ଵ୍ଯଜ୍ଞାପଯଦମେଯାତ୍ମନ୍ଦେଵୈହି କରୁଣାନିଧେ । ମଧ୍ଯାହ୍ନୋଽଯଂ ଵ୍ଯତିକ୍ରାଂତୋ ଭୁକ୍ତିଵେଲାଽଖିଲସ୍ଯ ଚ
ଅପାର ଆତ୍ମା ଓ କରୁଣାର ସାଗର ଦେବଙ୍କୁ ବିନମ୍ର ଅନୁରୋଧ କଲେ: 'ଏବେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଅତିକ୍ରମ ହୋଇଗଲା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଖାଇବା ବେଳା ହେଲା।'
ଅଥାଚମ୍ଯ ମହାଦେଵୋ ଵିଷ୍ଣୁନା ସହିତୋ ଵିଭୁଃ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଗୌତମଗୃହଂ ଭୋଜନାଯୋପଚକ୍ରମେ
ତାପରେ ମହାଦେବ ଆଚମନ କରି, ବିଷ୍ଣୁ ସହିତ ଗୌତମଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଭୋଜନ ପାଇଁ ବସିଲେ।
ରତ୍ନାଂଗୁଲୀଯୈରଥ ନୂପୁରାଭ୍ଯାଂ ଦୁକୂଲବଂଧେନ ତଡିତ୍ସୁ କାଂଚ୍ଯା । ହାରୈରନେକୈରଥ କଂଠନିଷ୍କ ଯଜ୍ଞୋପଵୀତୋତ୍ତରଵାସସୀ ଚ
ତାପରେ ରତ୍ନ ଅଙ୍ଗୁଠି, ନୂପୁର, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ପ୍ରଭା ଦେଉଥିବା ରେଶମ ବାନ୍ଧ, ଅନେକ ହାର, ଗଳାର ଅଳଙ୍କାର, ଉପବୀତ ଓ ଉତ୍ତରୀୟ ପିନ୍ଧି,
ଵିଲଂବିଚଂଚନ୍ମଣିକୁଂଡଲେନ ସୁପୁଷ୍ପିଧମ୍ମିଲ୍ଲଵରେଣ ଦେଵଃ । ପଂଚାଂଗଗଂଧସ୍ଯ ଵିଲେପନେନ ବାହ୍ଵଂଗଦୈଃ କଂକଣକାଂଗୁଲୀଯକୈଃ
ଲଟକୁଥିବା ମଣି ଝୁମକା, ଫୁଲରେ ଗଠିଥିବା ଚୂଡ଼ା, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଗନ୍ଧ ଲେପନ, ବାହୁବନ୍ଧ, କଙ୍କଣ ଓ ଅଙ୍ଗୁଠି ପିନ୍ଧି,
ଇତ୍ଥଂ ଵିଭୂଷିତଃ ଶିଵୋ ନିଵିଷ୍ଟଉତ୍ତମାସନେ ସ୍ଵସଂମୁଖଂ ହରିଂ ତଥା ନ୍ଯଵେଶଯଦ୍ଵରାସନେ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସଂମୁଖୌ ସ୍ଥିତୌ ହରୀଶୌ ଦେଵସତ୍ତମୌ ସୁଵର୍ଣଭାଜନାନ୍ଯଥୋ ଦଦୌ ସ ଚାପି ଗୌତମଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ଶିବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରେ ବସି, ସାମ୍ନାରେ ହରିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆସନରେ ବସାଇଲେ। ଦୁଇ ଦେବତା ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ବସିଥିଲେ। ତାପରେ ଗୌତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଦେଲେ।
