ଯୋଽସୌ ଵ୍ଯାପ୍ଯସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯଂ ସ ଵୈ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନାରାଶ୍ଚେତି ସର୍ଵପୁଂସାଂ ସମୂହାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଯିଏ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। 'ନାରା' ବୋଲି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସମୂହକୁ କୁହାଯାଏ।
ଗତିରାଲଂବନଂ ତେଷାଂ ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନରାଜ୍ଜାତାନି ତତ୍ଵାନି ନାରାଣୀତି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ
ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଓ ଆଶ୍ରୟ ସେଇ; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ 'ନର' ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହିପରି ନାରାଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତାନ୍ଯେଵ ଚାଯନଂ ତସ୍ଯ ତେନ ନାରାଯଣସ୍ସ୍ମୃତଃ । କଲ୍ପାଂତେପି ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ ଗ୍ରସିତ୍ଵା ଯେନ ଧାର୍ଯତେ
ସେଇ ସମୂହ ତାଙ୍କର ପଥ; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଗ୍ରସି ଯିଏ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ପୁନଃ ସଂସୃଜ୍ଯତେ ଯେନ ସ ଵୈ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ଚରାଚରଂ ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ ନାର ଇତ୍ଯଭି ଧୀଯତେ
ଯିଏ ପୁନି ସେହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେଇ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ବିଶ୍ୱକୁ 'ନାରା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ଵାସଂ ଗତିର୍ଯେନ ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନାରୋ ନରାଣାଂ ସଂଘାତସ୍ତସ୍ଯାସାଵଯନଂ ଗତିଃ
ତାଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଓ ଗତି ସେଇ; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। 'ନାରା' ମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସମୂହ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ପଥ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
ତେନାସୌ ମୁନିଭିର୍ନିତ୍ଯଂ ନାରାଯଣ ଇତୀରିତଃ । ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଯତୋ ଲୋକା ମହାବ୍ଧୌ ପୃଥୁଫେନଵତ୍
ଏହିକାରଣରୁ ମୁନିମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ମହାସାଗରରେ ବଡ଼ ଫେନ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପୁନର୍ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯୋ ଵୈ ନିତ୍ଯପଦେ ନିତ୍ଯୋ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତୈକଭୋଗଵାନ୍
ଏବଂ ଯାହାଠାରେ ସେମାନେ ପୁନି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଧାମରେ ନିତ୍ୟ, ସଦା ମୁକ୍ତ ଓ ଏକମାତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଈଶଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ସ ଵୈ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନାରାଯଣଃ ପରଂବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ଵଂ ନାରାଯଣଃ ପରମ୍
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ସେଇ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ନାରାୟଣ।
ଯଚ୍ଚ କିଂଚିଜ୍ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଶ୍ରୂଯତେଽପି ଵା । ଅଂତର୍ବଂହିଶ୍ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ନାରାଯଣଃ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ଭିତରେ ବା ବାହାରେ ଯେଉଁଠି ଥାଉ, ସେସବୁକୁ ନାରାୟଣ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି।
ଅପହତପାପ୍ମା ପୁରୁଷଃ ସର୍ଵଭୂତାଂତରସ୍ଥିତଃ । ଦିଵ୍ଯଏକସ୍ସଦା ନିତ୍ଯୋ ହରିର୍ନାରାଯଣୋଽଚ୍ଯୁତଃ
ଯିଏ ପାପରହିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏକମାତ୍ର ଦିବ୍ୟ, ସଦା ନିତ୍ୟ, ହରି, ନାରାୟଣ, ଅଚ୍ୟୁତ।
ଯସ୍ତୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୋତା ଶ୍ରୋତଵ୍ଯମେଵ ଚ । ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟା ଚ ସ୍ପର୍ଶିତଵ୍ଯଶ୍ଚ ଧ୍ଯାତା ଧ୍ଯାତଵ୍ଯମେଵ ଚ
