ପୂର୍ଵପତ୍ରେ ସମାପ୍ତିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛ୍ଲୋକସ୍ଯ ଯଦି ରାଘଵ । ପରପତ୍ରେ ପଠେଚ୍ଛ୍ଲୋକଂ ଵିଵିଚ୍ଯାର୍ଥମୁଦୀରଯେତ୍
ହେ ରାଘବ, ଯଦି ଶ୍ଲୋକ ପ୍ରଥମ ପତ୍ରରେ ସମାପ୍ତି ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଶେଷ; ଯଦି ଅନ୍ୟ ପତ୍ରରେ ଥାଏ, ତେବେ ଶ୍ଲୋକଟି ପଢ଼ି ତାହାର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଶନୈଃଶନୈଃ ପଠେତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସେଚ୍ଚ ଶନୈଃଶନୈଃ । ତ୍ଵରେହ ନ ହି କର୍ତଵ୍ଯା କୁପ୍ଯତି ତ୍ଵରଯା ତୁ ଗୀଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଶନେ ଶନେ ପଢ଼ିବା ଓ ଶନେ ଶନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ତ୍ୱରା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ତ୍ୱରା କଲେ କଥା ବିଗଡ଼ିଯାଏ।
ଘଟିକାଯାସ୍ତୁ ପାଦଃ ସ୍ଯାଦତ୍ଵରାସ୍ଯାତ୍ତତୋଧିକା । ତ୍ଵରଯେନ୍ନ ଚ ଵକ୍ତାରଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯାଂଶମନୁଦ୍ଵିଜମ୍
ଏଠି ତ୍ୱରା ପାଇଁ ଘଟିକାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅନୁମତି ଅଛି, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ; ପଢ଼ୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତ୍ୱରା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅର୍ଥକୁ ଶାନ୍ତ ମନେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଵିଵିଚ୍ଯ ପାଠଂ ଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯାର୍ଥଂ ଚ ମାନସେ । ପ୍ରତୀପଂ ତନ୍ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଵିଚ୍ଯ ରଘୁନଂଦନ
ଶ୍ଲୋକଟିକୁ ଭଲଭାବେ ପଢ଼ି ମନରେ ତାହାର ଅର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ତାହାଙ୍କୁ ବିପରୀତ କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ଯଦି ଯୁକ୍ତମଯୁକ୍ତଂ ଵା ଶ୍ଲୋକମନ୍ଯଂ ପଠେଦସୌ । ପୁସ୍ତକସ୍ଥଂ ଚ ହିତ୍ଵୈଵ ପୂଜକଃ ସ ଦ୍ଵିଜୋ ଯଦି
ଯଦି ପୂଜାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ ଏବଂ ପୁସ୍ତକରେ ଥିବା ଶ୍ଲୋକକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେଠି ଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ ଯେଉଁହେଉ।
ତତ୍ତଥୈଵ ହି ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଵିସଂଵାଦୋ ନ ଶସ୍ଯତେ । ଦୈଵାଗତୋ ହି ସ ଶ୍ଲୋକୋ ଦୈଵଂ ହି ବଲଵତ୍ତରମ୍
ତେବେ ଏହାକୁ ଯେପରି ଅଛି ସେପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଶ୍ଲୋକଟି ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସିଛି, ଭାଗ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଉପଶ୍ରୁତିଷୁ ଯଦ୍ଵଚ୍ଚ ନାପରାଧୋ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ତୁ । ଵିସ୍ମଯୋ ନ ଚ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଦୈଵସ୍ଯ କୁଟିଲା ଗତିଃ
ଯେପରି ଶକୁନରେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଦୋଷ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଭାଗ୍ୟର ଚଳାଚଳ ଅନିୟମିତ।
ଯତ୍ତତ୍ପଦଵିପର୍ଯାସେ ପତ୍ରେ ଚୋପରିଵାରିଣି । ତମାଦେଶଂ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୁ ପଠେଦତଃ
