ଉକ୍ତାନୁଵଚନଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵ୍ଯୁପସ୍ତୁତମଥୈଵ ଚ । ଦଗ୍ଧପତ୍ରଂ ନଷ୍ଟଲିପିଃ ସଂଦିଗ୍ଧାକ୍ଷରମେଵ ଚ
ଯାହା କହାଯାଇଛି ତାହା ପୁନରାବୃତ୍ତି, ଦୁଇଥର ସ୍ତୁତି, ପୋଡ଼ା ପତ୍ର, ନଷ୍ଟ ଲିପି କିମ୍ବା ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଅକ୍ଷର—
ଏତାନି ଶକୁନେ ନିତ୍ଯଂ ଵର୍ଜନୀଯାନି ପଂଡିତୈଃ । ପ୍ରଶ୍ନୋ ହି ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଦୀପ୍ତଶାଂତ ପ୍ରଭେଦତଃ
ଏହାମାନେ ଶକୁନରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଦା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଶ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଦୀପ୍ତ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ, ଏହିଭଳି ଭେଦରେ ଜଣାଯିବ।
ଶାଂତଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯମୁତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥିତିଵୃଦ୍ଧିତଃ । ତତ୍ର ଶାଂତଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ସ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷିତଂ ପୂର୍ଵଲକ୍ଷଣୈଃ
ଶାନ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥାଏ, ଯାହା ଉତ୍ପତ୍ତି, ରହିବା ଓ ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଏହାରେ, ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଲକ୍ଷଣ ଯାହାରେ ରହିଛି, ସେଇ ଶାନ୍ତିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ।
କାର୍ଯଭେଦାସ୍ତୁ ଵର୍ଣ୍ଯଂତେ କେଚିନ୍ମର୍ତ୍ଯୋପଯୋଗିନଃ । କସ୍ଯଚିତ୍କାର୍ଯମାଦାଯ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରଷ୍ଟା ଭଵତ୍ଯପି
କାମର ଭିନ୍ନତା ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି, କିଛି କାମ ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ। କେହି ନିଜେ କିଛି କାମ ନେଇଥାଏ, ଆଉ କେହି ପଚାରିଥାଏ।
ସ କରୋତି ତଦା ପ୍ରଶ୍ନଂ ସମେତ୍ଯ ସ୍ମରତେଽତ୍ର କିମ୍ । ସ ପୁନର୍ଧାର୍ଯ ପତ୍ରଂ ତତ୍ତସ୍ମିନ୍ପତ୍ରଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ସେ ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ଯୋଗ୍ୟ କଥା ମନେ ପକାଏ। ପୁଣି, ସେ ପତ୍ରକୁ ଧରେ, ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ସେଇ ପତ୍ରକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
ଅଥଵା ତତ୍କ୍ଷମୋପେତଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପରମେଵ ଚ । ଯତଃ କୁତଶ୍ଚିଦ୍ଦୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ସ୍ତୁତିପାଦକମେଵ ଚ
କିମ୍ବା, ଏହା ସହନଶୀଳତା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିରାକ୍ତି ସହିତ ଥାଏ; କିମ୍ବା, କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ, ଏହା ପ୍ରଶଂସାର ଆଧାର ହୁଏ।
ପରିହୃତ୍ଯ ପରଂ ଚାପି ତସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ଶୁଭାଵହମ୍ । ମୃତୋ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାଗର୍ଥମିତି ପ୍ରଶ୍ନୋଽଶୁଭପ୍ରଦଃ