ଯିଏ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଶୁଣୁଥିବା ଓ ଶୁଣାଯାଉଥିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଓ ସ୍ପର୍ଶିତ ହେଉଥିବା, ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଓ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଉଥିବା।
ଵକ୍ତା ଚ ଵାଚ୍ଯଂ ଜ୍ଞାତା ଚ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ଚିଦଚିଜ୍ଜଗତ୍ । ତଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ହରିଃ ଶ୍ରୀଶୋ ନାରାଯଣ ଉଦାହୃତଃ
ଯିଏ କହୁଥିବା ଓ କହାଯାଉଥିବା, ଜାଣୁଥିବା ଓ ଜାଣିବାକୁ ଥିବା, ଚେତନ ଓ ଜଡ଼ ବିଶ୍ୱ, ସେସବୁ ହେଉଛନ୍ତି ହରି, ଶ୍ରୀମାନ୍, ନାରାୟଣ।
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍ । ସ ଲୋକାନ୍ସର୍ଵତୋ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ଅତ୍ଯତିଷ୍ଠଦ୍ଦଶାଂଗୁଲମ୍
ସେ ପୁରୁଷଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ ଅଛି। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସବୁ ଦିଗରେ ଆବୃତ କରି, ସେଠାରୁ ଦଶ ଆଙ୍ଗୁଳ ଅଧିକ ଭାଗରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି।
ଯଦ୍ଭୂତଂ ଯଚ୍ଚ ଭଵ୍ଯଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ନାରାଯଣୋ ହରିଃ । ଉତାମୃତତ୍ଵସ୍ଯେଶାନୋ ଯଦନ୍ନେନ ଵିରାଟ୍ପୁମାନ୍
ଯାହା କିଛି ଭୂତକାଳରେ ଥିଲା ଓ ଯାହା କିଛି ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବ, ସେ ସବୁ ନାରାୟଣ, ହରି। ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ମାଲିକ ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖୁଥିବା ବିରାଟ ପୁରୁଷ।
ସ ଏଵ ପୁରୁଷୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵାସୁଦେଵୋଽଚ୍ଯୁତୋ ହରିଃ । ହିରଣ୍ମଯୋଽଥ ଭଗଵାନ୍ସୋଽମୃତଃ ଶାଶ୍ଵତଃ ଶିଵଃ
ସେଇ ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ବାସୁଦେବ, ଅଚ୍ୟୁତ, ହରି। ସେ ସୁନା ଭଳି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଅମର, ଚିରନ୍ତନ ଓ ଶୁଭ।
ପତିର୍ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ସର୍ଵଲୋକେଶ୍ଵରଂ ପ୍ରଭୁଃ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭାଃ ସଵିତା ଅନଂତୋଽସୌ ମହେଶ୍ଵରଃ
ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମାଲିକ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଈଶ୍ୱର, ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସବିତା, ଅନନ୍ତ ଓ ମହାଇଶ୍ୱର।
ଭଗଵାନିତି ଶବ୍ଦୋଽଯଂ ତଥା ପୁରୁଷ ଇତ୍ଯପି । ଵର୍ତ୍ତତେ ନିରୁପାଧିଶ୍ଚ ଵାସୁଦେଵୋଽଖିଲାତ୍ମନି
‘ଭଗବାନ’ ଓ ‘ପୁରୁଷ’ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସେଠି ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ। ବାସୁଦେବ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି।
ଈଶ୍ଵରୋ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପରମାତ୍ମା ଜଗତ୍ସୁହୃତ୍ । ଶାସ୍ତା ଚରାଚରସ୍ଯୈକୋ ଯତୀନାଂ ପରମା ଗତିଃ
ଈଶ୍ୱର, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ବନ୍ଧୁ। ସେ ଏକାଠି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶାସକ, ଓ ଯତିମାନେ ଚାହାଁଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି।
ଯୋ ଵେଦାଦୌ ସ୍ଵରଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵେଦାଂତେ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରକୃତିଲୀନସ୍ଯ ଯଃ ପରଃ ସ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଯିଏ ବେଦର ଆରମ୍ଭରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ସ୍ୱର ଭାବେ ଓ ବେଦର ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହାଇଶ୍ୱର।
ଯୋସାଵକାରୋ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଯୋଽସୌ ନାରାଯଣୋ ହରିଃ । ସ ଏଵ ପୁରୁଷୋ ନିତ୍ଯଃ ପରମାତ୍ମା ମହେଶ୍ଵରଃ
ଏହି ରୂପ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ନାରାୟଣ, ହରି। ସେଠି ଏକମାତ୍ର ଚିରନ୍ତନ ପୁରୁଷ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ମହାଇଶ୍ୱର।