ଯଦି ଶବ୍ଦର ଅନ୍ୟଥା ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ଲୋକ ଉପରି ପତ୍ରରେ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ଚିହ୍ନକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ତତସ୍ତୃତୀଯଂ ପାଠ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ତତଃ କାର୍ଯଂ ଵିଵେଚନମ୍ । ଅଵିସର୍ଗାଂତପୂର୍ଵାସ୍ତେ ପଵର୍ଗେତରପଂଚମାଃ
ତାପରେ ତୃତୀୟ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକର ଶେଷରେ ବିସର୍ଗ ନାହିଁ, ଓ ପଞ୍ଚମ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଶ୍ରେଣୀର ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷର ଅଛି।
ସ୍ତୁତିଲିଡ୍ଵର୍ଜିତଃ ଶ୍ଲୋକଃ ଶକୁନେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଅଧ୍ଯାଯାଦିଃ ସମାପ୍ତିଶ୍ଚ ଵୃଥା ପତ୍ରଂ ଵୃଥା ଲିପିଃ
ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକରେ ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା ଲିଟ୍ ଧାତୁ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଶକୁନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷ, ଅପରିଗଣ୍ୟ ପତ୍ର କିମ୍ବା ଅପରିଗଣ୍ୟ ଲିପି,
ଉକ୍ତାନୁଵଚନଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵ୍ଯୁପସ୍ତୁତମଥୈଵ ଚ । ଦଗ୍ଧପତ୍ରଂ ନଷ୍ଟଲିପିଃ ସଂଦିଗ୍ଧାକ୍ଷରମେଵ ଚ
ଯାହା କହାଯାଇଛି ତାହା ପୁନରାବୃତ୍ତି, ଦୁଇଥର ସ୍ତୁତି, ପୋଡ଼ା ପତ୍ର, ନଷ୍ଟ ଲିପି କିମ୍ବା ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଅକ୍ଷର—
ଏତାନି ଶକୁନେ ନିତ୍ଯଂ ଵର୍ଜନୀଯାନି ପଂଡିତୈଃ । ପ୍ରଶ୍ନୋ ହି ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଦୀପ୍ତଶାଂତ ପ୍ରଭେଦତଃ
ଏହାମାନେ ଶକୁନରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଦା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଶ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଦୀପ୍ତ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ, ଏହିଭଳି ଭେଦରେ ଜଣାଯିବ।
ଶାଂତଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯମୁତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥିତିଵୃଦ୍ଧିତଃ । ତତ୍ର ଶାଂତଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ସ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷିତଂ ପୂର୍ଵଲକ୍ଷଣୈଃ
ଶାନ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥାଏ, ଯାହା ଉତ୍ପତ୍ତି, ରହିବା ଓ ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଏହାରେ, ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଲକ୍ଷଣ ଯାହାରେ ରହିଛି, ସେଇ ଶାନ୍ତିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ।
କାର୍ଯଭେଦାସ୍ତୁ ଵର୍ଣ୍ଯଂତେ କେଚିନ୍ମର୍ତ୍ଯୋପଯୋଗିନଃ । କସ୍ଯଚିତ୍କାର୍ଯମାଦାଯ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରଷ୍ଟା ଭଵତ୍ଯପି
କାମର ଭିନ୍ନତା ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି, କିଛି କାମ ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ। କେହି ନିଜେ କିଛି କାମ ନେଇଥାଏ, ଆଉ କେହି ପଚାରିଥାଏ।
