ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଭୟ କରନାହିଁ; ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହ।' ହନୁମାନ୍ କହିଲେ: 'ଯେଉଁ ଦେହ ଭସ୍ମ ଲଗାଇଛି, ସେ ଶିବଲିଙ୍ଗର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।'
ଦିଵାସଂପାଦିତୈସ୍ତୋଯୈଃ ପୁଷ୍ପାଦ୍ଯୈରପି ତାଦୃଶୈଃ । ଦେଵ ଵିଜ୍ଞାପଯିଷ୍ଯାମି ଶିଵପୂଜାଵିଧିଂ ଶୁଭମ୍
'ଦିନରେ ଆଣିଥିବା ଜଳ ଓ ଫୁଲ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ଦେଇ। ଦେବତା, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଶିବପୂଜାର ଶୁଭ ବିଧି ବୁଝାଇବି।'
ସାଯଂକାଲେ ତୁ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଅଶିରଃ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । କ୍ଷାଲିତଂ ଵସନଂ ଶୁଷ୍କଂ ଧୃତ୍ଵାଚମ୍ଯ ଦ୍ଵିରଗ୍ରଧୀଃ
'ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଆସିଲେ, ଯେଉଁ ମଣିଷର ମୁଣ୍ଡ ନାହିଁ, ସେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଧୋଇ ଶୁଖା ଜାମା ପିନ୍ଧି, ଶୁଦ୍ଧି କରି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ବସିବା ଉଚିତ।'
ଅଥ ଭସ୍ମ ସମାଦାଯ ଆଗ୍ନେଯଂ ସ୍ନାନମାଚରେତ୍ । ପ୍ରଣଵେନ ସମାମଂତ୍ର୍ଯାପ୍ଯଷ୍ଟଵାରମଥାପି ଵା
'ତାପରେ ଭସ୍ମ ନେଇ, ଅଗ୍ନିୟ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଣବ ମନ୍ତ୍ରରେ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଅଟି ଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ।'
ପଂଚାକ୍ଷରେଣ ମଂତ୍ରେଣ ନାମ୍ନା ଵା ଯେନକେନଚିତ୍ । ସପ୍ତାଭିମଂତ୍ରିତଂ ଭସ୍ମ ଦର୍ଭପାଣିଃ ସମାହରେତ୍
'ପଞ୍ଚାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର କିମ୍ବା କୌଣସି ନାମରେ, ସାତ ଥର ମନ୍ତ୍ରିତ ଭସ୍ମ, ଦର୍ଭା ହାତରେ ଧରି ନେବା ଉଚିତ।'
ଈଶାନଃ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାମୁକ୍ତ୍ଵା ଶିରସି ପାତଯେତ୍ । ତତ୍ପୁରୁଷାଯ ଵିଦ୍ମହେ ମୁଖେ ଭସ୍ମ ପ୍ରସେଚଯେତ୍
ଈଶାନଃ ସର୍ବବିଦ୍ୟାନାମ୍ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୁଣ୍ଡରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ । ତତ୍ପୁରୁଷାୟ ବିଦ୍ମହେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୁହଁରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଉଚିତ୍ ।
ଅଘୋରେଭ୍ଯୋଽଥ ଘୋରେଭ୍ଯୋ ଭସ୍ମ ଵକ୍ଷସି ନିକ୍ଷିପେତ୍ । ଵାମଦେଵାଯ ନମ ଇତି ଗୁହ୍ଯସ୍ଥାନେ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍
ଅଘୋରେଭ୍ୟଃ ଅଥ ଘୋରେଭ୍ୟଃ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଭସ୍ମ ଚାତିରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ । ବାମଦେବାୟ ନମଃ ଉଚ୍ଚାରି ଗୁପ୍ତଅଙ୍ଗରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ।
ସଦ୍ଯୋଜାତଂ ପ୍ରପଦ୍ଯାମି ନିକ୍ଷିପେଦଥ ପାଦଯୋଃ । ଉଦ୍ଧୂଲଯେତ୍ସମସ୍ତାଂଗେ ପ୍ରଣଵେନ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ସଦ୍ୟୋଜାତଂ ପ୍ରପଦ୍ୟାମି ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପାଦରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ । ପରେ, 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ।
ତ୍ରୈଵର୍ଣିକାନାମୁଦିତଃ ସ୍ନାନାଦିଵିଧିରୁତ୍ତମଃ । ଶୂଦ୍ରାଦୀନାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଦୁକ୍ତଂ ଗୁରୁଣା ତଥା
ତିନି ଉଚ୍ଚ ଜାତିର ପାଇଁ ଏହି ଉତ୍ତମ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ । ଏବେ ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ ଶୂଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଯାହା ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଇଛି, ତାହା କହିବି ।
ଶିଵେତି ପଦମୁଚ୍ଚାର୍ଯ ଭସ୍ମସଂମଂତ୍ରଯେତ୍ସୁଧୀଃ । ସପ୍ତଵାରମଥାଦାଯ ଶିଵାଯେତି ଶିରଃ କ୍ଷିପେତ୍
ଶିବ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଜ୍ଞାନୀ ଭସ୍ମକୁ ପବିତ୍ର କରିବେ । ପରେ, ସାତ ଥର ଭସ୍ମ ନେଇ, 'ଶିବାୟ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାଇବେ ।
ଶଂକରାଯ ମୁଖେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଜ୍ଞାଯ ହୃଦି କ୍ଷିପେତ୍ । ସ୍ଥାଣଵେ ନମ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଗୁହ୍ଯେ ଚାପି ସ୍ଵଯଂଭୁଵେ
‘ଶଂକରାୟ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ମୁହଁରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ । ‘ସର୍ବଜ୍ଞାୟ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ହୃଦୟରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ । ‘ସ୍ଥାଣବେ ନମଃ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଗୁପ୍ତଅଙ୍ଗରେ ଏବଂ ସ୍ୱୟଂଭୁରେ ଭସ୍ମ ଲଗାଇବା ଉଚିତ୍ ।
ଉଚ୍ଚାର୍ଯ ପାଦଯୋଃ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ଭସ୍ମଶୁଦ୍ଧମତଃ ପରମ୍ । ନମଃ ଶିଵାଯେତ୍ଯୁଚ୍ଚାର୍ଯ ସର୍ଵାଂଗୋଦ୍ଧୂଲନଂ ସ୍ମୃତମ୍
ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପବିତ୍ର ଭସ୍ମ ପାଦରେ ଲଗାଇବା ପରେ, 'ନମଃ ଶିବାୟ' ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ଭସ୍ମ ଛିଟିବା ଉଚିତ୍ ।
ତଦଭାଵେ ତୁ ଦୂର୍ଵାଃ ସ୍ଯୁସ୍ତଦଭାଵେ ତୁ ରାଜତମ୍ । ସଂଧ୍ଯୋପାସ୍ତିଂ ଜପଂ ଦେଵ୍ଯାଃ କୃତ୍ଵା ଦେଵଗୃହଂ ଵ୍ରଜେତ୍
ଭସ୍ମ ନଥିଲେ ଦୁର୍ବା ଗ୍ରାସ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ । ଦୁର୍ବା ମିଳିଲେ ନଥିଲେ ଚାନ୍ଦି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍ । ସନ୍ଧ୍ୟାପୂଜା ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ଜପ କରି ଦେବାଳୟକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ।
ଦେଵଵେଦିମଥୋ ଵାପି କଲ୍ପିତଂ ସ୍ଥଂଡିଲଂ ତୁ ଵା । ମୃଣ୍ମଯଂ କଲ୍ପିତଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ପଦ୍ମାଦିରଚନାଯୁତମ୍
ଦେବଙ୍କର ବେଦୀ, କିମ୍ବା ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ମଞ୍ଚ, କିମ୍ବା ଶୁଧ୍ଧ ମାଟିରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ଲୋଟସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆଲଂକାରିକ ଚିତ୍ର ସହିତ ତାଲି ଦେବା ଉଚିତ୍ ।
ଚାତୁର୍ଵର୍ଣକ ରଂଗୈଶ୍ଚ ଶ୍ଵେତେନୈକେନ ଵା ପୁନଃ । ଵିଚିତ୍ରାଣି ଚ ପଦ୍ମାନି ସ୍ଵସ୍ତିକାଦି ତଥୈଵ ଚ
ଚାରି ଜାତିର ରଙ୍ଗିନ ପିଠିକା, କିମ୍ବା କେବଳ ଧଳା ରଙ୍ଗ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ପଦ୍ମ, ସ୍ୱସ୍ତିକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଚିତ୍ର ଦେଇ ତାଲି ଦେବା ଉଚିତ୍ ।
ଉତ୍ପଲାଦି ଗଦା ଶଂଖ ତ୍ରିଶୂଲଂ ଡମରୁଂ ତଥା । ସରୋକ୍ତପଂଚପ୍ରାସାଦଂ ଶିଵଲିଂଗମଥୈଵ ଚ
ନୀଳପଦ୍ମ, ଗଦା, ଶଂଖ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଡମ୍ରୁ, ପଞ୍ଚ ଶିଖର ଦେବାଳୟ ଓ ଶିବଲିଙ୍ଗ ଆଦି ଚିତ୍ର ଦେଇ ତାଲି ଦେବା ଉଚିତ୍ ।
ସର୍ଵକାମଫଲଂ ଵୃକ୍ଷଂ କୁଲକଂ କୋଲକଂ ତଥା । ଷଟ୍କୋଣଂଚତ୍ରିକୋଣଂଚନଵକୋଣମଥାପିଵା
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ବୃକ୍ଷ, ଗୁଛା, ଛୋଟ ତାଲି, ଛଅ କୋଣ, ତିନି କୋଣ, ନଅ କୋଣ ଆଦି ଚିତ୍ର ଦେଇ ତାଲି ଦେବା ଉଚିତ୍ ।
କୋଣଦ୍ଵାଦଶକାଂଦୋଲାଂ ପାଦୁକାଵ୍ଯଜନାନି ଚ । ଚାମରଚ୍ଛତ୍ରଯୁଗଲଂ ଵିଷ୍ଣୁବ୍ରହ୍ମାଦିକଂ ତଥା
ବାରୋଟି କୋଣ ଥିବା ଝୁଲା, ପାଦୁକା, ବିଶ୍ରାମ ପଙ୍ଖା, ଚାମର ଓ ଛତା ଯୁଗଳ, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କର ଚିତ୍ର ଦେଇ ତାଲି ଦେବା ଉଚିତ୍ ।
ଚୂର୍ଣୈର୍ଵିରଚଯେଦ୍ଵେଦ୍ଯାଂ ଧୀମାନ୍ଦେଵାଲଯେଽପି ଵା । ଯତ୍ରାପି ଦେଵପୂଜା ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ରୈଵଂ କଲ୍ପଯେଦ୍ବୁଧଃ
ଧୀମାନ୍ ଦେବାଳୟରେ କିମ୍ବା ବେଦୀରେ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚିତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ । ଯେଉଁଠି ଦେବପୂଜା ହୁଏ, ସେଠି ଏଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ସ୍ଵହସ୍ତରଚିତଂ ମୁଖ୍ଯଂ କ୍ରୀତଂ ଚୈଵ ତୁ ମଧ୍ଯମମ୍ । ଯାଚିତଂ ତୁ କନିଷ୍ଠଂ ସ୍ଯାଦ୍ବଲାତ୍କାରମଥାଧମମ୍
ନିଜ ହାତରେ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ମୁଖ୍ୟ, କିଣିଥିବା ମଧ୍ୟମ, ମାଗିଥିବା ନିମ୍ନ, ଜବରଦସ୍ତି ନେଇଥିବା ଅତି ନିମ୍ନ ଗଣାଯିବ ।
ଅର୍ହେଷୁ ଯତ୍ତ୍ଵନର୍ହେଷୁ ବଲାତ୍କାରାତ୍ତୁ ନିଷ୍ଫଲମ୍ । ରକ୍ତଶାଲି ଜପା ସ୍ଥାଣ କଲମାସିତ ରକ୍ତକୈଃ
ଯେଉଁ ଦାନ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଜବରଦସ୍ତି ନେଇ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଫଳ ଦେଇନାହିଁ । ରକ୍ତ ଚାଉଳ, ଜପା, ନିଶ୍ଚଳ ବସ୍ତୁ, କଳା ଚଣା, ରକ୍ତବର୍ଣ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ତଂଦୁଲୈର୍ଵ୍ରୀହିମାତ୍ରୋତ୍ଥୈଃ କର୍ଣୈଶ୍ଚୈଵ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଉତ୍ତମୈର୍ମଧ୍ଯମୈଶ୍ଚୈଵ କଥିତୈରଧମୈସ୍ତଥା
ଚାଉଳ, ଜାଉ, କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଯଥାଯଥିକ ଭାବରେ, ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ପଦ୍ମାଦିସ୍ଥାପନୈରେଵ ତତ୍ସମ୍ଯଗ୍ଯାଗମାଚରେତ୍ । ପ୍ରାଗୁତ୍ତରମୁଖୋ ଵାପି ଯଦି ଵା ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ଭଵେତ୍
ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, କିମ୍ବା କେବଳ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ।
ଆସନଂ ଚ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ । କୌଶଂ ଚାର୍ମ୍ମଂ ଚୈଲତୁଲ୍ଯଂ ଦାରଵଂ ତାଡପତ୍ରକମ୍
ଏବେ ମୁଁ ଯେଉଁପରି ଦେଖିଛି ଓ ଶୁଣିଛି, ଆସନ ବିଷୟରେ କହିବି; ଏହା କୁଶ ଘାସ, ଚମଡ଼, କପଡ଼, କାଠ, କିମ୍ବା ତାଳପତ୍ରରୁ ତିଆରି ହୋଇପାରେ।
କାଂବଲଂ କାଂଚନଂ ଚୈଵ ରାଜତଂ ତାମ୍ରମେଵ ଚ । ଗୋକରୀଷାର୍କଜୈର୍ଵାପି ଆସନଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍
ଉଲ ଲାଗି, ସୁନା, ଚାନ୍ଦି, ତାମ୍ବା, କିମ୍ବା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଶୁଖିଥିବା ଗୋମୟରୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ତିଆରି କରାଯାଇପାରିବ।
ଵୈଯାଘ୍ରଂ ରୌରଵଂ ଚୈଵ ହାରିଣଂ ମାର୍ଗମେଵ ଚ । ଚାର୍ମଂ ଚତୁର୍ଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯମଥ ବଂଧୁକମେଵ ଚ
ଚାରି ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁ ଚମଡ଼ ଅଟେ—ବାଘ, ହରିଣ, କୃଷ୍ଣସାର, ଓ ରାସ୍ତାରେ ମରିଥିବା; ଏହା ସହ ବନ୍ଧୁକ ଚମଡ଼ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।
ଯଥାସଂଭଵମେତେଷୁ ହ୍ଯାସନଂ ପରିକଲ୍ପଯେତ୍ । କୃତପଦ୍ମାସନୋ ଵାପି ସ୍ଵାସ୍ତିକାସନ ଏଵ ଚ
ଏହି ସମସ୍ତ ଉପଲବ୍ଧ ବସ୍ତୁରୁ ଆସନ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ; ତାପରେ ପଦ୍ମାସନ କିମ୍ବା ସ୍ୱାସ୍ତିକାସନରେ ବସିବା ଉଚିତ।