ଯସ୍ମାଦୁଦ୍ଭୂତମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଯସ୍ମିନ୍କସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଵର୍ତତେ । ତସ୍ମିନ୍ନୀଶ୍ଵରଶବ୍ଦୋଽପି ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ମୁନିଭିସ୍ତଥା । ନିରୁପାଧୀଶ୍ଵରତ୍ଵଂ ହି ଵାସୁଦେଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଶାସନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ଏହା ଅଛି, ସେଠି ମୁନିମାନେ ‘ଇଶ୍ୱର’ ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ନିର୍ଗୁଣ ଇଶ୍ୱରତ୍ୱ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ଆତ୍ମେଶ୍ଵର ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵେଦଵାଦୈଃ ସନାତନୈଃ । ତସ୍ମାନ୍ମହେଶ୍ଵରତ୍ଵଂ ତୁ ଵାସୁଦେଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ସନାତନ ବେଦ ଶିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ସେ ‘ଆତ୍ମେଶ୍ୱର’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ମହାଇଶ୍ୱରତ୍ୱ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ଅସୌ ତ୍ରିପାଦ୍ଵିଭୂତେସ୍ତୁ ଲୀଲଯା ଅପି ଚେଶ୍ଵରଃ । ଵିଭୂତିଦ୍ଵଯମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ତସ୍ଯୈଵ ସକଲାତ୍ମନଃ
ସେ ତିନି ପ୍ରକାର ଭୂତିର ମାଲିକ, ଲୀଳାରେ ଏହା କରନ୍ତି। ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭୂତି ଓ ଶାସନ ସେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମାଙ୍କର।
ଶ୍ରୀଭୂନୀଲାପତିର୍ଯୋସାଵୀଶ୍ଵରସ୍ସ ଉଦାହୃତଃ । ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଶ୍ଵରତ୍ଵଂ ତୁ ଵାସୁଦେଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯିଏ ଶ୍ରୀ, ଭୂମି ଓ ନୀଳାଙ୍କର ନାଥ, ସେଇ ଇଶ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥତ୍ୱ ବାସୁଦେବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ।
ଅସୌ ଯଜ୍ଞେଶ୍ଵରୋ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞଭୁକ୍ଯଜ୍ଞକୃଦ୍ଵିଭୁଃ । ଯଜ୍ଞଭୁଗ୍ଯଜ୍ଞପୁରୁଷଃ ସ ଏଵ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସେ ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ଯଜ୍ଞ ନିଜେ, ଯଜ୍ଞର ଭୋକ୍ତା, ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି। ଯଜ୍ଞ ଭୋକ୍ତା, ଯଜ୍ଞ ପୁରୁଷ, ସେଠି ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର।
ଯଜ୍ଞେଶ୍ଵରୋ ହଵ୍ଯସମସ୍ତକଵ୍ଯଭୋକ୍ତା ଵ୍ଯଯାତ୍ମା ହରିରୀଶ୍ଵରୋଽତ୍ର । ତତ୍ସଂନିଧାନାଦପଯାଂତି ସଦ୍ଯୋ ରକ୍ଷାଂସ୍ଯଶେଷାଣ୍ଯସୁରାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ
ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ସମସ୍ତ ହବି ଓ କବ୍ୟର ଭୋକ୍ତା, ଅବିନାଶୀ ହରି, ଏଠାରେ ଇଶ୍ୱର। ସେଠି ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ଅସୁର ତୁରନ୍ତ ଦୂରେଇଯାନ୍ତି।
ଯୋଽସୌ ଵିରାଟ୍ତ୍ଵମାପନ୍ନୋ ହରିର୍ଭୂତୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ସଂତର୍ପଯତି ଲୋକାଂସ୍ତ୍ରୀନ୍ସ ଏଵ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ଯିଏ ବିରାଟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଯିଏ ହରି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ସେଠି ଏକମାତ୍ର ପରମେଶ୍ୱର।
ଯେନ ପୂର୍ଣେନ ହଵିଷା ଦେଵା ଯଜ୍ଞମତନ୍ଵତ । ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଯେ କେ ଚୋଭଯାଦତଃ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହବି ଦେଇ ଦେବତାମାନେ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ, ସେ ଯଜ୍ଞରୁ ଦୁଇପଟି ଭୋଗ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ତସ୍ମାଦ୍ଯଜ୍ଞାତ୍ସର୍ଵହୁତ ଋଚଃ ସାମାନି ଜଜ୍ଞିରେ । ତସ୍ମାଦଶ୍ଵା ଅଜାଯଂତ ଗାଵଶ୍ଚ ପୁରୁଷାଦଯଃ
ସେଇ ଯଜ୍ଞରୁ ସମସ୍ତ ହବି, ଋକ୍ ଓ ସାମ ମନ୍ତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେଠାରୁ ଘୋଡ଼ା, ଗାଈ ଓ ମଣିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ପୁରୁଷସ୍ଯ ତନୋରସ୍ଯ ସର୍ଵଯଜ୍ଞମଯସ୍ଯ ଵୈ । ହରେଃ ସର୍ଵଂ ସମୁଦ୍ଭୂତଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଂଗମମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦେହରୁ, ହରିଙ୍କୁ ଆଧାର କରି, ଏହି ସ୍ଥାବର ଓ ଜଙ୍ଗମ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇଛି।