ଯସ୍ମାଦୁଦ୍ଭୂତମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଯସ୍ମିନ୍କସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଵର୍ତତେ । ତସ୍ମିନ୍ନୀଶ୍ଵରଶବ୍ଦୋଽପି ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ମୁନିଭିସ୍ତଥା । ନିରୁପାଧୀଶ୍ଵରତ୍ଵଂ ହି ଵାସୁଦେଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଶାସନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଏହା ଅଛି, ସେଠି ମୁନିମାନେ ‘ଇଶ୍ୱର’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ନିର୍ଗୁଣ ଇଶ୍ୱରତ୍ୱ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ଆତ୍ମେଶ୍ଵର ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵେଦଵାଦୈଃ ସନାତନୈଃ । ତସ୍ମାନ୍ମହେଶ୍ଵରତ୍ଵଂ ତୁ ଵାସୁଦେଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ସନାତନ ବେଦ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସେ ‘ଆତ୍ମେଶ୍ୱର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ମହାଇଶ୍ୱରତ୍ୱ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ଅସୌ ତ୍ରିପାଦ୍ଵିଭୂତେସ୍ତୁ ଲୀଲଯା ଅପି ଚେଶ୍ଵରଃ । ଵିଭୂତିଦ୍ଵଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ତସ୍ଯୈଵ ସକଲାତ୍ମନଃ
ସେ ତିନି ପ୍ରକାର ଭୂତିର ମାଲିକ, ଲୀଳାରେ ଏହା କରନ୍ତି। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭୂତି ଓ ଶାସନ ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମାଙ୍କର।
ଶ୍ରୀଭୂନୀଲାପତିର୍ଯୋସାଵୀଶ୍ଵରସ୍ସ ଉଦାହୃତଃ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଶ୍ଵରତ୍ଵଂ ତୁ ଵାସୁଦେଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯିଏ ଶ୍ରୀ, ଭୂମି ଓ ନୀଳାଙ୍କର ନାଥ, ସେଇ ଇଶ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥତ୍ୱ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ଅସୌ ଯଜ୍ଞେଶ୍ଵରୋ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞଭୁକ୍ଯଜ୍ଞକୃଦ୍ଵିଭୁଃ । ଯଜ୍ଞଭୁଗ୍ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଃ ସ ଏଵ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସେ ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ଯଜ୍ଞ ନିଜେ, ଯଜ୍ଞର ଭୋକ୍ତା, ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି। ଯଜ୍ଞ ଭୋକ୍ତା, ଯଜ୍ଞ ପୁରୁଷ, ସେଠି ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର।
ଯଜ୍ଞେଶ୍ଵରୋ ହଵ୍ଯସମସ୍ତକଵ୍ଯଭୋକ୍ତା ଵ୍ଯଯାତ୍ମା ହରିରୀଶ୍ଵରୋଽତ୍ର । ତତ୍ସଂନିଧାନାଦପଯାଂତି ସଦ୍ଯୋ ରକ୍ଷାଂସ୍ଯଶେଷାଣ୍ଯସୁରାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ
ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ସମସ୍ତ ହବି ଓ କବ୍ୟର ଭୋକ୍ତା, ଅବିନାଶୀ ହରି, ଏଠାରେ ଇଶ୍ୱର। ସେଠି ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ଅସୁର ତୁରନ୍ତ ଦୂରେଇଯାନ୍ତି।
ଯୋଽସୌ ଵିରାଟ୍ତ୍ଵମାପନ୍ନୋ ହରିର୍ଭୂତୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ସଂତର୍ପଯତି ଲୋକାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ସ ଏଵ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ଯିଏ ବିରାଟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଯିଏ ହରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ସେଠି ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର।
ଯେନ ପୂର୍ଣେନ ହଵିଷା ଦେଵା ଯଜ୍ଞମତନ୍ଵତ । ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଯେ କେ ଚୋଭଯାଦତଃ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହବି ଦେଇ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ଯଜ୍ଞରୁ ଦୁଇପଟି ଭୋଗ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସର୍ଵହୁତ ଋଚଃ ସାମାନି ଜଜ୍ଞିରେ । ତସ୍ମାଦଶ୍ଵା ଅଜାଯଂତ ଗାଵଶ୍ଚ ପୁରୁଷାଦଯଃ
ସେଇ ଯଜ୍ଞରୁ ସମସ୍ତ ହବି, ଋକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ ଓ ମଣିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ପୁରୁଷସ୍ଯ ତନୋରସ୍ଯ ସର୍ଵଯଜ୍ଞମଯସ୍ଯ ଵୈ । ହରେଃ ସର୍ଵଂ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଂଗମମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହରୁ, ହରିଙ୍କୁ ଆଧାର କରି, ଏହି ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଛି।