ସର୍ବୋଚ୍ଚକୁ ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଭ ଦେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଲୋକ ଯଦି କଥାର ଅର୍ଥ ଧରେ, ତେବେ ସେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଶୁଭ ଦେଉଛି।
ଵିଵାଦେ ଵିଜଯପ୍ରଶ୍ନେ ଜଯଦ୍ଯୋତକମିଷ୍ଯତେ । ସୃଷ୍ଟିରପ୍ଯତ୍ର ଶସ୍ତା ସ୍ଯାତ୍କ୍ରୂରାଯାଂ କ୍ଲେଶତୋ ଜଯଃ
ବିବାଦରେ ବିଜୟ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲେ, ବିଜୟର ସଙ୍କେତ ଆଶା କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଭଲ ମନାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କଠୋରତାରେ ବିଜୟ ଦୁଃଖ ସହିତ ମିଳେ।
ପ୍ରଶାଂତାଯାମୁପାଯୈସ୍ତୁ ମିଶ୍ରାଯାଂ ଵିଡ୍ଵରୋ ଭଵେତ୍ । ପୁରାଦିଵର୍ଣନଂ ଯତ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଂ ଯଦି ଚୋତ୍ତମମ୍
ଶାନ୍ତି ଥିଲେ, ଠିକ୍ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପକ୍ଷୀ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ପ୍ରାଚୀନ ବର୍ଣ୍ଣନା ଯଦି ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ହୁଏ।
କଲିସଂଭାଵନାଯାସ୍ତୁ ଶୃଂଗାରସ୍ଯୋପଵର୍ଣନେ । ରାଜ୍ଯନିର୍ଵାହଚିଂତାଯାଂ ରାଜ୍ଯଲିଂଗଂଶୁଭାଵହମ୍
କଳିଯୁଗ ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା ପ୍ରେମର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ, ରାଜ୍ୟ ପାଳନ ଭିତରେ, ରାଜ୍ୟର ଚିହ୍ନ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଉଛି।
ଯସ୍ଯାପି ଯାଦୃଶଂ ଯୋଗ୍ଯଂ ଵିଚାର୍ଯ ତାଦୃଶଂ ବୁଧୈଃ । ସ୍ତୁତିଵୈରାଗ୍ଯଯୋଃ କାର୍ଯଂ ଵିଲଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଯାହା ପାଇଁ ଯେଉଁଟି ଯଥୋଚିତ, ତାହା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଶଂସା ଓ ବିରାକ୍ତି ଦୁଇଟିରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଶେଷ ଘୋଷିତ।
କାର୍ଯାଲ୍ପସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଖଲିତେନ ଚ ନିର୍ଵାହମୃଚ୍ଛତି । ତସ୍ଯାନ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯାନ୍ଯଭାଵୋ ରାମ ଶାଂତିଵିଚାରଣେ
କାର୍ଯ୍ୟ ଭୁଲରେ ଅଳ୍ପ ସଫଳତା ହେଲେ, ଶେଷରେ ସଫଳତା ମିଳେ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପାଇଁ, ଶାନ୍ତି ବିଚାରରେ ଅନ୍ୟତା ନାହିଁ, ହେ ରାମ।
ଵିସର୍ଗାଂତଶ୍ଚ ପୂର୍ଵାର୍ଦ୍ଧ ଵିପର୍ଯାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତଃ । ସଂକଲ୍ପିତାନ୍ଯଥାଭାଵୋ ହ୍ଯଧ୍ଯାଯସ୍ଯ ସମାପନେ
ପ୍ରଥମ ଅଂଶ ଯଦି ବିସର୍ଗରେ ଶେଷ ହୁଏ, ତେବେ ବିପରୀତ ଫଳ ହେବ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ କଳ୍ପିତ ବିପରୀତ ଅର୍ଥ ଆସିଥାଏ।
କାଂଡାଦେସ୍ତୁ ସମାପ୍ତୌ ତୁ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍କାର୍ଯଵିନାଶନମ୍ । ତସ୍ମାଦେତାଦୃଶେ ଦୋଷେ ଶକୁନସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ
ଅଂଶର ଶେଷରେ, ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟର ନାଶ ହୁଏ। ଏପରି ଦୋଷରେ, ସଙ୍କେତ ବିପରୀତ ହୁଏ।
କ୍ଷୁତେ ପୁସ୍ତକପାତେ ଚ ତ୍ଵାହତେ ମସ୍ତକାଦିଷୁ । ଵକ୍ତା ଵୈମାନନଂ ଯାତି ତତଃ ଶକୁନନାଶନମ୍