ତ୍ରିଂଶତ୍ପ୍ରଭେଦଭକ୍ଷ୍ଯକଂ ସୁପାଯସଂ ଚତୁର୍ଵିଧଂ ସୁପକ୍ଵପାକଜାତକଂ ଶତଦ୍ଵଯଂ ପ୍ରକଲ୍ପିତମ୍ । ଅପକ୍ଵପକ୍ଵମିଶ୍ରକଂ ଶତତ୍ରଯଂ ପ୍ରକଲ୍ପିତଂ ଶତଂଶତଂ ତଥା ସୁକଂଦଶାକକଂ ତଥା ମୁନିଃ
ତିରିଶି ପ୍ରକାର ମିଠା ଖାଦ୍ୟ, ଚାରି ପ୍ରକାର ଭଲ ରସି ଖିର, ଦୁଇଶଯ ଭଲ ଭାବରେ ପକା ଖାଦ୍ୟ, ତିନିଶଯ ମିଶ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶତଶତ ମୃଦୁ ମିଠା ପିଠା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିଲେ।
ଶାକାଦି ସର୍ପିଷାନ୍ଵିତଂ ଦଦୌ ଚ ପଂଚଵିଂଶତିଂ ସୁଶର୍କରାଦିକଂ ତଥା ସୁଚୂନଦାଡିମାଦିକମ୍ । ମୋଚାଫଲଂ ତୁ ଗୋସ୍ତନୀଂ ସୁଖର୍ଜୁନାଗରଂଗକଂ ଜଂବୂଫଲଂ ପ୍ରିଯାଲୁକଂ ଵିକଂକତଂ ଫଲଂ ତଥା
ପଚିଶି ପ୍ରକାର ଶାକ ଘିଅ ସହିତ, ଭଲ ଚିନି ମିଠା, କମଳା ଦାଣିମ୍ବ ଓ କାକୁଡି, କଦଳୀ, ଦୁଧଫଳ, ମଧୁର ଖଜୁରି, ଜାମୁ, ପିଆଳି, ବିକଂକଟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳ ଦେଲେ।
ଏଵମାଦୀନି ଚାନ୍ଯାନି ଦ୍ରଵ୍ଯାଣ୍ଯର୍ପ୍ଯ ଯଥାଵିଧି । ଦତ୍ଵା ଚାପୋଶନଂ ଵିପ୍ରୋ ଭୁଂଜଧ୍ଵମିତି ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ଉପସ୍ଥାପନ କରି, ପାନି ଦେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, 'ଏବେ ଖାଆନ୍ତୁ।'
ଭୁଂଜାନେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଵ୍ଯଜନଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଵସ୍ତ୍ରଜମ୍ । ଗୌତମଃ ସ୍ଵଯମାଦାଯ ଶିଵଵିଷ୍ଣୂ ଅଵୀଜଯତ୍
ସମସ୍ତେ ଖାଉଥିବା ବେଳେ, ଗୌତମ ନିଜେ ନରମ କପଡ଼ାରେ ବନାଯାଇଥିବା ବିଶେଷ ପଙ୍ଖା ନେଇ, ଶିବ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପଙ୍ଖା ହଲେ।
ପରିହାସମଥୋକର୍ତୁମିଯେଷ ପରମେଶ୍ଵରଃ । ପଶ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋ ହନୂମଂତଂ କଥଂ ଭୁଂକ୍ତେ ସ ଵାନରଃ
ତାପରେ, ପରମେଶ୍ୱର ହସିକି କହିଲେ, 'ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଦେଖ, ହନୁମାନ କେମିତି ଖାଉଛନ୍ତି—ସେ ବାନରଟି କିପରି ଖାଉଛି!'