ମୁଖବାହୂରୁପାଦାଃ ସ୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯ ଵର୍ଣା ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତୁ ପୃଥିଵୀ ତସ୍ଯ ଶିରସା ଦ୍ଯୌରଜାଯତ
ତାଙ୍କର ମୁହଁ, ବାହୁ, ଉରୁ ଓ ପାଦ ଅନୁକ୍ରମେ ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣର ରୂପ ନେଲା। ତାଙ୍କର ପାଦରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ମୁଣ୍ଡରୁ ଦିଗନ୍ତ ଜନ୍ମିଲା।
ମନସଶ୍ଚଂଦ୍ରମା ଜାତଶ୍ଚକ୍ଷୁଷଶ୍ଚ ପ୍ରଭାକରଃ । ମୁଖାଦଗ୍ନିଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ଵାଯୁଃ ପ୍ରାଣାତ୍ସଦାଗତିଃ
ତାଙ୍କର ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୁହଁରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ୱାସରୁ ସଦା ଚଳିଥିବା ବାୟୁ ଜନ୍ମିଲେ।
ନାଭେର୍ଵିରିଂଚିର୍ଗଗନଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍ । ଯସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଜଗଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ସନାତନାତ୍
ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵମଯୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣ ଇତୀରିତଃ । ଏଵଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ପୁନଃ ସଂଗ୍ରସତେ ହରିଃ
ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରି, ହରି ପୁଣି ସେଗୁଡିକୁ ଆପଣ ନିଜେ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି।
ନିଜଲୀଲାସମୁଦ୍ଭୂତଂ ତାନ୍ତଵଂ ଚୋର୍ଣନାଭିଵତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଣମିଂଦ୍ରଂ ରୁଦ୍ରଂ ଚ ଯମଂ ଵରୁଣମେଵ ଚ
ମକଡ଼ା ଯେପରି ନିଜ ଜାଲ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ତିଆରି କରେ, ସେପରି ହରି ନିଜ ଲୀଳାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଯମ ଓ ଭଳି ଭଳି ଭଗବାନ ଭଳି ଭଳି ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଲିନ କରନ୍ତି।
ନିଗୃହ୍ଯ ହରତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଧରିରହୋଚ୍ଯତେ । ଅସାଵେକାର୍ଣଵୀଭୂତେ ମାଯାଵଟତଲେ ପୁମାନ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ନିଜେ ନେଇଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ହରି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ ହେଲେ, ମାୟାର ମାଝରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
ଜଗତ୍ସ୍ଵଜଠରେ କୃତ୍ଵା ଶେତେ ତସ୍ମିନ୍ସନାତନଃ । ଆସୀଦେକୋ ହି ଵୈ ଚାତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣୋଽଚ୍ଯୁତଃ
ସେ ସନାତନ ପୁରୁଷ ନିଜ ଗର୍ଭରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ରଖି ଶୋଇଥାନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଏଠାରେ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅଚ୍ୟୁତ ମାତ୍ର ଅଛନ୍ତି।
ନ ବ୍ରହ୍ମା ନ ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ନ ଦେଵା ନ ମହର୍ଷଯଃ । ନେମେ ଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵ୍ଯୌ ଚ ନ ସୋମୋ ନ ଚ ଭାସ୍କରଃ
ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଦେବତା, ମହାର୍ଷି, ଦିଗନ୍ତ, ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ କେହି ଥିଲେ ନାହିଁ।
ନ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଲୋକାଶ୍ଚ ନ ଚାଂଡଂ ମହଦାଵୃତମ୍ । ଯସ୍ମାଜ୍ଜଗଦ୍ଵୃତଂ ତେନ ସକଲଂ ହରିଣା ଶୁଭେ
ତାକୁଣି ତାକୁଣି ନକ୍ଷତ୍ର, ଲୋକ, କିମ୍ବା ବଡ଼ ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଥିଲା ନାହିଁ। ହେ ଶୁଭେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥିଲା।
ସୃଷ୍ଟଂ ପୁନସ୍ତଥା ସର୍ଗେ ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣସ୍ସ୍ମୃତଃ । ତସ୍ଯ ଦାସ୍ଯଂ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାନୁ ମଂତ୍ରେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତୁ ପାର୍ଵତି
ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଲା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରର ଚତୁର୍ଥ ବିଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ସେବା କଥା କୁହାଯାଇଛି, ହେ ପାର୍ବତୀ।
ଦାସଭୂତମିଦଂ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯଂ ସକଲଂ ଜଗତ୍ । ଏଵମର୍ଥଂ ଵିଦିତ୍ଵା ଵୈ ପଶ୍ଚାନ୍ମଂତ୍ରଂ ପ୍ରଯୋଜଯେତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ବ୍ରହ୍ମା ଆଦିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ତାଙ୍କର ଦାସ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି। ଏହି ଅର୍ଥକୁ ଜାଣି, ପରେ ମନ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଵିଦିତ୍ଵା ତୁ ମନ୍ତ୍ରାର୍ଥଂ ସିଦ୍ଧିଂ ନୈଵାଧିଗଚ୍ଛତି । ନ ତୁ ଭୁକ୍ତିଂ ଚ ଭକ୍ତିଂ ଚ ନ ଚ ମୁକ୍ତିଂ ଵରାନନେ
ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ନ ଜାଣିଲେ, କେହି ସିଦ୍ଧି, ଭୋଗ, ଭକ୍ତି କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ଇତି ଶ୍ରୀପାଦ୍ମେ ମହାପୁରାଣେ ପଂଚପଂଚାଶତ୍ସାହସ୍ର୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାମୁତ୍ତରଖଂଡେ ଉମାମହେଶ୍ଵରସଂଵାଦେ ମଂତ୍ରାର୍ଥୋପଦେଶୋନାମ ଷଡ୍ଵିଂଶତ୍ଯଧିକଦ୍ଵିଶତତମୋଽଧ୍ଯାଯଃ
ଏଭଳି ଶ୍ରୀପଦ୍ମ ମହାପୁରାଣର ଉତ୍ତରଖଣ୍ଡରେ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସଂବାଦରେ 'ମନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଉପଦେଶ' ନାମକ ଦୁଇଶେ ଛବିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ।
ପାର୍ଵତ୍ଯୁଵାଚ- ଵିସ୍ତରେଣ ମଯାଚକ୍ଷ୍ଵ ମଂତ୍ରାର୍ଥପଦଗୌରଵମ୍ । ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପଂ ଚ ତଦ୍ଵିଭୂତିଗୁଣାଂସ୍ତଥା
ପାର୍ବତୀ କହିଲେ — ମୋତେ ବିସ୍ତାରରେ କହ, ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ବିଭୂତି ଓ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ।
ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ପରମଂ ଧାମଵ୍ଯୂହଭେଦାଂସ୍ତଥା ହରେଃ । ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ତତ୍ତ୍ଵେନ ମମ ସର୍ଵସୁରେଶ୍ଵର
ତୁମେ ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ କୁହ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ଧାମ, ହରିଙ୍କ ରୂପର ବିଭାଗ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା, ହେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ନାଥ।
ଈଶ୍ଵର ଉଵାଚ- ଶୃଣୁ ଦେଵି ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵରୂପଂ ପରମାତ୍ମନଃ । ଵିଭୂତିଗୁଣସଂଘାତଂ ତଦଵସ୍ଥାତ୍ମକଂ ହରେଃ
ଈଶ୍ୱର କହିଲେ — ହେ ଦେବୀ, ଶୁଣ, ମୁଁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ତାଙ୍କର ବିଭୂତି ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କର ସମୂହ, ଏବଂ ହରିଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିବି।
ଯଃ ପରଃ ପୁରୁଷୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣ ଉଦାହୃତଃ । ସ ଈଶ୍ଵରଶ୍ଚ ଜଗତାଂ ପରମାତ୍ମା ସନାତନଃ
ଯିଏ ପରମ ପୁରୁଷ, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ନାରାୟଣ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ସେହିଁ ଜଗତର ନାଥ, ସନାତନ ପରମାତ୍ମା।
ଵିଶ୍ଵତଃ ପାଣିପାଦଶ୍ଚ ଚକ୍ଷୁଷ୍ମାନ୍ଵିଶ୍ଵତଃ ପ୍ରଭୁଃ । ଵିଶ୍ଵାନି ଭୁଵନାନ୍ଯସ୍ମିନ୍ଧାମାନି ପରମାଣି ଵୈ
ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ହାତ ଓ ପାଦ ଥିବା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ପ୍ରଭୁ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧାମ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି।
ଧାରଯନ୍ସୋଽପ୍ଯତ୍ଯତିଷ୍ଠେନ୍ମନାଂସି ଚ ମନୀଷିଣାମ୍ । ଏଵଂ ବହୁସ୍ଵରୂପଃ ସଞ୍ଛ୍ରୀପତିଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ଈଶ୍ଵରର୍ଯ୍ଯା ସହଭୋଗାର୍ଥଂ ଦିଵ୍ଯମଂଗଲରୂପଵାନ୍
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରୀପତି ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଜଣେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀଙ୍କର ଚିନ୍ତାକୁ ଉପରେ ଉଠିଗଲେ । ଏଭଳି ଅନେକ ରୂପରେ, ଦିବ୍ୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ସହ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ ।
ବୃହଚ୍ଛରୀରୋଽଗ୍ନିସମାନରୂପୋ ଯୁଵା କୁମାରତ୍ଵମୁପେଯିଵାନ୍ହରିଃ । ରେମେ ଶ୍ରିଯାସୌ ଜଗତାଂ ଜନନ୍ଯା ସ୍ଵଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନଯା ଚଂଦ୍ରଇଵାମୃତାଂଶୁଃ
ହରିଙ୍କର ଶରୀର ବହୁତ ବଡ଼ ଓ ଅଗ୍ନିର ଭଳି ରୂପ ଥିଲା, ସେ ଯୁବକ ଓ କୁମାର ଭାବେ ଅବତାର ନେଲେ । ଶ୍ରୀଦେବୀ, ଯିଁ ଜଗତର ମାତା, ସେଙ୍କ ସହ ନିଜ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଚାନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଅମୃତର କିରଣ ଦେଇ ଆନନ୍ଦ କରିଥିଲେ ।