ମୁଖବାହୂରୁପାଦାଃ ସ୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯ ଵର୍ଣା ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତୁ ପୃଥିଵୀ ତସ୍ଯ ଶିରସା ଦ୍ଯୌରଜାଯତ
ତାଙ୍କର ମୁହଁ, ବାହୁ, ଉରୁ ଓ ପାଦ ଅନୁକ୍ରମେ ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣର ରୂପ ନେଲା। ତାଙ୍କର ପାଦରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ମୁଣ୍ଡରୁ ଦିଗନ୍ତ ଜନ୍ମିଲା।
ମନସଶ୍ଚଂଦ୍ରମା ଜାତଶ୍ଚକ୍ଷୁଷଶ୍ଚ ପ୍ରଭାକରଃ । ମୁଖାଦଗ୍ନିଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ଵାଯୁଃ ପ୍ରାଣାତ୍ସଦାଗତିଃ
ତାଙ୍କର ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୁହଁରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ୱାସରୁ ସଦା ଚଳିଥିବା ବାୟୁ ଜନ୍ମିଲେ।
ନାଭେର୍ଵିରିଂଚିର୍ଗଗନଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍ । ଯସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଜଗଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ସନାତନାତ୍
ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵମଯୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣ ଇତୀରିତଃ । ଏଵଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ପୁନଃ ସଂଗ୍ରସତେ ହରିଃ
ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରି, ହରି ପୁଣି ସେଗୁଡିକୁ ଆପଣ ନିଜେ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି।
ନିଜଲୀଲାସମୁଦ୍ଭୂତଂ ତାନ୍ତଵଂ ଚୋର୍ଣନାଭିଵତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଣମିଂଦ୍ରଂ ରୁଦ୍ରଂ ଚ ଯମଂ ଵରୁଣମେଵ ଚ
ମକଡ଼ା ଯେପରି ନିଜ ଜାଲ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ତିଆରି କରେ, ସେପରି ହରି ନିଜ ଲୀଳାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଯମ ଓ ଭଳି ଭଳି ଭଗବାନ ଭଳି ଭଳି ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଲିନ କରନ୍ତି।
ନିଗୃହ୍ଯ ହରତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଧରିରହୋଚ୍ଯତେ । ଅସାଵେକାର୍ଣଵୀଭୂତେ ମାଯାଵଟତଲେ ପୁମାନ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ନିଜେ ନେଇଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ହରି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ ହେଲେ, ମାୟାର ମାଝରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
ଜଗତ୍ସ୍ଵଜଠରେ କୃତ୍ଵା ଶେତେ ତସ୍ମିନ୍ସନାତନଃ । ଆସୀଦେକୋ ହି ଵୈ ଚାତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣୋଽଚ୍ଯୁତଃ
ସେ ସନାତନ ପୁରୁଷ ନିଜ ଗର୍ଭରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ରଖି ଶୋଇଥାନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଏଠାରେ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅଚ୍ୟୁତ ମାତ୍ର ଅଛନ୍ତି।
ନ ବ୍ରହ୍ମା ନ ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ନ ଦେଵା ନ ମହର୍ଷଯଃ । ନେମେ ଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵ୍ଯୌ ଚ ନ ସୋମୋ ନ ଚ ଭାସ୍କରଃ
ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଦେବତା, ମହାର୍ଷି, ଦିଗନ୍ତ, ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ କେହି ଥିଲେ ନାହିଁ।
ନ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଲୋକାଶ୍ଚ ନ ଚାଂଡଂ ମହଦାଵୃତମ୍ । ଯସ୍ମାଜ୍ଜଗଦ୍ଵୃତଂ ତେନ ସକଲଂ ହରିଣା ଶୁଭେ
ତାକୁଣି ତାକୁଣି ନକ୍ଷତ୍ର, ଲୋକ, କିମ୍ବା ବଡ଼ ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଥିଲା ନାହିଁ। ହେ ଶୁଭେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥିଲା।
ସୃଷ୍ଟଂ ପୁନସ୍ତଥା ସର୍ଗେ ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣସ୍ସ୍ମୃତଃ । ତସ୍ଯ ଦାସ୍ଯଂ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାନୁ ମଂତ୍ରେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତୁ ପାର୍ଵତି
ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଲା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରର ଚତୁର୍ଥ ବିଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ସେବା କଥା କୁହାଯାଇଛି, ହେ ପାର୍ବତୀ।
ଦାସଭୂତମିଦଂ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯଂ ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ଏଵମର୍ଥଂ ଵିଦିତ୍ଵା ଵୈ ପଶ୍ଚାନ୍ମଂତ୍ରଂ ପ୍ରଯୋଜଯେତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ତାଙ୍କର ଦାସ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି। ଏହି ଅର୍ଥକୁ ଜାଣି, ପରେ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଵିଦିତ୍ଵା ତୁ ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥଂ ସିଦ୍ଧିଂ ନୈଵାଧିଗଚ୍ଛତି । ନ ତୁ ଭୁକ୍ତିଂ ଚ ଭକ୍ତିଂ ଚ ନ ଚ ମୁକ୍ତିଂ ଵରାନନେ
ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନ ଜାଣିଲେ, କେହି ସିଦ୍ଧି, ଭୋଗ, ଭକ୍ତି କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାମହେଶ୍ଵରସଂଵାଦେ ମଂତ୍ରାର୍ଥୋପଦେଶୋନାମ ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଦ୍ଵିଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଉପଦେଶ' ନାମକ ଦୁଇଶେ ଛବିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଵିସ୍ତରେଣ ମଯାଚକ୍ଷ୍ଵ ମଂତ୍ରାର୍ଥପଦଗୌରଵମ୍ । ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ଚ ତଦ୍ଵିଭୂତିଗୁଣାଂସ୍ତଥା
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ — ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ, ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ବିଭୂତି ଓ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ।
ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ଧାମଵ୍ଯୂହଭେଦାଂସ୍ତଥା ହରେଃ । ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ତତ୍ତ୍ଵେନ ମମ ସର୍ଵସୁରେଶ୍ଵର
ତୁମେ ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ଧାମ, ହରିଙ୍କ ରୂପର ବିଭାଗ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା, ହେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ଦେଵି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ । ଵିଭୂତିଗୁଣସଂଘାତଂ ତଦଵସ୍ଥାତ୍ମକଂ ହରେଃ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ — ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ, ମୁଁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ବିଭୂତି ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମୂହ, ଏବଂ ହରିଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିବି।
ଯଃ ପରଃ ପୁରୁଷୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣ ଉଦାହୃତଃ । ସ ଈଶ୍ଵରଶ୍ଚ ଜଗତାଂ ପରମାତ୍ମା ସନାତନଃ
ଯିଏ ପରମ ପୁରୁଷ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେହିଁ ଜଗତର ନାଥ, ସନାତନ ପରମାତ୍ମା।
ଵିଶ୍ଵତଃ ପାଣିପାଦଶ୍ଚ ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନ୍ଵିଶ୍ଵତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ଵିଶ୍ଵାନି ଭୁଵନାନ୍ଯସ୍ମିନ୍ଧାମାନି ପରମାଣି ଵୈ
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ ଓ ପାଦ ଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପ୍ରଭୁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧାମ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
ଧାରଯନ୍ସୋଽପ୍ଯତ୍ଯତିଷ୍ଠେନ୍ମନାଂସି ଚ ମନୀଷିଣାମ୍ । ଏଵଂ ବହୁସ୍ଵରୂପଃ ସଞ୍ଛ୍ରୀପତିଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଈଶ୍ଵରର୍ଯ୍ଯା ସହଭୋଗାର୍ଥଂ ଦିଵ୍ଯମଂଗଲରୂପଵାନ୍
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରୀପତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଜଣେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀଙ୍କର ଚିନ୍ତାକୁ ଉପରେ ଉଠିଗଲେ । ଏଭଳି ଅନେକ ରୂପରେ, ଦିବ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ସହ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ।
ବୃହଚ୍ଛରୀରୋଽଗ୍ନିସମାନରୂପୋ ଯୁଵା କୁମାରତ୍ଵମୁପେଯିଵାନ୍ହରିଃ । ରେମେ ଶ୍ରିଯାସୌ ଜଗତାଂ ଜନନ୍ଯା ସ୍ଵଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନଯା ଚଂଦ୍ରଇଵାମୃତାଂଶୁଃ
ହରିଙ୍କର ଶରୀର ବହୁତ ବଡ଼ ଓ ଅଗ୍ନିର ଭଳି ରୂପ ଥିଲା, ସେ ଯୁବକ ଓ କୁମାର ଭାବେ ଅବତାର ନେଲେ । ଶ୍ରୀଦେବୀ, ଯିଁ ଜଗତର ମାତା, ସେଙ୍କ ସହ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଅମୃତର କିରଣ ଦେଇ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ ।
ଅଯଂ ଚ ଜଗଦୀଶ୍ଵର୍ଯ୍ଯା କୁମାରୋ ନିତ୍ଯଯୌଵନଃ । କଂଦର୍ପ୍ପକୋଟିଲାଵଣ୍ଯଃ ସ ତସ୍ଥେ ପରମେ ପଦେ
ଏହି ଜଗତର ମହାରାଣୀଙ୍କ ପୁଅ ସଦା ଯୁବା ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଲାବଣ୍ୟ କୋଟି କାମଦେବଙ୍କ ଭଳି । ସେ ପରମ ପଦରେ ଉଭା ରହିଲେ ।
ଭୋଗାର୍ଥଂ ପରମଂ ଵ୍ଯୋମ ଲୀଲାର୍ଥମଖିଲଂ ଜଗତ୍ । ଭୋଗେନ କ୍ରୀଡଯା ଵିଷ୍ଣୋର୍ଵିଭୂତିଦ୍ଵଯସଂସ୍ଥିତିଃ
ଭୋଗ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ପରମ ଆକାଶ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ହରିଙ୍କ ଲୀଳା ପାଇଁ ଅଛି । ଭୋଗ ଓ କ୍ରୀଡା ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବିଭୂତି ରହିଛି ।
ଭୋଗେ ନିତ୍ଯସ୍ଥିତିସ୍ତସ୍ଯ ଲୀଲାଂ ସଂହରତେ କଦା । ଭୋଗୋ ଲୀଲା ଉଭୌସ୍ତସ୍ଯ ଧାର୍ଯ୍ଯେତେ ଶକ୍ତିମତ୍ତଯା
ସେ ସଦା ଭୋଗରେ ବସିଥାନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଲୀଳାକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି, ଭୋଗ ଓ ଲୀଳା ଦୁଇଟି ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ତ୍ରିପାଦ୍ଵ୍ଯାପ୍ତିଃ ପରେ ଧାମ୍ନି ପାଦୋସ୍ଯେହାଭଵତ୍ପୁନଃ । ତ୍ରିପାଦ୍ଵିଭୂତିର୍ନିତ୍ଯା ସ୍ଯାଦନିତ୍ଯଂ ପାଦମୈଶ୍ଵରମ୍
ତାଙ୍କର ତିନି ଅଂଶ ପରମ ଧାମକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ଏକ ଅଂଶ ଏଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା । ତିନି ଅଂଶ ସଦା ନିତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଏକ ଅଂଶ ଅନିତ୍ୟ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କର ଅଂଶ ।
ନିତ୍ଯଂ ତଦ୍ରୂପମୀଶସ୍ଯ ପରେ ଧାମ୍ନି ସ୍ଥିତଂ ଶୁଭମ୍ । ଅଚ୍ଯୁତଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ଦିଵ୍ଯଂ ସଦା ଯୌଵନମାଶ୍ରିତମ୍
ତାଙ୍କର ନିତ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ପରମ ଧାମରେ ବସିଛି; ଅଚଳ, ଶାଶ୍ୱତ, ଦିବ୍ୟ ଓ ସଦା ଯୁବା ଭାବରେ ଅଛି ।
ନିତ୍ଯଂ ସଂଭୋଗମୀଶ୍ଵର୍ଯା ଶ୍ରିଯା ଭୂମ୍ଯା ଚ ସଂଵୃତମ୍ । ନିତ୍ଯୈଵେଷା ଜଗନ୍ମାତା ଵିଷ୍ଣୋଃ ଶ୍ରୀରନପାଯିନୀ
ସେ ସଦା ଭୋଗରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛନ୍ତି, ଶ୍ରୀ ଓ ଭୂଦେବୀଙ୍କ ସହ । ଏହି ଶ୍ରୀ, ଯିଁ ଜଗତର ମାତା, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସଦା ଅଲଗା ହେଇପାରନ୍ତି ।
ଯଥା ସର୍ଵଗତୋ ଵିଷ୍ଣୁସ୍ତଥା ଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଶୁଭାନନେ । ଈଶାନା ସର୍ଵଜଗତୋ ଵିଷ୍ଣୁପତ୍ନୀ ସଦା ଶିଵା
ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସେପରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ, ଶୁଭାନନେ । ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସଦା ଶିବା ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଶାସନୀ ।
ସର୍ଵତଃ ପାଣିପାଦାଂତା ସର୍ଵତୋଽକ୍ଷିଶିରୋମୁଖୀ । ନାରାଯଣୀ ଜଗନ୍ମାତା ସମସ୍ତଜଗଦାଶ୍ରଯା
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ ଓ ପା ଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ, ମୁଣ୍ଡ ଓ ମୁହଁ ଥିବା, ନାରାୟଣୀ ଜଗତର ମାତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର ।
ଯଦପାଙ୍ଗାଶ୍ରିତଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଲଯୌ ଯସ୍ଯା ଉନ୍ମୀଲନନିମୀଲନାତ୍
ଯାହାଙ୍କର ଚାହିଁବାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ଜୀବ, ନିର୍ଭର କରେ । ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲିବା ଓ ବନ୍ଦ କରିବାରେ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଓ ସଂହାର ହୁଏ ।
ସର୍ଵସ୍ଯାଦ୍ଯା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତ୍ରିଗୁଣା ପରମେଶ୍ଵରୀ । ଲକ୍ଷ୍ଯାଲକ୍ଷ୍ଯସ୍ଵରୂପା ସା ଵ୍ଯାପ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା
ସମସ୍ତର ଆରମ୍ଭ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ତିନି ଗୁଣର ମାଳିକା, ପରମେଶ୍ୱରୀ । ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ସେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛନ୍ତି ।