ସ କରୋତି ତଦା ପ୍ରଶ୍ନଂ ସମେତ୍ଯ ସ୍ମରତେଽତ୍ର କିମ୍ । ସ ପୁନର୍ଧାର୍ଯ ପତ୍ରଂ ତତ୍ତସ୍ମିନ୍ପତ୍ରଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ସେ ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ଯୋଗ୍ୟ କଥା ମନେ ପକାଏ। ପୁଣି, ସେ ପତ୍ରକୁ ଧରେ, ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ସେଇ ପତ୍ରକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
ଅଥଵା ତତ୍କ୍ଷମୋପେତଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପରମେଵ ଚ । ଯତଃ କୁତଶ୍ଚିଦ୍ଦୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ସ୍ତୁତିପାଦକମେଵ ଚ
କିମ୍ବା, ଏହା ସହନଶୀଳତା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିରାକ୍ତି ସହିତ ଥାଏ; କିମ୍ବା, କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ, ଏହା ପ୍ରଶଂସାର ଆଧାର ହୁଏ।
ପରିହୃତ୍ଯ ପରଂ ଚାପି ତସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ଶୁଭାଵହମ୍ । ମୃତୋ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାଗର୍ଥମିତି ପ୍ରଶ୍ନୋଽଶୁଭପ୍ରଦଃ
ସର୍ବୋଚ୍ଚକୁ ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଭ ଦେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଲୋକ ଯଦି କଥାର ଅର୍ଥ ଧରେ, ତେବେ ସେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଶୁଭ ଦେଉଛି।
ଵିଵାଦେ ଵିଜଯପ୍ରଶ୍ନେ ଜଯଦ୍ଯୋତକମିଷ୍ଯତେ । ସୃଷ୍ଟିରପ୍ଯତ୍ର ଶସ୍ତା ସ୍ଯାତ୍କ୍ରୂରାଯାଂ କ୍ଲେଶତୋ ଜଯଃ
ବିବାଦରେ ବିଜୟ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲେ, ବିଜୟର ସଙ୍କେତ ଆଶା କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଭଲ ମନାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କଠୋରତାରେ ବିଜୟ ଦୁଃଖ ସହିତ ମିଳେ।
ପ୍ରଶାଂତାଯାମୁପାଯୈସ୍ତୁ ମିଶ୍ରାଯାଂ ଵିଡ୍ଵରୋ ଭଵେତ୍ । ପୁରାଦିଵର୍ଣନଂ ଯତ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଂ ଯଦି ଚୋତ୍ତମମ୍
ଶାନ୍ତି ଥିଲେ, ଠିକ୍ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପକ୍ଷୀ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ପ୍ରାଚୀନ ବର୍ଣ୍ଣନା ଯଦି ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ହୁଏ।
କଲିସଂଭାଵନାଯାସ୍ତୁ ଶୃଂଗାରସ୍ଯୋପଵର୍ଣନେ । ରାଜ୍ଯନିର୍ଵାହଚିଂତାଯାଂ ରାଜ୍ଯଲିଂଗଂଶୁଭାଵହମ୍
କଳିଯୁଗ ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା ପ୍ରେମର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ, ରାଜ୍ୟ ପାଳନ ଭିତରେ, ରାଜ୍ୟର ଚିହ୍ନ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଉଛି।
ଯସ୍ଯାପି ଯାଦୃଶଂ ଯୋଗ୍ଯଂ ଵିଚାର୍ଯ ତାଦୃଶଂ ବୁଧୈଃ । ସ୍ତୁତିଵୈରାଗ୍ଯଯୋଃ କାର୍ଯଂ ଵିଲଯଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ଯାହା ପାଇଁ ଯେଉଁଟି ଯଥୋଚିତ, ତାହା ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଶଂସା ଓ ବିରାକ୍ତି ଦୁଇଟିରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଶେଷ ଘୋଷିତ।
କାର୍ଯାଲ୍ପସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଖଲିତେନ ଚ ନିର୍ଵାହମୃଚ୍ଛତି । ତସ୍ଯାନ୍ଯାର୍ଥସ୍ଯାନ୍ଯଭାଵୋ ରାମ ଶାଂତିଵିଚାରଣେ
କାର୍ଯ୍ୟ ଭୁଲରେ ଅଳ୍ପ ସଫଳତା ହେଲେ, ଶେଷରେ ସଫଳତା ମିଳେ। ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ପାଇଁ, ଶାନ୍ତି ବିଚାରରେ ଅନ୍ୟତା ନାହିଁ, ହେ ରାମ।
ଵିସର୍ଗାଂତଶ୍ଚ ପୂର୍ଵାର୍ଦ୍ଧ ଵିପର୍ଯାସୋ ଭଵିଷ୍ଯତଃ । ସଂକଲ୍ପିତାନ୍ଯଥାଭାଵୋ ହ୍ଯଧ୍ଯାଯସ୍ଯ ସମାପନେ
ପ୍ରଥମ ଅଂଶ ଯଦି ବିସର୍ଗରେ ଶେଷ ହୁଏ, ତେବେ ବିପରୀତ ଫଳ ହେବ। ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷରେ କଳ୍ପିତ ବିପରୀତ ଅର୍ଥ ଆସିଥାଏ।
କାଂଡାଦେସ୍ତୁ ସମାପ୍ତୌ ତୁ ସ୍ଯାତ୍ତତ୍କାର୍ଯଵିନାଶନମ୍ । ତସ୍ମାଦେତାଦୃଶେ ଦୋଷେ ଶକୁନସ୍ଯ ଵିପର୍ଯଯଃ
ଅଂଶର ଶେଷରେ, ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟର ନାଶ ହୁଏ। ଏପରି ଦୋଷରେ, ସଙ୍କେତ ବିପରୀତ ହୁଏ।
କ୍ଷୁତେ ପୁସ୍ତକପାତେ ଚ ତ୍ଵାହତେ ମସ୍ତକାଦିଷୁ । ଵକ୍ତା ଵୈମାନନଂ ଯାତି ତତଃ ଶକୁନନାଶନମ୍
ଛିଁକିବା, ପୁସ୍ତକ ପଡ଼ିଯିବା କିମ୍ବା ମୁଣ୍ଡ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଆଘାତ ହେଲେ, କଥା କହୁଥିବା ଲୋକ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ତାପରେ ସଙ୍କେତ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ତସ୍ମାଦେତାଦୃଶେ ଦୋଷେ ଶକୁନଂ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଉପମାଯାଂ ଭଵେଦ୍ରାମ କାର୍ଯାଭାସୋ ନ ଵସ୍ତୁତଃ
ଏପରି ଦୋଷ ଥିଲେ, ସଙ୍କେତକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଉପମାରେ, ହେ ରାମ, କାର୍ଯ୍ୟର ଭାସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଟି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ସଂତାନଂ ଭୋନ୍ଯତ୍ର ଚୋକ୍ତା ସୃଷ୍ଟିର୍ମଧ୍ଯଫଲପ୍ରଦା । ସ୍ତୁତିଃ ପ୍ରଶସ୍ତା କୁତ୍ରାପି ଗୁଣଵତ୍କାର୍ଯନିର୍ଣଯେ
ଏଠାରେ ସଂତାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟମ ଫଳ ଦେଉଛି। ପ୍ରଶଂସା କୌଣସି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣବତ୍ତାପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ଉତ୍ତମ।
ଵିଵାହେ ଚୌଷଧେ ଦାନେ ଵ୍ଯଵହାରେ କୃଷୌ ତଥା । ଯଥାର୍ଥା ଚ ସ୍ତୁତୀ ରାମ ନିର୍ଵାହେଽପି ନ ଦୂଷଣମ୍
ବିବାହ, ଔଷଧ, ଦାନ, ମାମଲା ଓ କୃଷିରେ, ଯଥାର୍ଥ ପ୍ରଶଂସା, ହେ ରାମ, ଶେଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ନୁହେଁ।
ରାମ ଉଵାଚ- କ ଏଷ ଦୃଶ୍ଯତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତଃ । ଵିମାନସ୍ଥୋ ମହାଦୀପ୍ତ ମଧ୍ଯାହ୍ନାର୍କ ଇଵାପରଃ
ରାମ କହିଲେ — ଏହି ଆକାଶରେ କିଏ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସିଛନ୍ତି, ବେଶି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ?
ଦୁଷ୍ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯଃ ସର୍ଵମର୍ତ୍ଯାନାଂ ତସ୍ଯାଂକେ ଚାରୁହାସିନୀ । ଅପରା ଶ୍ରୀରିଵ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତଥା ପଂଚସୁଯୋଷିତଃ
ସେ ସମସ୍ତ ମଣିଷଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶ୍ୟ। ତାଙ୍କ ଆଂକୋରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ହସୁଥିବା ଜଣେ ଜଣା ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସହିତେ ପାଞ୍ଚଟି ଅନ୍ୟ ମହିଳା।