ଯସ୍ଯାପି ଯାଦୃଶଂ ଯୋଗ୍ଯଂ ଵିଚାର୍ଯ ତାଦୃଶଂ ବୁଧୈଃ । ସ୍ତୁତିଵୈରାଗ୍ଯଯୋଃ କାର୍ଯଂ ଵିଲଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଯାହା ପାଇଁ ଯେଉଁଟି ଯଥୋଚିତ, ତାହା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଶଂସା ଓ ବିରାକ୍ତି ଦୁଇଟିରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଶେଷ ଘୋଷିତ।
କାର୍ଯାଲ୍ପସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଖଲିତେନ ଚ ନିର୍ଵାହମୃଚ୍ଛତି । ତସ୍ଯାନ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯାନ୍ଯଭାଵୋ ରାମ ଶାଂତିଵିଚାରଣେ
କାର୍ଯ୍ୟ ଭୁଲରେ ଅଳ୍ପ ସଫଳତା ହେଲେ, ଶେଷରେ ସଫଳତା ମିଳେ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପାଇଁ, ଶାନ୍ତି ବିଚାରରେ ଅନ୍ୟତା ନାହିଁ, ହେ ରାମ।
ଵିସର୍ଗାଂତଶ୍ଚ ପୂର୍ଵାର୍ଦ୍ଧ ଵିପର୍ଯାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତଃ । ସଂକଲ୍ପିତାନ୍ଯଥାଭାଵୋ ହ୍ଯଧ୍ଯାଯସ୍ଯ ସମାପନେ
ପ୍ରଥମ ଅଂଶ ଯଦି ବିସର୍ଗରେ ଶେଷ ହୁଏ, ତେବେ ବିପରୀତ ଫଳ ହେବ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ କଳ୍ପିତ ବିପରୀତ ଅର୍ଥ ଆସିଥାଏ।
କାଂଡାଦେସ୍ତୁ ସମାପ୍ତୌ ତୁ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍କାର୍ଯଵିନାଶନମ୍ । ତସ୍ମାଦେତାଦୃଶେ ଦୋଷେ ଶକୁନସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ
ଅଂଶର ଶେଷରେ, ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟର ନାଶ ହୁଏ। ଏପରି ଦୋଷରେ, ସଙ୍କେତ ବିପରୀତ ହୁଏ।
କ୍ଷୁତେ ପୁସ୍ତକପାତେ ଚ ତ୍ଵାହତେ ମସ୍ତକାଦିଷୁ । ଵକ୍ତା ଵୈମାନନଂ ଯାତି ତତଃ ଶକୁନନାଶନମ୍
ଛିଁକିବା, ପୁସ୍ତକ ପଡ଼ିଯିବା କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଆଘାତ ହେଲେ, କଥା କହୁଥିବା ଲୋକ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ତାପରେ ସଙ୍କେତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ତସ୍ମାଦେତାଦୃଶେ ଦୋଷେ ଶକୁନଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଉପମାଯାଂ ଭଵେଦ୍ରାମ କାର୍ଯାଭାସୋ ନ ଵସ୍ତୁତଃ
ଏପରି ଦୋଷ ଥିଲେ, ସଙ୍କେତକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଉପମାରେ, ହେ ରାମ, କାର୍ଯ୍ୟର ଭାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଟି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସଂତାନଂ ଭୋନ୍ଯତ୍ର ଚୋକ୍ତା ସୃଷ୍ଟିର୍ମଧ୍ଯଫଲପ୍ରଦା । ସ୍ତୁତିଃ ପ୍ରଶସ୍ତା କୁତ୍ରାପି ଗୁଣଵତ୍କାର୍ଯନିର୍ଣଯେ
ଏଠାରେ ସଂତାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟମ ଫଳ ଦେଉଛି। ପ୍ରଶଂସା କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣବତ୍ତାପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଉତ୍ତମ।
ଵିଵାହେ ଚୌଷଧେ ଦାନେ ଵ୍ଯଵହାରେ କୃଷୌ ତଥା । ଯଥାର୍ଥା ଚ ସ୍ତୁତୀ ରାମ ନିର୍ଵାହେଽପି ନ ଦୂଷଣମ୍
ବିବାହ, ଔଷଧ, ଦାନ, ମାମଲା ଓ କୃଷିରେ, ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରଶଂସା, ହେ ରାମ, ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ନୁହେଁ।
ରାମ ଉଵାଚ- କ ଏଷ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତଃ । ଵିମାନସ୍ଥୋ ମହାଦୀପ୍ତ ମଧ୍ଯାହ୍ନାର୍କ ଇଵାପରଃ
ରାମ କହିଲେ — ଏହି ଆକାଶରେ କିଏ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସିଛନ୍ତି, ବେଶି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ?
ଦୁଷ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯଃ ସର୍ଵମର୍ତ୍ଯାନାଂ ତସ୍ଯାଂକେ ଚାରୁହାସିନୀ । ଅପରା ଶ୍ରୀରିଵ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତଥା ପଂଚସୁଯୋଷିତଃ
ସେ ସମସ୍ତ ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶ୍ୟ। ତାଙ୍କ ଆଂକୋରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ହସୁଥିବା ଜଣେ ଜଣା ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସହିତେ ପାଞ୍ଚଟି ଅନ୍ୟ ମହିଳା।
ଗାଯଂତି ମଧୁରାଂ ଗୀତିଂ ସୁଭ୍ରୂଭଂଗନିରୀକ୍ଷଣୈଃ । ମଂଦସ୍ମିତୈଃ କରତଲଶବ୍ଦାସ୍ଫୋଟିକଯା ତଥା
ସେମାନେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ଭୂଂଗି ଭଙ୍ଗି ଭୌହ ଦେଖାଉଥିଲେ, ମନୋହର ହସ ହସୁଥିଲେ ଏବଂ ହାତ ତାଳି ଦେଇ ମଜା କରୁଥିଲେ।
କ୍ଵଚିଦ୍ଗଲକୃତୈର୍ଗୀତୈରନ୍ଯୋନ୍ଯ କରତାଡନୈଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯ ମୁଖମାଲୋକ୍ଯ ପ୍ରଲୋଭୈର୍ଗୀତପୂର୍ଵକୈଃ
କେବେ କେବେ ଗଳାରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଗୀତ ଏବଂ ପରସ୍ପର ହାତ ତାଳି ସହିତ, ଏକାପରେକ ମୁହଁକୁ ଦେଖି, ଖେଳ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ।
କ୍ରୀଡନ୍ନାସ୍ତେ ମହାଯୋଗୀ ପଦ୍ମକିଂଜଲ୍କସନ୍ନିଭଃ । ଏଵଂ ଚରିତପୁଣ୍ଯେନ କେନ ଵା ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଏଭଳି ଖେଳ କରୁଥିବା, ପଦ୍ମର ତନ୍ତୁ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏହି ମହାଯୋଗୀ ବସିଛନ୍ତି; ଏହି ମହତ୍ କୃତ୍ୟ କିଏ କେମିତି ଲାଭ କଲେ, ମୋତେ କୁହ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଷ ଵିପ୍ରଃ ପୁରା ରାମ ସର୍ଵସଂପତ୍ସମନ୍ଵିତଃ । ନାନାଵିଧସୁଖୋପେତୋ ଭାର୍ଯ୍ଯାପୋଷଣତତ୍ପରଃ
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— ହେ ରାମ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂର୍ବେ ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପଦରେ ଭରପୂର ଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ଅପୁତ୍ରୋ ଦାନହୀନଶ୍ଚ ଦେଵତାର୍ଚନଵର୍ଜିତଃ । ପଂଚଯଜ୍ଞଵିହୀନଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପରିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ସନ୍ତାନହୀନ, ଦାନ ଦେବାରେ ଅସମର୍ଥ, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ଅନାସକ୍ତ, ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁନଥିବା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନରୁ ବିମୁଖ ଥିଲେ।
ପ୍ରାତର୍ମ୍ମଧ୍ଯାହ୍ନସାଯାହ୍ନଭୋଜନପ୍ରଵଣୋଽଶୁଚିଃ । କଦାଚିଦଗମଦ୍ଗେହଂ ଗୌତମସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସେ ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସାଂଝରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଭଲପାଉଥିଲେ, ଅପବିତ୍ର ଥିଲେ, ଏକଥର ମହାତ୍ମା ଗୌତମଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ।
ତ୍ର୍ଯଂବକସ୍ଯ ଗିରୌ ପୁଣ୍ଯେ ନାନାମୁନିଗଣାଶ୍ରିତେ । ତତ୍ରାପି ଶୋଭିତଗୃହଂ ସ୍ଫଟିକସ୍ତଂଭକଲ୍ପିତମ୍
ତ୍ରୟମ୍ବକ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଋଷିମୁନି ରହୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଫଟିକ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏକ ଅତି ଚମତ୍କାର ଘର ଥିଲା।
ଅଗୁରୁଦ୍ରଵକସ୍ତୂରୀଚଂଦ୍ର କୁଂକୁମଚର୍ଚିତା । ଭିତ୍ତିର୍ଯସ୍ଯ ଚ ସଂତାନକୁସୁମାମୋଦସୌଷ୍ଠଵମ୍
ଏହି ଘରର ଦିଵାଲି ଅଗୁରୁ, କପୂର, କସ୍ତୂରୀ ଓ କୁଙ୍କୁମ ଦ୍ୱାରା ଲିପ୍ତ ଥିଲା; ସନ୍ତାନକୁସୁମର ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଶ ମଧୁର ହୋଇଥିଲା।
କସ୍ତୂରିକା ପୁଷ୍ପରସ ସମୁତ୍ସେଚିତଭୂତଲମ୍ । ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୁଶ୍ଵେତଵିଵିଧଵିତାନପରିଶୋଭିତମ୍
ଭୂମି ଉପରେ କସ୍ତୂରୀ ଓ ପୁଷ୍ପରସ ଛିଟାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ନନାପ୍ରକାର ଶୁଭ୍ର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଛାଯା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ଅଂଗଣଂ ଶୋଭିତ ମହାକଦଲୀପୂଗଶୋଭିତମ୍ । ସମୀପସରସୀଜାତ ମଂଜୁକୂଜନ୍ମଧୁଵ୍ରତମ୍
ଅଙ୍ଗଣା ମହା କଦଳୀ ଓ ପୁଗ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ନିକଟରେ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁମକ୍ଷୀକା ମଧୁର ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ।
ପାଟୀରତରୁସଂଭୂତ ଗଂଧପୂରିତଦିଙ୍ମୁଖମ୍ । ଶିକ୍ଷାଗୀତକୃତାଲ୍ହାଦ ଗୀତପୂରିତଦିଙ୍ମୁଖମ୍
ପାଟୀର ଗଛର ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଦିଗ୍ବଳୀ ମଧୁର ଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଶିକ୍ଷା ଗୀତର ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଗୀତର ଧ୍ୱନିରେ ସମସ୍ତ ଦିଗ ମୁଖରିତ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ନିଦାଘଜନିତାତାପ ନାଶଯଂତ୍ରଵିନିର୍ମିତମ୍ । କଦଲୀଦଲସଂଚ୍ଛାଦି ପାଵକାକଲ୍ପିତଚ୍ଛଦମ୍
ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ତିଆରି, କଦଳୀ ପତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଛାଦ ଏବଂ ଅଗ୍ନିରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିବା ଛାଯା ଦେଇ ଢାକାଯାଇଥିଲା।
ପାଟୀରତରୁସୁସ୍ନିଗ୍ଧ ସାଂଦ୍ର ଦ୍ଵାରକପାଟକମ୍ । ସୌଗଂଧିକମହାମୋଦି କଲ୍ପିତାଂତର ଭିତ୍ତିକମ୍
ପାଟୀର ଗଛର ମୃଦୁ ଓ ମୋଟ ଦ୍ୱାର, ଭିତର ଦିଵାଲି ଉତ୍ତମ ଗନ୍ଧ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା।
ଈଶାନଭାଗସୁଭଗ ରତିକଲ୍ପିତ ଵେଦିକମ୍ । ହାଟିକାକଲ୍ପିତପଦଂ ଵିଚିତ୍ରଵେଦିକାଯୁତମ୍
ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ ପାଇଁ ଏକ ମଞ୍ଚ ଥିଲା, ଶିଳ୍ପୀମାନେ ତିଆରି କରିଥିବା ମଝିରେ ନନାପ୍ରକାର ମଞ୍ଚ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
ସୁସ୍ନିଗ୍ଧନି ବିଡଚ୍ଛାଯଂ ଵଟମୂଲୋପକଲ୍ପିତମ୍ । ପ୍ରସୂନକଦଲୀଖଂଡ ସରୋଭିଃ ପ୍ରାଂତଶୋଭିତମ୍
ସୁନିଜ୍ଜଳ ଛାୟା ଦେଇଥିବା ବଟ ଗଛ ତଳେ ଏକ ଶିତଳ ସ୍ଥାନ ଥିଲା, ପାଶରେ କଦଳୀ ଫୁଲ ଏବଂ ଝିଲିକ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ମହାଵଟାଗ୍ରସଂଲଗ୍ନ ତୁଷାରିତପଯୋଧରମ୍ । ନାକୋପଵନସଂପନ୍ନ ଵିଚିତ୍ରାରାମ ଶୋଭିତମ୍
ବଡ଼ ବଟ ଗଛର ଶିଖରରେ ଝୁଲିଥିବା ମେଘ ଏଠାକୁ ଶିତଳ କରୁଥିଲା; ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ବାଗିଚା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା।
ଵାପୀକୂପତଡାଗାଦ୍ଯମନେକଵନଶୋଭିତମ୍ । ମଂଦଂ ମଂଦଂ ଵଵୌ ଵାଯୁର୍ଯତ୍ର ଗେହେ ସୁଖପ୍ରଦଃ
ଏଠାରେ ଅନେକ କୁଆଁ, ପୋଖରୀ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା; ଘର ମଧ୍ୟରେ ସଦା ମଧୁର ଏବଂ ଶିତଳ ପବନ ବହୁଥିଲା।
ଵାଦିନ୍ଯଶ୍ଚାରୁସର୍ଵାଂଗ୍ଯୋ ଵାଦ୍ଯାନି ସ୍ମରସଂପଦଃ । ଵୀଣାଂ ଵେଣୁଂ ତ୍ରିଵେଣୁଂ ଚ ଵାଦଯଂତି ଵରାଂଗନାଃ
ସେଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଦେହ ଥିବା ମହିଳାମାନେ ଭାଲ ପ୍ରେମ ଭରା ବାଦ୍ୟ ଚାଳୁଥିଲେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠାଙ୍ଗନାମାନେ ବୀଣା, ବାଁଶୀ ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ବାଁଶୀ ରବାବ ଚାଳୁଥିଲେ।
ତୌର୍ଯ୍ଯତ୍ରିକକୃତୋ ନାର୍ଯ୍ଯଶ୍ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ତଥୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵତଃ । ସୁଵର୍ଣାଦିକପାତ୍ରେଷୁ ଵଟକା ଭସ୍ମନଃ ଶୁଭାଃ
ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀମାନେ ଚାରିଦିଗରେ ଏବଂ ଉପରେ ବସାଯାଇଥିଲେ । ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁର ପାତ୍ରରେ ଶୁଭ୍ର ଭସ୍ମର ଗୋଲା ରଖାଯାଇଥିଲା ।
ଵାସିତାଃ ସର୍ଵଗଂଧୈଶ୍ଚ ସୁଧୂପୈରପି ଧୂପିତାଃ । କୁଶଗ୍ରଥିତସଂଘାଶ୍ଚ ଅକ୍ଷମାଲାଶ୍ଚ କୋଟିଶଃ
ଏହି ଭସ୍ମର ଗୋଲାଗୁଡିକୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧିତ କରାଯାଇଥିଲା ଓ ଉତ୍ତମ ଧୂପ ଦ୍ୱାରା ଧୂପିତ କରାଯାଇଥିଲା । କୁଶ ଘାସରେ ବାନ୍ଧା ଗଛି ଓ ଅନେକ ଅକ୍ଷମାଳା ମଧ୍ୟ ରଖାଯାଇଥିଲା ।