ଵାନରଂ ପଶ୍ଯତି ହରୌ ମଂଡକଂ ଵିଷ୍ଣୁଭାଜନେ । ଚିକ୍ଷେପ ମୁନିସଂଘେଷୁ ପଶ୍ଯତ୍ସ୍ଵପି ମହେଶ୍ଵରଃ
ହରିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବସିଥିବା ବାନରକୁ ଦେଖି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଥାଳିରେ ଥିବା ମଣ୍ଡକଟିକୁ ମହେଶ୍ୱର ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ହନୂମତେ ଦତ୍ତଵାଂଶ୍ଚ ସ୍ଵୋଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ ପାଯସାଦିକମ୍ । ତ୍ଵଦୁଚ୍ଛିଷ୍ଟମଭୋଜ୍ଯଂ ତୁ ତଵୈଵ ଵଚନାଦ୍ଵିଭୋ
ତାହାପରେ, ନିଜ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଯେପରିକି ଖିର ଇତ୍ୟାଦି ହନୁମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ। 'ତୁମ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଖାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ତୁମେ ନିଜେ କହିଛ।'
ଅନର୍ହଂ ମମ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପତ୍ରଂ ପୁଷ୍ପଂ ଫଲଂ ତଥା । ମହ୍ଯଂ ନିଵେଦ୍ଯ ସକଲଂ କୂପ ଏଵ ଵିନିକ୍ଷିପେତ୍
'ମୋ ପାଇଁ ତୁମ ନୈବେଦ୍ୟ, ପତ୍ର, ପୁଷ୍ପ, ଫଳ ଇତ୍ୟାଦି ଅନୁଚିତ। ଯେଉଁଠି ମୋତେ ନିବେଦନ କରାଯାଏ, ସେସବୁ କୂଆରେ ଫେଙ୍କିଦିଅ।'
ଅଭୁକ୍ତେ ତ୍ଵଦ୍ଵଚୋ ନୂନଂ ଭୁକ୍ତେ ଚାପି କୃପା ତଵ । ସଦାଶିଵ ଉଵାଚ- ବାଣଲିଂଗେ ସ୍ଵଯଂଭୂତେ ଚଂଦ୍ରକାଂତେ ହ୍ଯଵସ୍ଥିତେ
'ଯଦି ଖାଉନାହାଁତି, ସେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ; ଯଦି ଖାଉଛି, ସେ ତୁମ କୃପାରେ।' ସଦାଶିବ କହିଲେ—'ବାଣଲିଙ୍ଗରେ, ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ରକାଁତ ରହିଛି—'
ଚାଂଦ୍ରାଯଣସମଂ ଜ୍ଞେଯଂ ଶଂଭୋର୍ନୈଵେଦ୍ଯଭକ୍ଷଣମ୍ । ଭୁକ୍ତିଵେଲେଯମଧୁନା ତଦ୍ଵୈରସ୍ଯଂ କଥାଂତରାତ୍
'ଶିବଙ୍କ ନୈବେଦ୍ୟ ଭୋଜନ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ସମାନ ମନାଯିବ। ଏବେ ଭୋଜନର ସମୟ—ଯେଉଁ ଅସନ୍ତୋଷ ଅଛି, ତାହା ଛାଡ଼ିଦିଅ।'
ଭୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ କଥଯିଷ୍ଯାମି ନିର୍ଵିଶଂକଂ ଵିଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ତତ୍ । ଅଥାସୌ ଜଲସଂସ୍କାରଂ କୃତଵାନ୍ଗୌତମୋ ମୁନିଃ
'ମୁଁ ଭୋଜନ କରିସାରି କହିବି—ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ଖାଅ।' ତାପରେ ଗୌତମ ମୁନି ଜଳ ସଂସ୍କାର କଲେ।
ଆରକ୍ତସୁସ୍ନିଗ୍ଧସୁସୂକ୍ଷ୍ମ ଗାତ୍ରାନନେକଧା ଧୌତ ସୁଶୋଷିତାଂଗାନ୍ । ତଡାଗତୋଯୈଃ କୃତଵୀଜଘର୍ଷିତୈର୍ଵିଶୋଧିତୈସ୍ତୈଃ କରକାନପୂରଯତ୍
ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନରମ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହକୁ ବହୁ ଭାବରେ ଧୋଇ ଭଲଭାବେ ଶୁଖାଇ, ପୋଖରୀର ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ଘସି ଏବଂ ପରିଷ୍କାର କରି, ସେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଘଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରିଲେ।
ନଦ୍ଯାଃ ସୈକତଵେଦିକାଂ ନଵତରାଂ ସଂଚ୍ଛାଦ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମାଂବରୈଃ ଶୁଦ୍ଧୈଃ ଶ୍ଵେତତରୈରଥୋପରିଘଟାଂସ୍ତୋଯେନ ପୂର୍ଣାନ୍କ୍ଷିପେତ୍ । କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ନାଲକଜାତିମାସ୍ତପୁଟକଂ କଂକୋଲକସ୍ତୂରିକାଚୂର୍ଣଂ ଚନ୍ଦନଚଂଦ୍ରରଶ୍ମିଵିଶଦାଂ ମାଲାଂ ପୁଟାଂ ତଂ କ୍ଷିପେତ୍
ନଦୀର ତାଜା ବାଳୁକାରେ ଏକ ନୂତନ ବେଦି ତିଆରି କରି, ଶୁଦ୍ଧ, ଧଳା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକି, ତା'ଉପରେ ଜଳଭରା ଘଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ରଖିଲେ। ତା'ଉପରେ ପଦ୍ମ ଡଣ୍ଡ, କପୂର, କଙ୍କୋଳ, କସ୍ତୂରୀ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଚନ୍ଦନ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକାଁତ ପରି ଶୁଦ୍ଧ ମାଳା ରଖି, ସେ ପୁଡ଼ିକୁ ସେଠାରେ ରଖିଲେ।
ଯାମସ୍ଯାପି ପୁନଶ୍ଚ ଵାରିଵସନେନାଶୋଧ୍ଯ କୁଂଭେ କ୍ଷିପେଚ୍ଚଂଦ୍ର ଗ୍ରଂଥିମଥୋ ନିଧାଯ ବକୁଲଂ କ୍ଷିପ୍ତ୍ଵା ତଥା ପାଟଲାମ୍
ରାତିର ପାଳି ପାଇଁ ପୁଣି, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ କରି, ଘଡ଼ିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାଁତ ଗଠି ରଖି, ତା'ପରେ ବକୁଳ ଓ ପାଟଳା ଫୁଲ ଦେଲେ।
ଶେଫାଲୀସ୍ତବକମଥୋ ଜଲଂ ଚ ତତ୍ର ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରଥମତ ଏଵ ତୋଯଶୁଦ୍ଧିମ୍ । କୃତ୍ଵାଥୋ ମୃଦୁତରସୂକ୍ଷ୍ମଵସ୍ତ୍ରଖଂଡେନାଵେଷ୍ଟେତ୍ସୃଣିକମୁଖଂ ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମଚଂଦ୍ରମ୍
ତା'ପରେ ଶେଫାଳି ଗୁଛ ଓ ଜଳ ସେଠାରେ ରଖି, ପ୍ରଥମେ ଜଳ ଶୁଦ୍ଧ କରି, ମୃଦୁ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ର ଖଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଘଡ଼ିର ମୁହଁ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚନ୍ଦ୍ରକାଁତ ରେ ଢାକିଦେବା ଉଚିତ।
ଅନାତପପ୍ରଦେଶେ ତୁ ନିଧାଯ କରକାନଥ । ମଂଦଵାତସମୋପେତେ ସୂକ୍ଷ୍ମଵ୍ଯଜନଵୀଜିତେ
ଏପରେ, ଘଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ଛାୟା ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଯେଉଁଠି ମାନ୍ଦ ବାତାସ ବହୁଛି, ସେଠାରେ ରଖି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ପଙ୍ଖାରେ ପଙ୍ଖା ହେବା ଉଚିତ।
ଅଥ ଉର୍ଵୀଶସଲିଲୈଃ ସିଂଚଯେତ୍ସୃଣିକାମପି । ସଂସ୍କୃତ୍ଵା ସ୍ଵାଯତାସ୍ତତ୍ର ନରା ନାର୍ଯୋଥ ଵା ନୃପ
ତା'ପରେ, ପୃଥିବୀର ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦର୍ବା ଚକ୍ରକୁ ଛିଟିଇ, ଭଲଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ସେଠାରେ ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ରହିବେ, ରାଜନ।
