ଵାନରଂ ପଶ୍ଯତି ହରୌ ମଂଡକଂ ଵିଷ୍ଣୁଭାଜନେ । ଚିକ୍ଷେପ ମୁନିସଂଘେଷୁ ପଶ୍ଯତ୍ସ୍ଵପି ମହେଶ୍ଵରଃ
ହରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବସିଥିବା ବାନରକୁ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଥାଳିରେ ଥିବା ମଣ୍ଡକଟିକୁ ମହେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ହନୂମତେ ଦତ୍ତଵାଂଶ୍ଚ ସ୍ଵୋଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ ପାଯସାଦିକମ୍ । ତ୍ଵଦୁଚ୍ଛିଷ୍ଟମଭୋଜ୍ଯଂ ତୁ ତଵୈଵ ଵଚନାଦ୍ଵିଭୋ
ତାହାପରେ, ନିଜ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଯେପରିକି ଖିର ଇତ୍ୟାଦି ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ। 'ତୁମ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ତୁମେ ନିଜେ କହିଛ।'
ଅନର୍ହଂ ମମ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପତ୍ରଂ ପୁଷ୍ପଂ ଫଲଂ ତଥା । ମହ୍ଯଂ ନିଵେଦ୍ଯ ସକଲଂ କୂପ ଏଵ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍
'ମୋ ପାଇଁ ତୁମ ନୈବେଦ୍ୟ, ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ ଇତ୍ୟାଦି ଅନୁଚିତ। ଯେଉଁଠି ମୋତେ ନିବେଦନ କରାଯାଏ, ସେସବୁ କୂଆରେ ଫେଙ୍କିଦିଅ।'
ଅଭୁକ୍ତେ ତ୍ଵଦ୍ଵଚୋ ନୂନଂ ଭୁକ୍ତେ ଚାପି କୃପା ତଵ । ସଦାଶିଵ ଉଵାଚ- ବାଣଲିଂଗେ ସ୍ଵଯଂଭୂତେ ଚଂଦ୍ରକାଂତେ ହ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
'ଯଦି ଖାଉନାହାଁତି, ସେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ; ଯଦି ଖାଉଛି, ସେ ତୁମ କୃପାରେ।' ସଦାଶିବ କହିଲେ—'ବାଣଲିଙ୍ଗରେ, ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରକାଁତ ରହିଛି—'
ଚାଂଦ୍ରାଯଣସମଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଶଂଭୋର୍ନୈଵେଦ୍ଯଭକ୍ଷଣମ୍ । ଭୁକ୍ତିଵେଲେଯମଧୁନା ତଦ୍ଵୈରସ୍ଯଂ କଥାଂତରାତ୍
'ଶିବଙ୍କ ନୈବେଦ୍ୟ ଭୋଜନ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ସମାନ ମନାଯିବ। ଏବେ ଭୋଜନର ସମୟ—ଯେଉଁ ଅସନ୍ତୋଷ ଅଛି, ତାହା ଛାଡ଼ିଦିଅ।'
ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ କଥଯିଷ୍ଯାମି ନିର୍ଵିଶଂକଂ ଵିଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ତତ୍ । ଅଥାସୌ ଜଲସଂସ୍କାରଂ କୃତଵାନ୍ଗୌତମୋ ମୁନିଃ
'ମୁଁ ଭୋଜନ କରିସାରି କହିବି—ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଖାଅ।' ତାପରେ ଗୌତମ ମୁନି ଜଳ ସଂସ୍କାର କଲେ।
ଆରକ୍ତସୁସ୍ନିଗ୍ଧସୁସୂକ୍ଷ୍ମ ଗାତ୍ରାନନେକଧା ଧୌତ ସୁଶୋଷିତାଂଗାନ୍ । ତଡାଗତୋଯୈଃ କୃତଵୀଜଘର୍ଷିତୈର୍ଵିଶୋଧିତୈସ୍ତୈଃ କରକାନପୂରଯତ୍
ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନରମ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ବହୁ ଭାବରେ ଧୋଇ ଭଲଭାବେ ଶୁଖାଇ, ପୋଖରୀର ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ଘସି ଏବଂ ପରିଷ୍କାର କରି, ସେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଘଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରିଲେ।
ନଦ୍ଯାଃ ସୈକତଵେଦିକାଂ ନଵତରାଂ ସଂଚ୍ଛାଦ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମାଂବରୈଃ ଶୁଦ୍ଧୈଃ ଶ୍ଵେତତରୈରଥୋପରିଘଟାଂସ୍ତୋଯେନ ପୂର୍ଣାନ୍କ୍ଷିପେତ୍ । କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ନାଲକଜାତିମାସ୍ତପୁଟକଂ କଂକୋଲକସ୍ତୂରିକାଚୂର୍ଣଂ ଚନ୍ଦନଚଂଦ୍ରରଶ୍ମିଵିଶଦାଂ ମାଲାଂ ପୁଟାଂ ତଂ କ୍ଷିପେତ୍
ନଦୀର ତାଜା ବାଳୁକାରେ ଏକ ନୂତନ ବେଦି ତିଆରି କରି, ଶୁଦ୍ଧ, ଧଳା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକି, ତା'ଉପରେ ଜଳଭରା ଘଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ରଖିଲେ। ତା'ଉପରେ ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡ, କପୂର, କଙ୍କୋଳ, କସ୍ତୂରୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚନ୍ଦନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକାଁତ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ମାଳା ରଖି, ସେ ପୁଡ଼ିକୁ ସେଠାରେ ରଖିଲେ।
ଯାମସ୍ଯାପି ପୁନଶ୍ଚ ଵାରିଵସନେନାଶୋଧ୍ଯ କୁଂଭେ କ୍ଷିପେଚ୍ଚଂଦ୍ର ଗ୍ରଂଥିମଥୋ ନିଧାଯ ବକୁଲଂ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ତଥା ପାଟଲାମ୍
ରାତିର ପାଳି ପାଇଁ ପୁଣି, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଘଡ଼ିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାଁତ ଗଠି ରଖି, ତା'ପରେ ବକୁଳ ଓ ପାଟଳା ଫୁଲ ଦେଲେ।
ଶେଫାଲୀସ୍ତବକମଥୋ ଜଲଂ ଚ ତତ୍ର ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଥମତ ଏଵ ତୋଯଶୁଦ୍ଧିମ୍ । କୃତ୍ଵାଥୋ ମୃଦୁତରସୂକ୍ଷ୍ମଵସ୍ତ୍ରଖଂଡେନାଵେଷ୍ଟେତ୍ସୃଣିକମୁଖଂ ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମଚଂଦ୍ରମ୍
ତା'ପରେ ଶେଫାଳି ଗୁଛ ଓ ଜଳ ସେଠାରେ ରଖି, ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ମୃଦୁ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଖଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଘଡ଼ିର ମୁହଁ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚନ୍ଦ୍ରକାଁତ ରେ ଢାକିଦେବା ଉଚିତ।
ଅନାତପପ୍ରଦେଶେ ତୁ ନିଧାଯ କରକାନଥ । ମଂଦଵାତସମୋପେତେ ସୂକ୍ଷ୍ମଵ୍ଯଜନଵୀଜିତେ
ଏପରେ, ଘଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ଛାୟା ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠି ମାନ୍ଦ ବାତାସ ବହୁଛି, ସେଠାରେ ରଖି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଙ୍ଖାରେ ପଙ୍ଖା ହେବା ଉଚିତ।
ଅଥ ଉର୍ଵୀଶସଲିଲୈଃ ସିଂଚଯେତ୍ସୃଣିକାମପି । ସଂସ୍କୃତ୍ଵା ସ୍ଵାଯତାସ୍ତତ୍ର ନରା ନାର୍ଯୋଥ ଵା ନୃପ
ତା'ପରେ, ପୃଥିବୀର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ବା ଚକ୍ରକୁ ଛିଟିଇ, ଭଲଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ସେଠାରେ ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବେ, ରାଜନ।
ତତ୍କନ୍ଯା ଵା କ୍ଷାଲିତାଂଗା ଧୌତଵସ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ଵା ସହ । ମଧୁପିଂଗଲନିର୍ଯ୍ଯାସମସାଂଦ୍ରମଗୁରୁଦ୍ରଵମ୍
ସେଠାରେ, ଧୋଇଥିବା ଅଙ୍ଗ ଓ ପରିଷ୍କାର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା କନ୍ୟାମାନେ, ମଧୁ ରଙ୍ଗର, ଗାଢ଼ ନୁହେଁ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ—
ବାହୁମୂଲେ ଚ କଂଠେ ଚ ଵିଲିପ୍ଯ ସାଂଦ୍ରମେଵ ଚ । ମସ୍ତକେ ଜାପ୍ଯକଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ପଂଚଗଂଧଵିଲେପନମ୍
ବାହୁ ତଳେ ଓ କଣ୍ଠରେ ଗାଢ଼ ସୁଗନ୍ଧି ଲଗାଇ, ମୁଣ୍ଡରେ ଜପମାଳା ରଖି, ପଞ୍ଚଗନ୍ଧ ଲେପ ଲଗାଇବେ।
ପୁଷ୍ପନଦ୍ଧସୁକେଶାସ୍ତୁ ତାଃ ଶୁଭାସ୍ଯାଃ ସୁନିର୍ମଲାଃ । ଏଵମେଵୋଚିତାନାର୍ଯ ଆତ୍ତକୁଂକୁମଵିଗ୍ରହାଃ
ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ କେଶ, ଶୁଭ ମୁହଁ ଓ ଖୁବ ଶୁଦ୍ଧ, ଏଭଳି ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗ୍ୟ, କୁଙ୍କୁମ ଲଗାଇଥିବା ରୂପ ଧାରଣ କରି—
ଯୁଵତ୍ଯଶ୍ଚାରୁସର୍ଵାଂଗ୍ଯୋ ନିତରାଂ ଭୂଷଣୈରପି । ଏତାଦୃଗ୍ଵନିତାଭିର୍ଵାନରୈର୍ଵାଦାପଯେଜ୍ଜଲମ୍
ଏବଂ ଯୁବତୀମାନେ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ରୂପସୀ ଓ ଭାରି ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଏଭଳି ମହିଳାମାନେ କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ପରି ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଆଣିବା ଉଚିତ।
ତେଽପି ପ୍ରଦାନସମଯେ ସୂକ୍ଷ୍ମଵସ୍ତ୍ରାଲ୍ପଵେଷ୍ଟନମ୍ । ଅଥଵା ମକରେ ନ୍ଯସ୍ଯ କରକଂ ତତ୍ର ପଶ୍ଯ ହି
ଦାନ ସମୟରେ ସେମାନେ ସୁକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ରରେ ଗୁଆକୁ ବାନ୍ଧନ୍ତି, କିମ୍ବା ମକର ଆକୃତିର ପାତ୍ରରେ ଗୁଆ ରଖନ୍ତି; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖ।
ଦୋରିକାନ୍ଯସ୍ତମୁନ୍ମୁଚ୍ଯ ତତସ୍ତୋଯଂ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଏଵଂ ସତ୍କାରଯାମାସ ଗୌତମୋ ଭଗଵାନ୍ମୁନିଃ
ପାତ୍ରରୁ ଡୋରି ଖୋଲିବା ପରେ ପାଣି ଦିଅ; ଏଭଳି ଭାବେ ଭଗବାନ ଗୌତମ ମୁନି ସମ୍ମାନ ଦେବା ଆଚାର କଲେ।
ମହେଶାଦିଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଭୁକ୍ତଵତ୍ସୁ ମହାତ୍ମସୁ । ପ୍ରକ୍ଷାଲିତାଂଘ୍ରିହସ୍ତେଷୁ ଗଂଧୋଦ୍ଵର୍ତିତପାଣିଷୁ
ମହେଶ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମାମାନେ ଭୋଜନ କରିଥିବା ପରେ, ସେମାନଙ୍କର ପାଦ ଓ ହାତ ଧୋଇଦିଆଗଲା, ଏବଂ ହାତକୁ ସୁଗନ୍ଧି ଗୁଣ୍ଡ ଲଗାଯାଇଲା।
ତଦାସନସମାସୀନେ ଦେଵଦେଵେ ମହେଶ୍ଵରେ । ଅଥ ନୀଚସମାସୀନା ଦେଵାଃ ସର୍ଷିଗଣାସ୍ତଥା
ସେ ସମୟରେ ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ଆସନରେ ବସିଥିଲେ; ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ତଳ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିଲେ।
ମଣିପାତ୍ରେଷୁ ସଂଵେଷ୍ଟ୍ଯ ପୂଗଖଂଡାନ୍ସୁଧୂପିତାନ୍ । ଅକୋଣଵର୍ତୁଲାନ୍ସ୍ଥୂଲାନସୂକ୍ଷ୍ମାନକୃଶାନପି
ମଣିର ପାତ୍ରରେ ସୁଗନ୍ଧି ଲଗାଯାଇଥିବା ଗୁଆ ଟୁକୁଡ଼ାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ—କେଉଁସି କୋଣାଳା, କେଉଁସି ଗୋଲା, କେଉଁସି ମୋଟା, କେଉଁସି ସୂକ୍ଷ୍ମ, କେଉଁସି ପତଳା—ରଖାଯାଇଥିଲା।
ଶ୍ଵେତପତ୍ରାଣି ସଂଶୋଧ୍ଯ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା କର୍ପୂରଖଂଡକମ୍ । ଚୂର୍ଣଂ ଚ ଶଂକରାଯାଥ ନିଵେଦଯତି ଗୌତମେ
ଧୋଇଥିବା ସ୍ୱେତ ପତ୍ରରେ କର୍ପୂର ଟୁକୁଡ଼ା ଓ ଗୁଣ୍ଡ ରଖି, ଗୌତମ ତାହା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।
ଗୃହାଣ ଦେଵ ତାଂବୂଲମିତ୍ଯୁକ୍ତଵଚନେ ମୁନୌ । କପେ ଗୃହାଣ ତାଂବୂଲଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ମମ ଖଂଡକାନ୍
ମୁନି କହିଲେ, 'ଦେବ, ତାମ୍ବୁଳ ନିଅ।' ବାନର କହିଲା, 'ତୁମେ ତାମ୍ବୁଳ ନିଅ ଏବଂ ମୋତେ ଟୁକୁଡ଼ା ଦିଅ।'
ଉଵାଚ ଵାନରୋ ନାସ୍ତି ମମ ଶୁଦ୍ଧିର୍ମହେଶ୍ଵର । ଅନେକଫଲଭୁକ୍ତତ୍ଵାଦ୍ଵାନରସ୍ତୁ ଶୁଚିଃ କଥମ୍
ବାନର କହିଲା, 'ମହେଶ୍ୱର, ମୋର ପବିତ୍ରତା ନାହିଁ; ମୁଁ ଅନେକ ଫଳ ଖାଇଛି, ବାନର କିପରି ପବିତ୍ର ହେବ?'
ସଦାଶିଵ ଉଵାଚ-। ମଦ୍ଵାକ୍ଯାଦଖିଲଂ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯେନ୍ମଦ୍ଵାକ୍ଯାଦମୃତଂ ଵିଷମ୍ । ମଦ୍ଵାକ୍ଯାଦଖିଲା ଵେଦା ମଦ୍ଵାକ୍ଯାଦ୍ଦେଵତାଦଯଃ
ସଦାଶିବ କହିଲେ: 'ମୋର କଥାରେ ସବୁକିଛି ପବିତ୍ର ହୁଏ; ମୋର କଥାରେ ବିଷ ମଧୁ ହୁଏ; ମୋର କଥାରୁ ସମସ୍ତ ବେଦ ଓ ଦେବତାମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।'
ମଦ୍ଵାକ୍ଯାଦ୍ଧର୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ମଦ୍ଵାକ୍ଯାନ୍ମୋକ୍ଷ ଉଚ୍ଯତେ । ପୁରାଣାନ୍ଯାଗମାଶ୍ଚୈଵ ସ୍ମୃତଯୋ ମମ ଵାକ୍ଯତଃ
'ମୋର କଥାରୁ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ; ମୋର କଥାରୁ ମୋକ୍ଷ ଘୋଷିତ ହୁଏ; ପୁରାଣ, ଆଗମ ଓ ସ୍ମୃତିମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର କଥାରୁ ହୁଅନ୍ତି।'
ଅତୋ ଗୃହାଣ ତାଂବୂଲଂ ମମ ଦଦ୍ଯାଃ ସୁଖଂଡକାନ୍ । ହରିର୍ଵାମକରେଣାଦାତ୍ତାଂବୂଲଂ ପୂଗଖଂଡକମ୍
'ତେଣୁ ତାମ୍ବୁଳ ନିଅ ଏବଂ ମୋତେ ଟୁକୁଡ଼ା ଦିଅ।' ହରି ବାମ ହାତରେ ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଗୁଆ ଟୁକୁଡ଼ା ନେଲେ।
ତତଃ ପତ୍ରାଣି ସଂଗୃହ୍ଯ ତତଃ ଖଂଡାନ୍ସମର୍ପଯତ୍ । କର୍ପୂରମଗ୍ରତୋ ଦତ୍ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵାଽଭକ୍ଷଯଚ୍ଛିଵଃ
ତାପରେ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକୁ ଏକତ୍ର କରି ଟୁକୁଡ଼ା ଅର୍ପଣ କଲେ; ସାମ୍ନାରେ କର୍ପୂର ରଖାଯାଇଥିଲା, ଶିବ ତାହା ନେଇ ଖାଇଲେ।
ଦେଵେ ତୁ କୃତତାଂବୂଲେ ପାର୍ଵତୀ ମଂଦରାଚଲାତ୍ । ଜଯା ଵିଜଯଯୋର୍ହସ୍ତଂ ଗୃହୀତ୍ଵାଽଽଯାନ୍ମୁନେର୍ଗୃହମ୍
ଦେବତାମାନେ ତାମ୍ବୁଳ ଖାଇସାରିଲେ, ପାର୍ବତୀ ମନ୍ଦର ପର୍ବତରୁ ଜୟା ଓ ବିଜୟାଙ୍କ ହାତ ଧରି ମୁନିଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଦେଵପାଦୌ ତତୋ ନତ୍ଵା ଵିନମ୍ରଵଦନାଽଽଭଵତ୍ । ଉନ୍ନମଯ୍ଯ ମୁଖଂ ତସ୍ଯା ଇଦମାହ ତ୍ରିଲୋଚନଃ
ତାପରେ ଦେବୀଙ୍କ ପାଦକୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେ ନମ୍ର ମୁହଁ କଲେ; ମୁହଁ ଉଠାଇ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଶିବ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।