ଆତ୍ମାନଂ ସର୍ଵପାତ୍ରାଣି ତତ ଆଵାହଯେଦିତି । ଯଦ୍ଵାଗିତି ତୃଚେନୈଵ ଭାରତୀ ଷୋଡଶାର୍ଚନମ୍
ନିଜକୁ ଓ ସମସ୍ତ ପାତ୍ରକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା 'ଯଦ୍ୱାଗ୍' ତୃଚ୍ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଭାରତୀଙ୍କ ଷୋଡ଼ଶାର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୁରୁଷସୂକ୍ତେନ ଵା କୁର୍ଯାଦ୍ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଵା ସମର୍ଚଯେତ୍ । ଓଁ ନମୋ ଭଗଵତେ ଅମୁକ ପୁରାଣେତି ପୁରାଣମର୍ଚଯେତ୍
ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ବା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିପାରେ; 'ଓଁ, ଭଗବତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଅମୁକ ପୁରାଣ' ବୋଲି ପୁରାଣକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
କାଂଡାଦିତି ହି ମଂତ୍ରେଣ ଦୂର୍ଵାମାନୀଯ ପୂଜଯେତ୍ । ଓଁ ନମୋ ଭଗଵତ୍ଯୈ ଦୂର୍ଵାଯୈ ଇତି
'କାଣ୍ଡାଦିତି' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୂର୍ବା ଆଣି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; 'ଓଁ, ଭଗବତୀ ଦୂର୍ବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର' ବୋଲି।
ସଲୋକପାଲ ପୂଜା ସ୍ଯାଦଥ କନ୍ଯା ସମର୍ଚନମ୍ । ଵତ୍ସରାତ୍ପଂଚକାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଦଶଵର୍ଷାଦଧଃ ଶୁଭାଃ
ତାପରେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ, ଏବଂ ପରେ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ପୂଜା; ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷରୁ ଉପରେ ଓ ଦଶ ବର୍ଷରୁ ତଳେ ଥିବା କନ୍ୟାମାନେ ଶୁଭ।
ଅନୁତ୍ପନ୍ନଋତୁର୍ଵାପି ତାଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୂଜଯେତ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈର୍ଧୂପୈର୍ଦୀପତାଂବୂଲଭୂଷଣୈଃ
ଯଦି ସେ କନ୍ୟା ଏଉଁଠି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୟସର ନୁହଁନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ, ଧୂପ, ଦୀପ, ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଆଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପାଠଯେଦପ୍ଯମୁଂ ମଂତ୍ରଂ ପୂଜକଃ କନ୍ଯକାମିମାମ୍
ପୂଜାରୀ ଏହି କନ୍ୟାଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଟି ମଧ୍ୟ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ପ୍ରିଯଂ ବ୍ରୂହି ଭଗଵତି ସରସ୍ଵତି ନମସ୍ତେ ନମସ୍ତ ଇତି
ସତ୍ୟ କହ, ପ୍ରିୟ କଥା କହ, ଭଗବତୀ ସରସ୍ୱତୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର।
ଗାଯତ୍ର୍ଯାନୁକ୍ରମାର୍ଥାତ୍ତୁ ଦୂର୍ଵାଯୁଗ୍ମଂ ତୁ କାରଯେତ୍ । ସନ୍ନିଧୌ ପୁସ୍ତକସ୍ଯାଧଃ ସହସ୍ରପରମେତ୍ଯୃଚା
ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରର କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ, ଦୁଇଟି ଦୂର୍ବା ଗଛ ତିଆରି କରି, ପୁସ୍ତକର ତଳେ ରଖିବା ଓ 'ସହସ୍ରପରମେତ୍' ଶ୍ଲୋକ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଦୂର୍ଵାଯୁଗ୍ମତ୍ରଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯା ହସ୍ତେ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ସା ପ୍ରକ୍ଷିପେତ୍ପୁସ୍ତସଂଧୌ ଶଲାକାତ୍ରଯମନ୍ଵନୁ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କ ହାତରେ ତିନି ଯୁଗଳ ଦୂର୍ବା ଦେବା ଉଚିତ; ପରେ ସେ ପୁସ୍ତକର ପତ୍ରମଧ୍ୟରେ ଏକ ପରେ ଏକ ତିନିଟି କାଠି ରଖିବା ଉଚିତ।