ତତ୍କନ୍ଯା ଵା କ୍ଷାଲିତାଂଗା ଧୌତଵସ୍ତ୍ରାଶ୍ଚ ଵା ସହ । ମଧୁପିଂଗଲନିର୍ଯ୍ଯାସମସାଂଦ୍ରମଗୁରୁଦ୍ରଵମ୍
ସେଠାରେ, ଧୋଇଥିବା ଅଙ୍ଗ ଓ ପରିଷ୍କାର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା କନ୍ୟାମାନେ, ମଧୁ ରଙ୍ଗର, ଗାଢ଼ ନୁହେଁ, ସୁଗନ୍ଧିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ—
ବାହୁମୂଲେ ଚ କଂଠେ ଚ ଵିଲିପ୍ଯ ସାଂଦ୍ରମେଵ ଚ । ମସ୍ତକେ ଜାପ୍ଯକଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ପଂଚଗଂଧଵିଲେପନମ୍
ବାହୁ ତଳେ ଓ କଣ୍ଠରେ ଗାଢ଼ ସୁଗନ୍ଧି ଲଗାଇ, ମୁଣ୍ଡରେ ଜପମାଳା ରଖି, ପଞ୍ଚଗନ୍ଧ ଲେପ ଲଗାଇବେ।
ପୁଷ୍ପନଦ୍ଧସୁକେଶାସ୍ତୁ ତାଃ ଶୁଭାସ୍ଯାଃ ସୁନିର୍ମଲାଃ । ଏଵମେଵୋଚିତାନାର୍ଯ ଆତ୍ତକୁଂକୁମଵିଗ୍ରହାଃ
ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ କେଶ, ଶୁଭ ମୁହଁ ଓ ଖୁବ ଶୁଦ୍ଧ, ଏଭଳି ଯେଉଁମାନେ ଯୋଗ୍ୟ, କୁଙ୍କୁମ ଲଗାଇଥିବା ରୂପ ଧାରଣ କରି—
ଯୁଵତ୍ଯଶ୍ଚାରୁସର୍ଵାଂଗ୍ଯୋ ନିତରାଂ ଭୂଷଣୈରପି । ଏତାଦୃଗ୍ଵନିତାଭିର୍ଵାନରୈର୍ଵାଦାପଯେଜ୍ଜଲମ୍
ଏବଂ ଯୁବତୀମାନେ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ରୂପସୀ ଓ ଭାରି ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଏଭଳି ମହିଳାମାନେ କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ପରି ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ଆଣିବା ଉଚିତ।
ତେଽପି ପ୍ରଦାନସମଯେ ସୂକ୍ଷ୍ମଵସ୍ତ୍ରାଲ୍ପଵେଷ୍ଟନମ୍ । ଅଥଵା ମକରେ ନ୍ଯସ୍ଯ କରକଂ ତତ୍ର ପଶ୍ଯ ହି
ଦାନ ସମୟରେ ସେମାନେ ସୁକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତ୍ରରେ ଗୁଆକୁ ବାନ୍ଧନ୍ତି, କିମ୍ବା ମକର ଆକୃତିର ପାତ୍ରରେ ଗୁଆ ରଖନ୍ତି; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖ।
ଦୋରିକାନ୍ଯସ୍ତମୁନ୍ମୁଚ୍ଯ ତତସ୍ତୋଯଂ ପ୍ରଦାପଯେତ୍ । ଏଵଂ ସତ୍କାରଯାମାସ ଗୌତମୋ ଭଗଵାନ୍ମୁନିଃ
ପାତ୍ରରୁ ଡୋରି ଖୋଲିବା ପରେ ପାଣି ଦିଅ; ଏଭଳି ଭାବେ ଭଗବାନ ଗୌତମ ମୁନି ସମ୍ମାନ ଦେବା ଆଚାର କଲେ।
ମହେଶାଦିଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଭୁକ୍ତଵତ୍ସୁ ମହାତ୍ମସୁ । ପ୍ରକ୍ଷାଲିତାଂଘ୍ରିହସ୍ତେଷୁ ଗଂଧୋଦ୍ଵର୍ତିତପାଣିଷୁ
ମହେଶ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ମହାତ୍ମାମାନେ ଭୋଜନ କରିଥିବା ପରେ, ସେମାନଙ୍କର ପାଦ ଓ ହାତ ଧୋଇଦିଆଗଲା, ଏବଂ ହାତକୁ ସୁଗନ୍ଧି ଗୁଣ୍ଡ ଲଗାଯାଇଲା।
ତଦାସନସମାସୀନେ ଦେଵଦେଵେ ମହେଶ୍ଵରେ । ଅଥ ନୀଚସମାସୀନା ଦେଵାଃ ସର୍ଷିଗଣାସ୍ତଥା
ସେ ସମୟରେ ଦେବଦେବ ମହେଶ୍ୱର ତାଙ୍କ ଆସନରେ ବସିଥିଲେ; ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ତଳ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିଲେ।