ଯସ୍ତୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୋତା ଶ୍ରୋତଵ୍ଯମେଵ ଚ । ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟା ଚ ସ୍ପର୍ଶିତଵ୍ଯଶ୍ଚ ଧ୍ଯାତା ଧ୍ଯାତଵ୍ଯମେଵ ଚ
ଯିଏ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଶୁଣୁଥିବା ଓ ଶୁଣାଯାଉଥିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଓ ସ୍ପର୍ଶିତ ହେଉଥିବା, ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଓ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଉଥିବା।
ଵକ୍ତା ଚ ଵାଚ୍ଯଂ ଜ୍ଞାତା ଚ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ଚିଦଚିଜ୍ଜଗତ୍ । ତଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ହରିଃ ଶ୍ରୀଶୋ ନାରାଯଣ ଉଦାହୃତଃ
ଯିଏ କହୁଥିବା ଓ କହାଯାଉଥିବା, ଜାଣୁଥିବା ଓ ଜାଣିବାକୁ ଥିବା, ଚେତନ ଓ ଜଡ଼ ବିଶ୍ୱ, ସେସବୁ ହେଉଛନ୍ତି ହରି, ଶ୍ରୀମାନ୍, ନାରାୟଣ।
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍ । ସ ଲୋକାନ୍ସର୍ଵତୋ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ଅତ୍ଯତିଷ୍ଠଦ୍ଦଶାଂଗୁଲମ୍
ସେ ପୁରୁଷଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ ଅଛି। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସବୁ ଦିଗରେ ଆବୃତ କରି, ସେଠାରୁ ଦଶ ଆଙ୍ଗୁଳ ଅଧିକ ଭାଗରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି।
ଯଦ୍ଭୂତଂ ଯଚ୍ଚ ଭଵ୍ଯଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ନାରାଯଣୋ ହରିଃ । ଉତାମୃତତ୍ଵସ୍ଯେଶାନୋ ଯଦନ୍ନେନ ଵିରାଟ୍ପୁମାନ୍
ଯାହା କିଛି ଭୂତକାଳରେ ଥିଲା ଓ ଯାହା କିଛି ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବ, ସେ ସବୁ ନାରାୟଣ, ହରି। ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ମାଲିକ ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖୁଥିବା ବିରାଟ ପୁରୁଷ।
ସ ଏଵ ପୁରୁଷୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵାସୁଦେଵୋଽଚ୍ଯୁତୋ ହରିଃ । ହିରଣ୍ମଯୋଽଥ ଭଗଵାନ୍ସୋଽମୃତଃ ଶାଶ୍ଵତଃ ଶିଵଃ
ସେଇ ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ବାସୁଦେବ, ଅଚ୍ୟୁତ, ହରି। ସେ ସୁନା ଭଳି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଅମର, ଚିରନ୍ତନ ଓ ଶୁଭ।
ପତିର୍ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ସର୍ଵଲୋକେଶ୍ଵରଂ ପ୍ରଭୁଃ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭାଃ ସଵିତା ଅନଂତୋଽସୌ ମହେଶ୍ଵରଃ
ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମାଲିକ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଈଶ୍ୱର, ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସବିତା, ଅନନ୍ତ ଓ ମହାଇଶ୍ୱର।
ଭଗଵାନିତି ଶବ୍ଦୋଽଯଂ ତଥା ପୁରୁଷ ଇତ୍ଯପି । ଵର୍ତ୍ତତେ ନିରୁପାଧିଶ୍ଚ ଵାସୁଦେଵୋଽଖିଲାତ୍ମନି
‘ଭଗବାନ’ ଓ ‘ପୁରୁଷ’ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସେଠି ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ। ବାସୁଦେବ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି।
ଈଶ୍ଵରୋ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପରମାତ୍ମା ଜଗତ୍ସୁହୃତ୍ । ଶାସ୍ତା ଚରାଚରସ୍ଯୈକୋ ଯତୀନାଂ ପରମା ଗତିଃ
ଈଶ୍ୱର, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ବନ୍ଧୁ। ସେ ଏକାଠି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶାସକ, ଓ ଯତିମାନେ ଚାହାଁଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି।
ଯୋ ଵେଦାଦୌ ସ୍ଵରଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵେଦାଂତେ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରକୃତିଲୀନସ୍ଯ ଯଃ ପରଃ ସ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଯିଏ ବେଦର ଆରମ୍ଭରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ସ୍ୱର ଭାବେ ଓ ବେଦର ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହାଇଶ୍ୱର।
ଯୋସାଵକାରୋ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଯୋଽସୌ ନାରାଯଣୋ ହରିଃ । ସ ଏଵ ପୁରୁଷୋ ନିତ୍ଯଃ ପରମାତ୍ମା ମହେଶ୍ଵରଃ
ଏହି ରୂପ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ନାରାୟଣ, ହରି। ସେଠି ଏକମାତ୍ର ଚିରନ୍ତନ ପୁରୁଷ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ମହାଇଶ୍ୱର।
ଯସ୍ମାଦୁଦ୍ଭୂତମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଯସ୍ମିନ୍କସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଵର୍ତତେ । ତସ୍ମିନ୍ନୀଶ୍ଵରଶବ୍ଦୋଽପି ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ମୁନିଭିସ୍ତଥା । ନିରୁପାଧୀଶ୍ଵରତ୍ଵଂ ହି ଵାସୁଦେଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଶାସନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଏହା ଅଛି, ସେଠି ମୁନିମାନେ ‘ଇଶ୍ୱର’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ନିର୍ଗୁଣ ଇଶ୍ୱରତ୍ୱ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ଆତ୍ମେଶ୍ଵର ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵେଦଵାଦୈଃ ସନାତନୈଃ । ତସ୍ମାନ୍ମହେଶ୍ଵରତ୍ଵଂ ତୁ ଵାସୁଦେଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ସନାତନ ବେଦ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସେ ‘ଆତ୍ମେଶ୍ୱର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ମହାଇଶ୍ୱରତ୍ୱ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ଅସୌ ତ୍ରିପାଦ୍ଵିଭୂତେସ୍ତୁ ଲୀଲଯା ଅପି ଚେଶ୍ଵରଃ । ଵିଭୂତିଦ୍ଵଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ତସ୍ଯୈଵ ସକଲାତ୍ମନଃ
ସେ ତିନି ପ୍ରକାର ଭୂତିର ମାଲିକ, ଲୀଳାରେ ଏହା କରନ୍ତି। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭୂତି ଓ ଶାସନ ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମାଙ୍କର।
ଶ୍ରୀଭୂନୀଲାପତିର୍ଯୋସାଵୀଶ୍ଵରସ୍ସ ଉଦାହୃତଃ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଶ୍ଵରତ୍ଵଂ ତୁ ଵାସୁଦେଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯିଏ ଶ୍ରୀ, ଭୂମି ଓ ନୀଳାଙ୍କର ନାଥ, ସେଇ ଇଶ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥତ୍ୱ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ଅସୌ ଯଜ୍ଞେଶ୍ଵରୋ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞଭୁକ୍ଯଜ୍ଞକୃଦ୍ଵିଭୁଃ । ଯଜ୍ଞଭୁଗ୍ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଃ ସ ଏଵ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସେ ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ଯଜ୍ଞ ନିଜେ, ଯଜ୍ଞର ଭୋକ୍ତା, ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି। ଯଜ୍ଞ ଭୋକ୍ତା, ଯଜ୍ଞ ପୁରୁଷ, ସେଠି ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର।
ଯଜ୍ଞେଶ୍ଵରୋ ହଵ୍ଯସମସ୍ତକଵ୍ଯଭୋକ୍ତା ଵ୍ଯଯାତ୍ମା ହରିରୀଶ୍ଵରୋଽତ୍ର । ତତ୍ସଂନିଧାନାଦପଯାଂତି ସଦ୍ଯୋ ରକ୍ଷାଂସ୍ଯଶେଷାଣ୍ଯସୁରାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ
ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ସମସ୍ତ ହବି ଓ କବ୍ୟର ଭୋକ୍ତା, ଅବିନାଶୀ ହରି, ଏଠାରେ ଇଶ୍ୱର। ସେଠି ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ଅସୁର ତୁରନ୍ତ ଦୂରେଇଯାନ୍ତି।
ଯୋଽସୌ ଵିରାଟ୍ତ୍ଵମାପନ୍ନୋ ହରିର୍ଭୂତୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ସଂତର୍ପଯତି ଲୋକାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ସ ଏଵ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ଯିଏ ବିରାଟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଯିଏ ହରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ସେଠି ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର।
ଯେନ ପୂର୍ଣେନ ହଵିଷା ଦେଵା ଯଜ୍ଞମତନ୍ଵତ । ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଯେ କେ ଚୋଭଯାଦତଃ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହବି ଦେଇ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ଯଜ୍ଞରୁ ଦୁଇପଟି ଭୋଗ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସର୍ଵହୁତ ଋଚଃ ସାମାନି ଜଜ୍ଞିରେ । ତସ୍ମାଦଶ୍ଵା ଅଜାଯଂତ ଗାଵଶ୍ଚ ପୁରୁଷାଦଯଃ
ସେଇ ଯଜ୍ଞରୁ ସମସ୍ତ ହବି, ଋକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ ଓ ମଣିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ପୁରୁଷସ୍ଯ ତନୋରସ୍ଯ ସର୍ଵଯଜ୍ଞମଯସ୍ଯ ଵୈ । ହରେଃ ସର୍ଵଂ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଂଗମମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହରୁ, ହରିଙ୍କୁ ଆଧାର କରି, ଏହି ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଛି।
ମୁଖବାହୂରୁପାଦାଃ ସ୍ଯୁସ୍ତସ୍ଯ ଵର୍ଣା ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତୁ ପୃଥିଵୀ ତସ୍ଯ ଶିରସା ଦ୍ଯୌରଜାଯତ
ତାଙ୍କର ମୁହଁ, ବାହୁ, ଉରୁ ଓ ପାଦ ଅନୁକ୍ରମେ ଚାରିଟି ବର୍ଣ୍ଣର ରୂପ ନେଲା। ତାଙ୍କର ପାଦରୁ ପୃଥିବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ମୁଣ୍ଡରୁ ଦିଗନ୍ତ ଜନ୍ମିଲା।
ମନସଶ୍ଚଂଦ୍ରମା ଜାତଶ୍ଚକ୍ଷୁଷଶ୍ଚ ପ୍ରଭାକରଃ । ମୁଖାଦଗ୍ନିଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ଵାଯୁଃ ପ୍ରାଣାତ୍ସଦାଗତିଃ
ତାଙ୍କର ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଚକ୍ଷୁରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ମୁହଁରୁ ଅଗ୍ନି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର, ଶ୍ୱାସରୁ ସଦା ଚଳିଥିବା ବାୟୁ ଜନ୍ମିଲେ।
ନାଭେର୍ଵିରିଂଚିର୍ଗଗନଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଚରାଚରମ୍ । ଯସ୍ମାତ୍ସର୍ଵଂ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଜଗଦ୍ଵିଷ୍ଣୋଃ ସନାତନାତ୍
ତାଙ୍କର ନାଭିରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ ସନାତନ ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵମଯୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣ ଇତୀରିତଃ । ଏଵଂ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ପୁନଃ ସଂଗ୍ରସତେ ହରିଃ
ସମସ୍ତ ଜିନିଷରେ ଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି କରି, ହରି ପୁଣି ସେଗୁଡିକୁ ଆପଣ ନିଜେ ଆକର୍ଷଣ କରନ୍ତି।
ନିଜଲୀଲାସମୁଦ୍ଭୂତଂ ତାନ୍ତଵଂ ଚୋର୍ଣନାଭିଵତ୍ । ବ୍ରହ୍ମାଣମିଂଦ୍ରଂ ରୁଦ୍ରଂ ଚ ଯମଂ ଵରୁଣମେଵ ଚ
ମକଡ଼ା ଯେପରି ନିଜ ଜାଲ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ତିଆରି କରେ, ସେପରି ହରି ନିଜ ଲୀଳାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ରୁଦ୍ର, ଯମ ଓ ଭଳି ଭଳି ଭଗବାନ ଭଳି ଭଳି ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଲିନ କରନ୍ତି।
ନିଗୃହ୍ଯ ହରତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଧରିରହୋଚ୍ଯତେ । ଅସାଵେକାର୍ଣଵୀଭୂତେ ମାଯାଵଟତଲେ ପୁମାନ୍
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ନିଜେ ନେଇଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ହରି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲିନ ହେଲେ, ମାୟାର ମାଝରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।
ଜଗତ୍ସ୍ଵଜଠରେ କୃତ୍ଵା ଶେତେ ତସ୍ମିନ୍ସନାତନଃ । ଆସୀଦେକୋ ହି ଵୈ ଚାତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁର୍ନାରାଯଣୋଽଚ୍ଯୁତଃ
ସେ ସନାତନ ପୁରୁଷ ନିଜ ଗର୍ଭରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ରଖି ଶୋଇଥାନ୍ତି। ସେତେବେଳେ ଏଠାରେ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ, ନାରାୟଣ, ଅଚ୍ୟୁତ ମାତ୍ର ଅଛନ୍ତି।
ନ ବ୍ରହ୍ମା ନ ଚ ରୁଦ୍ରଶ୍ଚ ନ ଦେଵା ନ ମହର୍ଷଯଃ । ନେମେ ଦ୍ଯାଵାପୃଥିଵ୍ଯୌ ଚ ନ ସୋମୋ ନ ଚ ଭାସ୍କରଃ
ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ଦେବତା, ମହାର୍ଷି, ଦିଗନ୍ତ, ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ କେହି ଥିଲେ ନାହିଁ।
ନ ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଲୋକାଶ୍ଚ ନ ଚାଂଡଂ ମହଦାଵୃତମ୍ । ଯସ୍ମାଜ୍ଜଗଦ୍ଵୃତଂ ତେନ ସକଲଂ ହରିଣା ଶୁଭେ
ତାକୁଣି ତାକୁଣି ନକ୍ଷତ୍ର, ଲୋକ, କିମ୍ବା ବଡ଼ ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଥିଲା ନାହିଁ। ହେ ଶୁଭେ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଥିଲା।
ସୃଷ୍ଟଂ ପୁନସ୍ତଥା ସର୍ଗେ ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣସ୍ସ୍ମୃତଃ । ତସ୍ଯ ଦାସ୍ଯଂ ଚତୁର୍ଥ୍ଯାନୁ ମଂତ୍ରେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତୁ ପାର୍ଵତି
ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେଲା, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ମନ୍ତ୍ରର ଚତୁର୍ଥ ବିଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କର ସେବା କଥା କୁହାଯାଇଛି, ହେ ପାର୍ବତୀ।