ଛିଁକିବା, ପୁସ୍ତକ ପଡ଼ିଯିବା କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଆଘାତ ହେଲେ, କଥା କହୁଥିବା ଲୋକ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ତାପରେ ସଙ୍କେତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ତସ୍ମାଦେତାଦୃଶେ ଦୋଷେ ଶକୁନଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଉପମାଯାଂ ଭଵେଦ୍ରାମ କାର୍ଯାଭାସୋ ନ ଵସ୍ତୁତଃ
ଏପରି ଦୋଷ ଥିଲେ, ସଙ୍କେତକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଉପମାରେ, ହେ ରାମ, କାର୍ଯ୍ୟର ଭାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଟି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସଂତାନଂ ଭୋନ୍ଯତ୍ର ଚୋକ୍ତା ସୃଷ୍ଟିର୍ମଧ୍ଯଫଲପ୍ରଦା । ସ୍ତୁତିଃ ପ୍ରଶସ୍ତା କୁତ୍ରାପି ଗୁଣଵତ୍କାର୍ଯନିର୍ଣଯେ
ଏଠାରେ ସଂତାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟମ ଫଳ ଦେଉଛି। ପ୍ରଶଂସା କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣବତ୍ତାପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଉତ୍ତମ।
ଵିଵାହେ ଚୌଷଧେ ଦାନେ ଵ୍ଯଵହାରେ କୃଷୌ ତଥା । ଯଥାର୍ଥା ଚ ସ୍ତୁତୀ ରାମ ନିର୍ଵାହେଽପି ନ ଦୂଷଣମ୍
ବିବାହ, ଔଷଧ, ଦାନ, ମାମଲା ଓ କୃଷିରେ, ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରଶଂସା, ହେ ରାମ, ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ନୁହେଁ।
ରାମ ଉଵାଚ- କ ଏଷ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତଃ । ଵିମାନସ୍ଥୋ ମହାଦୀପ୍ତ ମଧ୍ଯାହ୍ନାର୍କ ଇଵାପରଃ
ରାମ କହିଲେ — ଏହି ଆକାଶରେ କିଏ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସିଛନ୍ତି, ବେଶି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ?
ଦୁଷ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯଃ ସର୍ଵମର୍ତ୍ଯାନାଂ ତସ୍ଯାଂକେ ଚାରୁହାସିନୀ । ଅପରା ଶ୍ରୀରିଵ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତଥା ପଂଚସୁଯୋଷିତଃ
ସେ ସମସ୍ତ ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶ୍ୟ। ତାଙ୍କ ଆଂକୋରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ହସୁଥିବା ଜଣେ ଜଣା ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସହିତେ ପାଞ୍ଚଟି ଅନ୍ୟ ମହିଳା।
ଗାଯଂତି ମଧୁରାଂ ଗୀତିଂ ସୁଭ୍ରୂଭଂଗନିରୀକ୍ଷଣୈଃ । ମଂଦସ୍ମିତୈଃ କରତଲଶବ୍ଦାସ୍ଫୋଟିକଯା ତଥା
ସେମାନେ ମଧୁର ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ, ଭୂଂଗି ଭଙ୍ଗି ଭୌହ ଦେଖାଉଥିଲେ, ମନୋହର ହସ ହସୁଥିଲେ ଏବଂ ହାତ ତାଳି ଦେଇ ମଜା କରୁଥିଲେ।
କ୍ଵଚିଦ୍ଗଲକୃତୈର୍ଗୀତୈରନ୍ଯୋନ୍ଯ କରତାଡନୈଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯ ମୁଖମାଲୋକ୍ଯ ପ୍ରଲୋଭୈର୍ଗୀତପୂର୍ଵକୈଃ
କେବେ କେବେ ଗଳାରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଗୀତ ଏବଂ ପରସ୍ପର ହାତ ତାଳି ସହିତ, ଏକାପରେକ ମୁହଁକୁ ଦେଖି, ଖେଳ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ ଗୀତ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲେ।
କ୍ରୀଡନ୍ନାସ୍ତେ ମହାଯୋଗୀ ପଦ୍ମକିଂଜଲ୍କସନ୍ନିଭଃ । ଏଵଂ ଚରିତପୁଣ୍ଯେନ କେନ ଵା ତଦ୍ଵଦସ୍ଵ ମେ