ଵିସୃଜ୍ଯତାଂ ପୁନର୍ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛିଵାଭ୍ଯାଂ ନମ ଇତ୍ଯଥ । ପତ୍ରଯୋର୍ମଧ୍ଯମଃ ଶ୍ଲୋକଃ କାର୍ଯସିଦ୍ଧେର୍ହି ସୂଚକଃ
ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଆଉଥରେ 'ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର' ବୋଲି ଦେଇବା ଉଚିତ; ପତ୍ରମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମଧ୍ୟମ ଶ୍ଲୋକ କାମର ସଫଳତାର ସୂଚକ।
ପୂର୍ଵପତ୍ରେ ସମାପ୍ତିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛ୍ଲୋକସ୍ଯ ଯଦି ରାଘଵ । ପରପତ୍ରେ ପଠେଚ୍ଛ୍ଲୋକଂ ଵିଵିଚ୍ଯାର୍ଥମୁଦୀରଯେତ୍
ହେ ରାଘବ, ଯଦି ଶ୍ଲୋକ ପ୍ରଥମ ପତ୍ରରେ ସମାପ୍ତି ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଶେଷ; ଯଦି ଅନ୍ୟ ପତ୍ରରେ ଥାଏ, ତେବେ ଶ୍ଲୋକଟି ପଢ଼ି ତାହାର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଶନୈଃଶନୈଃ ପଠେତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସେଚ୍ଚ ଶନୈଃଶନୈଃ । ତ୍ଵରେହ ନ ହି କର୍ତଵ୍ଯା କୁପ୍ଯତି ତ୍ଵରଯା ତୁ ଗୀଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଶନେ ଶନେ ପଢ଼ିବା ଓ ଶନେ ଶନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ତ୍ୱରା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ତ୍ୱରା କଲେ କଥା ବିଗଡ଼ିଯାଏ।
ଘଟିକାଯାସ୍ତୁ ପାଦଃ ସ୍ଯାଦତ୍ଵରାସ୍ଯାତ୍ତତୋଧିକା । ତ୍ଵରଯେନ୍ନ ଚ ଵକ୍ତାରଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯାଂଶମନୁଦ୍ଵିଜମ୍
ଏଠି ତ୍ୱରା ପାଇଁ ଘଟିକାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅନୁମତି ଅଛି, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ; ପଢ଼ୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତ୍ୱରା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅର୍ଥକୁ ଶାନ୍ତ ମନେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଵିଵିଚ୍ଯ ପାଠଂ ଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯାର୍ଥଂ ଚ ମାନସେ । ପ୍ରତୀପଂ ତନ୍ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଵିଚ୍ଯ ରଘୁନଂଦନ
ଶ୍ଲୋକଟିକୁ ଭଲଭାବେ ପଢ଼ି ମନରେ ତାହାର ଅର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ତାହାଙ୍କୁ ବିପରୀତ କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ଯଦି ଯୁକ୍ତମଯୁକ୍ତଂ ଵା ଶ୍ଲୋକମନ୍ଯଂ ପଠେଦସୌ । ପୁସ୍ତକସ୍ଥଂ ଚ ହିତ୍ଵୈଵ ପୂଜକଃ ସ ଦ୍ଵିଜୋ ଯଦି
ଯଦି ପୂଜାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ ଏବଂ ପୁସ୍ତକରେ ଥିବା ଶ୍ଲୋକକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେଠି ଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ ଯେଉଁହେଉ।
ତତ୍ତଥୈଵ ହି ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଵିସଂଵାଦୋ ନ ଶସ୍ଯତେ । ଦୈଵାଗତୋ ହି ସ ଶ୍ଲୋକୋ ଦୈଵଂ ହି ବଲଵତ୍ତରମ୍
ତେବେ ଏହାକୁ ଯେପରି ଅଛି ସେପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଶ୍ଲୋକଟି ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସିଛି, ଭାଗ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଉପଶ୍ରୁତିଷୁ ଯଦ୍ଵଚ୍ଚ ନାପରାଧୋ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ତୁ । ଵିସ୍ମଯୋ ନ ଚ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଦୈଵସ୍ଯ କୁଟିଲା ଗତିଃ
ଯେପରି ଶକୁନରେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଦୋଷ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଭାଗ୍ୟର ଚଳାଚଳ ଅନିୟମିତ।
ଯତ୍ତତ୍ପଦଵିପର୍ଯାସେ ପତ୍ରେ ଚୋପରିଵାରିଣି । ତମାଦେଶଂ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୁ ପଠେଦତଃ
ଯଦି ଶବ୍ଦର ଅନ୍ୟଥା ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ଲୋକ ଉପରି ପତ୍ରରେ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ଚିହ୍ନକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ତତସ୍ତୃତୀଯଂ ପାଠ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ତତଃ କାର୍ଯଂ ଵିଵେଚନମ୍ । ଅଵିସର୍ଗାଂତପୂର୍ଵାସ୍ତେ ପଵର୍ଗେତରପଂଚମାଃ
ତାପରେ ତୃତୀୟ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକର ଶେଷରେ ବିସର୍ଗ ନାହିଁ, ଓ ପଞ୍ଚମ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଶ୍ରେଣୀର ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷର ଅଛି।
ସ୍ତୁତିଲିଡ୍ଵର୍ଜିତଃ ଶ୍ଲୋକଃ ଶକୁନେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଅଧ୍ଯାଯାଦିଃ ସମାପ୍ତିଶ୍ଚ ଵୃଥା ପତ୍ରଂ ଵୃଥା ଲିପିଃ
ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକରେ ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା ଲିଟ୍ ଧାତୁ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଶକୁନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷ, ଅପରିଗଣ୍ୟ ପତ୍ର କିମ୍ବା ଅପରିଗଣ୍ୟ ଲିପି,
ଉକ୍ତାନୁଵଚନଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵ୍ଯୁପସ୍ତୁତମଥୈଵ ଚ । ଦଗ୍ଧପତ୍ରଂ ନଷ୍ଟଲିପିଃ ସଂଦିଗ୍ଧାକ୍ଷରମେଵ ଚ
ଯାହା କହାଯାଇଛି ତାହା ପୁନରାବୃତ୍ତି, ଦୁଇଥର ସ୍ତୁତି, ପୋଡ଼ା ପତ୍ର, ନଷ୍ଟ ଲିପି କିମ୍ବା ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଅକ୍ଷର—
ଏତାନି ଶକୁନେ ନିତ୍ଯଂ ଵର୍ଜନୀଯାନି ପଂଡିତୈଃ । ପ୍ରଶ୍ନୋ ହି ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଜ୍ଞେଯୋ ଦୀପ୍ତଶାଂତ ପ୍ରଭେଦତଃ
ଏହାମାନେ ଶକୁନରେ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସଦା ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଶ୍ନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ଦୀପ୍ତ କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ, ଏହିଭଳି ଭେଦରେ ଜଣାଯିବ।
ଶାଂତଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଜ୍ଞେଯମୁତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥିତିଵୃଦ୍ଧିତଃ । ତତ୍ର ଶାଂତଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ ସ୍ଯାଲ୍ଲକ୍ଷିତଂ ପୂର୍ଵଲକ୍ଷଣୈଃ
ଶାନ୍ତି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଥାଏ, ଯାହା ଉତ୍ପତ୍ତି, ରହିବା ଓ ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଏହାରେ, ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଲକ୍ଷଣ ଯାହାରେ ରହିଛି, ସେଇ ଶାନ୍ତିକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମନାଯାଏ।
କାର୍ଯଭେଦାସ୍ତୁ ଵର୍ଣ୍ଯଂତେ କେଚିନ୍ମର୍ତ୍ଯୋପଯୋଗିନଃ । କସ୍ଯଚିତ୍କାର୍ଯମାଦାଯ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରଷ୍ଟା ଭଵତ୍ଯପି
କାମର ଭିନ୍ନତା ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି, କିଛି କାମ ମଣିଷମାନେ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ। କେହି ନିଜେ କିଛି କାମ ନେଇଥାଏ, ଆଉ କେହି ପଚାରିଥାଏ।
ସ କରୋତି ତଦା ପ୍ରଶ୍ନଂ ସମେତ୍ଯ ସ୍ମରତେଽତ୍ର କିମ୍ । ସ ପୁନର୍ଧାର୍ଯ ପତ୍ରଂ ତତ୍ତସ୍ମିନ୍ପତ୍ରଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ
ସେ ପରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସମ୍ମିଳିତ ହୋଇ ଯୋଗ୍ୟ କଥା ମନେ ପକାଏ। ପୁଣି, ସେ ପତ୍ରକୁ ଧରେ, ଏହି ସନ୍ଦର୍ଭରେ ସେଇ ପତ୍ରକୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ।
ଅଥଵା ତତ୍କ୍ଷମୋପେତଂ ଵୈରାଗ୍ଯଂ ପରମେଵ ଚ । ଯତଃ କୁତଶ୍ଚିଦ୍ଦୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ସ୍ତୁତିପାଦକମେଵ ଚ
କିମ୍ବା, ଏହା ସହନଶୀଳତା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବିରାକ୍ତି ସହିତ ଥାଏ; କିମ୍ବା, କୌଣସି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ, ଏହା ପ୍ରଶଂସାର ଆଧାର ହୁଏ।
ପରିହୃତ୍ଯ ପରଂ ଚାପି ତସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ଶୁଭାଵହମ୍ । ମୃତୋ ଗୃହ୍ଣାତି ଵାଗର୍ଥମିତି ପ୍ରଶ୍ନୋଽଶୁଭପ୍ରଦଃ
ସର୍ବୋଚ୍ଚକୁ ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୁଭ ଦେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ଲୋକ ଯଦି କଥାର ଅର୍ଥ ଧରେ, ତେବେ ସେଇ ପ୍ରଶ୍ନ ଅଶୁଭ ଦେଉଛି।
ଵିଵାଦେ ଵିଜଯପ୍ରଶ୍ନେ ଜଯଦ୍ଯୋତକମିଷ୍ଯତେ । ସୃଷ୍ଟିରପ୍ଯତ୍ର ଶସ୍ତା ସ୍ଯାତ୍କ୍ରୂରାଯାଂ କ୍ଲେଶତୋ ଜଯଃ
ବିବାଦରେ ବିଜୟ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲେ, ବିଜୟର ସଙ୍କେତ ଆଶା କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଭଲ ମନାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କଠୋରତାରେ ବିଜୟ ଦୁଃଖ ସହିତ ମିଳେ।
ପ୍ରଶାଂତାଯାମୁପାଯୈସ୍ତୁ ମିଶ୍ରାଯାଂ ଵିଡ୍ଵରୋ ଭଵେତ୍ । ପୁରାଦିଵର୍ଣନଂ ଯତ୍ତୁ ମଧ୍ଯମଂ ଯଦି ଚୋତ୍ତମମ୍
ଶାନ୍ତି ଥିଲେ, ଠିକ୍ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, ମିଶ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପକ୍ଷୀ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ପ୍ରାଚୀନ ବର୍ଣ୍ଣନା ଯଦି ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ଉତ୍ତମ ହୁଏ।
କଲିସଂଭାଵନାଯାସ୍ତୁ ଶୃଂଗାରସ୍ଯୋପଵର୍ଣନେ । ରାଜ୍ଯନିର୍ଵାହଚିଂତାଯାଂ ରାଜ୍ଯଲିଂଗଂଶୁଭାଵହମ୍
କଳିଯୁଗ ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା ପ୍ରେମର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ, ରାଜ୍ୟ ପାଳନ ଭିତରେ, ରାଜ୍ୟର ଚିହ୍ନ ଶୁଭ ଫଳ ଦେଉଛି।