ଏଭଳି ଖେଳ କରୁଥିବା, ପଦ୍ମର ତନ୍ତୁ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏହି ମହାଯୋଗୀ ବସିଛନ୍ତି; ଏହି ମହତ୍ କୃତ୍ୟ କିଏ କେମିତି ଲାଭ କଲେ, ମୋତେ କୁହ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ଏଷ ଵିପ୍ରଃ ପୁରା ରାମ ସର୍ଵସଂପତ୍ସମନ୍ଵିତଃ । ନାନାଵିଧସୁଖୋପେତୋ ଭାର୍ଯ୍ଯାପୋଷଣତତ୍ପରଃ
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— ହେ ରାମ, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୂର୍ବେ ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପଦରେ ଭରପୂର ଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିବାରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ଅପୁତ୍ରୋ ଦାନହୀନଶ୍ଚ ଦେଵତାର୍ଚନଵର୍ଜିତଃ । ପଂଚଯଜ୍ଞଵିହୀନଶ୍ଚ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯପରିଵର୍ଜିତଃ
ସେ ସନ୍ତାନହୀନ, ଦାନ ଦେବାରେ ଅସମର୍ଥ, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାରେ ଅନାସକ୍ତ, ପଞ୍ଚ ଯଜ୍ଞରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁନଥିବା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନରୁ ବିମୁଖ ଥିଲେ।
ପ୍ରାତର୍ମ୍ମଧ୍ଯାହ୍ନସାଯାହ୍ନଭୋଜନପ୍ରଵଣୋଽଶୁଚିଃ । କଦାଚିଦଗମଦ୍ଗେହଂ ଗୌତମସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସେ ପ୍ରଭାତ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ସାଂଝରେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଭଲପାଉଥିଲେ, ଅପବିତ୍ର ଥିଲେ, ଏକଥର ମହାତ୍ମା ଗୌତମଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ।
ତ୍ର୍ଯଂବକସ୍ଯ ଗିରୌ ପୁଣ୍ଯେ ନାନାମୁନିଗଣାଶ୍ରିତେ । ତତ୍ରାପି ଶୋଭିତଗୃହଂ ସ୍ଫଟିକସ୍ତଂଭକଲ୍ପିତମ୍
ତ୍ରୟମ୍ବକ ପବିତ୍ର ପାହାଡ଼ରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଋଷିମୁନି ରହୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ଫଟିକ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏକ ଅତି ଚମତ୍କାର ଘର ଥିଲା।
ଅଗୁରୁଦ୍ରଵକସ୍ତୂରୀଚଂଦ୍ର କୁଂକୁମଚର୍ଚିତା । ଭିତ୍ତିର୍ଯସ୍ଯ ଚ ସଂତାନକୁସୁମାମୋଦସୌଷ୍ଠଵମ୍
ଏହି ଘରର ଦିଵାଲି ଅଗୁରୁ, କପୂର, କସ୍ତୂରୀ ଓ କୁଙ୍କୁମ ଦ୍ୱାରା ଲିପ୍ତ ଥିଲା; ସନ୍ତାନକୁସୁମର ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଶ ମଧୁର ହୋଇଥିଲା।
କସ୍ତୂରିକା ପୁଷ୍ପରସ ସମୁତ୍ସେଚିତଭୂତଲମ୍ । ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୁଶ୍ଵେତଵିଵିଧଵିତାନପରିଶୋଭିତମ୍
ଭୂମି ଉପରେ କସ୍ତୂରୀ ଓ ପୁଷ୍ପରସ ଛିଟାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ନନାପ୍ରକାର ଶୁଭ୍ର ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଛାଯା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା।
ଅଂଗଣଂ ଶୋଭିତ ମହାକଦଲୀପୂଗଶୋଭିତମ୍ । ସମୀପସରସୀଜାତ ମଂଜୁକୂଜନ୍ମଧୁଵ୍ରତମ୍
ଅଙ୍ଗଣା ମହା କଦଳୀ ଓ ପୁଗ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ଥିଲା, ନିକଟରେ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁମକ୍ଷୀକା ମଧୁର ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲେ।