ଵାରାହଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତଂ ଶକୁନେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଶୈଵଂ ଭାଗଵତଂ ଦୌର୍ଗଂ ଭଵିଷ୍ଯୋତ୍ତରମେଵ ଚ
ବାରାହ ଓ ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଏହିପରି ଶୈବ, ଭାଗବତ, ଦୌର୍ଗ ଓ ଭବିଷ୍ୟୋତ୍ତର ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ।
ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚୋପସଂଜ୍ଞାନି ତ୍ଵନ୍ଯାନି ଚ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଵିମୁଚ୍ଯ ପୁସ୍ତକଂ ରତ୍ନପୀଠେ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସଂସ୍କୃତମ୍
ଭବିଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପପୁରାଣମାନେ ଅଲଗା କରି ରଖିବା ଉଚିତ; ପୁସ୍ତକକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରି ରତ୍ନମଞ୍ଚରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଧୌତଵସ୍ତ୍ରଧରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଶୁଚିରକ୍ରୋଧନୋଽଜ୍ଵରଃ । ଆଦାଵାତ୍ମାନମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ କୃତ୍ଵା ସଂକଲ୍ପମେଵ ଚ
ପରିଷ୍କୃତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, କ୍ରୋଧ ଓ ଜ୍ୱର ଛାଡ଼ି, ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ପୂଜିବା ଓ ସଂକଳ୍ପ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଂକୁଶଂ ଚାକ୍ଷସୂତ୍ରଂ ଚ ପାଶଂ ପୁସ୍ତକମେଵ ଚ । ଧାରଯଂତୀଂ ସିତାଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ଶାନ୍ତ ମୁହଁ, ହାତରେ ଅଙ୍କୁଶ, ଅକ୍ଷସୂତ୍ର, ପାଶ ଓ ପୁସ୍ତକ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ଶୁଭ୍ରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ।
ଗୋକ୍ଷୀରସଦୃଶାକାରଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଵୃଷଵାହନମ୍ । ସହାସଵଦନଂ ଶାଂତଂ ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରଂ ଶିଵମ୍
ଗାଈର ଦୁଧ ପରି ଧଳା ଦେହ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ବୃଷଭ ଉପରେ ବସିଥିବା, ହସୁଥିବା ଏବଂ ଶାନ୍ତ ମୁହଁ, ଶୁଭ୍ରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।
ହରିଣଂ ଚାଭଯଂ ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵବାହୁଯୁଗ୍ମଂ କିରୀଟିନମ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାମୁଦ୍ରା ଚଂ ଦକ୍ଷେଧୋ ଵାମହସ୍ତେ ଵରପ୍ରଦମ୍
ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର, ଯାହାଙ୍କ ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇଛି, ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଏକ ହାତରେ ଭୟ ନାଶ କରିବା ମୁଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଦାନ କରିବା ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଉଛନ୍ତି।
ନାନାରତ୍ନଵିଭୂଷାଢ୍ଯଂ ଗିରିଜାର୍ଦ୍ଧାଂବୁଜାସନମ୍ । ବହୁଭିର୍ମୁନିମୁଖ୍ଯୈସ୍ତୁ ଧ୍ଯାଯମାନ ପଦାଂବୁଜମ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଗିରିଜାଙ୍କ ସହ ଅର୍ଦ୍ଧ ପଦ୍ମ ଉପରେ ବସିଥିବା, ଏବଂ ଅନେକ ମହାମୁନିମାନେ ଯାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି।
ମୂର୍ତିମଦ୍ଭିସ୍ତଥା ଵେଦୈଃ ସ୍ତୂଯମାନଂ ପୁରାଣକୈଃ । ଅନ୍ଯୈଃ ସମସ୍ତଲୋକୈଶ୍ଚ ସଂସେଵିତପଦାଂବୁଜମ୍
ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକମାନେ ଯାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ସେବନ କରୁଛନ୍ତି।
ଧ୍ଯାତ୍ଵୈଵଂ ପୂଜକଃ ସମ୍ଯଗାଦୌ ପୂଜାଂ ସମାରଭେତ୍ । ଆପୋ ଵା ଇଦମିତ୍ଯେତତ୍କଲଶସ୍ଯାଭିମଂତ୍ରଣମ୍
ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ପୂଜକ ଠିକ୍ ଭାବେ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ; 'ଏହି ଜଳ'—ଏହି ହେଉଛି କଳଶର ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ।
ତଜ୍ଜଲଂ ଚ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ପାତ୍ରସ୍ଥମଭିମଂତ୍ରଯେତ୍ । ତତ୍ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ମଂତ୍ରେଣ ପ୍ରଶସ୍ଯ ପ୍ରଣଵେନ ତୁ
ସେଇ ଜଳକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ରଖି, 'ସେହି ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ' ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଆତ୍ମାନଂ ସର୍ଵପାତ୍ରାଣି ତତ ଆଵାହଯେଦିତି । ଯଦ୍ଵାଗିତି ତୃଚେନୈଵ ଭାରତୀ ଷୋଡଶାର୍ଚନମ୍
ନିଜକୁ ଓ ସମସ୍ତ ପାତ୍ରକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା 'ଯଦ୍ୱାଗ୍' ତୃଚ୍ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଭାରତୀଙ୍କ ଷୋଡ଼ଶାର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୁରୁଷସୂକ୍ତେନ ଵା କୁର୍ଯାଦ୍ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଵା ସମର୍ଚଯେତ୍ । ଓଁ ନମୋ ଭଗଵତେ ଅମୁକ ପୁରାଣେତି ପୁରାଣମର୍ଚଯେତ୍
ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ବା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିପାରେ; 'ଓଁ, ଭଗବତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଅମୁକ ପୁରାଣ' ବୋଲି ପୁରାଣକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
କାଂଡାଦିତି ହି ମଂତ୍ରେଣ ଦୂର୍ଵାମାନୀଯ ପୂଜଯେତ୍ । ଓଁ ନମୋ ଭଗଵତ୍ଯୈ ଦୂର୍ଵାଯୈ ଇତି
'କାଣ୍ଡାଦିତି' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୂର୍ବା ଆଣି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; 'ଓଁ, ଭଗବତୀ ଦୂର୍ବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର' ବୋଲି।
ସଲୋକପାଲ ପୂଜା ସ୍ଯାଦଥ କନ୍ଯା ସମର୍ଚନମ୍ । ଵତ୍ସରାତ୍ପଂଚକାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଦଶଵର୍ଷାଦଧଃ ଶୁଭାଃ
ତାପରେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ, ଏବଂ ପରେ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ପୂଜା; ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷରୁ ଉପରେ ଓ ଦଶ ବର୍ଷରୁ ତଳେ ଥିବା କନ୍ୟାମାନେ ଶୁଭ।
ଅନୁତ୍ପନ୍ନଋତୁର୍ଵାପି ତାଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୂଜଯେତ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈର୍ଧୂପୈର୍ଦୀପତାଂବୂଲଭୂଷଣୈଃ
ଯଦି ସେ କନ୍ୟା ଏଉଁଠି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୟସର ନୁହଁନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ, ଧୂପ, ଦୀପ, ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଆଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପାଠଯେଦପ୍ଯମୁଂ ମଂତ୍ରଂ ପୂଜକଃ କନ୍ଯକାମିମାମ୍
ପୂଜାରୀ ଏହି କନ୍ୟାଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଟି ମଧ୍ୟ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ପ୍ରିଯଂ ବ୍ରୂହି ଭଗଵତି ସରସ୍ଵତି ନମସ୍ତେ ନମସ୍ତ ଇତି
ସତ୍ୟ କହ, ପ୍ରିୟ କଥା କହ, ଭଗବତୀ ସରସ୍ୱତୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର।
ଗାଯତ୍ର୍ଯାନୁକ୍ରମାର୍ଥାତ୍ତୁ ଦୂର୍ଵାଯୁଗ୍ମଂ ତୁ କାରଯେତ୍ । ସନ୍ନିଧୌ ପୁସ୍ତକସ୍ଯାଧଃ ସହସ୍ରପରମେତ୍ଯୃଚା
ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରର କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ, ଦୁଇଟି ଦୂର୍ବା ଗଛ ତିଆରି କରି, ପୁସ୍ତକର ତଳେ ରଖିବା ଓ 'ସହସ୍ରପରମେତ୍' ଶ୍ଲୋକ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଦୂର୍ଵାଯୁଗ୍ମତ୍ରଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯା ହସ୍ତେ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ସା ପ୍ରକ୍ଷିପେତ୍ପୁସ୍ତସଂଧୌ ଶଲାକାତ୍ରଯମନ୍ଵନୁ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କ ହାତରେ ତିନି ଯୁଗଳ ଦୂର୍ବା ଦେବା ଉଚିତ; ପରେ ସେ ପୁସ୍ତକର ପତ୍ରମଧ୍ୟରେ ଏକ ପରେ ଏକ ତିନିଟି କାଠି ରଖିବା ଉଚିତ।
ଵିସୃଜ୍ଯତାଂ ପୁନର୍ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛିଵାଭ୍ଯାଂ ନମ ଇତ୍ଯଥ । ପତ୍ରଯୋର୍ମଧ୍ଯମଃ ଶ୍ଲୋକଃ କାର୍ଯସିଦ୍ଧେର୍ହି ସୂଚକଃ
ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଆଉଥରେ 'ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର' ବୋଲି ଦେଇବା ଉଚିତ; ପତ୍ରମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମଧ୍ୟମ ଶ୍ଲୋକ କାମର ସଫଳତାର ସୂଚକ।
ପୂର୍ଵପତ୍ରେ ସମାପ୍ତିଃ ସ୍ଯାଚ୍ଛ୍ଲୋକସ୍ଯ ଯଦି ରାଘଵ । ପରପତ୍ରେ ପଠେଚ୍ଛ୍ଲୋକଂ ଵିଵିଚ୍ଯାର୍ଥମୁଦୀରଯେତ୍
ହେ ରାଘବ, ଯଦି ଶ୍ଲୋକ ପ୍ରଥମ ପତ୍ରରେ ସମାପ୍ତି ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଶେଷ; ଯଦି ଅନ୍ୟ ପତ୍ରରେ ଥାଏ, ତେବେ ଶ୍ଲୋକଟି ପଢ଼ି ତାହାର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।
ଶନୈଃଶନୈଃ ପଠେତ୍ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସେଚ୍ଚ ଶନୈଃଶନୈଃ । ତ୍ଵରେହ ନ ହି କର୍ତଵ୍ଯା କୁପ୍ଯତି ତ୍ଵରଯା ତୁ ଗୀଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଶନେ ଶନେ ପଢ଼ିବା ଓ ଶନେ ଶନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ତ୍ୱରା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ତ୍ୱରା କଲେ କଥା ବିଗଡ଼ିଯାଏ।
ଘଟିକାଯାସ୍ତୁ ପାଦଃ ସ୍ଯାଦତ୍ଵରାସ୍ଯାତ୍ତତୋଧିକା । ତ୍ଵରଯେନ୍ନ ଚ ଵକ୍ତାରଂ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯାଂଶମନୁଦ୍ଵିଜମ୍
ଏଠି ତ୍ୱରା ପାଇଁ ଘଟିକାର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ଅନୁମତି ଅଛି, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ନୁହେଁ; ପଢ଼ୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତ୍ୱରା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅର୍ଥକୁ ଶାନ୍ତ ମନେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଵିଵିଚ୍ଯ ପାଠଂ ଶ୍ଲୋକସ୍ଯ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯାର୍ଥଂ ଚ ମାନସେ । ପ୍ରତୀପଂ ତନ୍ନ ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଵିଵିଚ୍ଯ ରଘୁନଂଦନ
ଶ୍ଲୋକଟିକୁ ଭଲଭାବେ ପଢ଼ି ମନରେ ତାହାର ଅର୍ଥ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ତାହାଙ୍କୁ ବିପରୀତ କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ଯଦି ଯୁକ୍ତମଯୁକ୍ତଂ ଵା ଶ୍ଲୋକମନ୍ଯଂ ପଠେଦସୌ । ପୁସ୍ତକସ୍ଥଂ ଚ ହିତ୍ଵୈଵ ପୂଜକଃ ସ ଦ୍ଵିଜୋ ଯଦି
ଯଦି ପୂଜାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ ଏବଂ ପୁସ୍ତକରେ ଥିବା ଶ୍ଲୋକକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେଠି ଯୋଗ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଯୋଗ୍ୟ ଯେଉଁହେଉ।
ତତ୍ତଥୈଵ ହି ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଵିସଂଵାଦୋ ନ ଶସ୍ଯତେ । ଦୈଵାଗତୋ ହି ସ ଶ୍ଲୋକୋ ଦୈଵଂ ହି ବଲଵତ୍ତରମ୍
ତେବେ ଏହାକୁ ଯେପରି ଅଛି ସେପରି ବୁଝିବା ଉଚିତ; ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଶ୍ଲୋକଟି ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଆସିଛି, ଭାଗ୍ୟ ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଉପଶ୍ରୁତିଷୁ ଯଦ୍ଵଚ୍ଚ ନାପରାଧୋ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ତୁ । ଵିସ୍ମଯୋ ନ ଚ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଦୈଵସ୍ଯ କୁଟିଲା ଗତିଃ
ଯେପରି ଶକୁନରେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଦୋଷ ନାହିଁ, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଭାଗ୍ୟର ଚଳାଚଳ ଅନିୟମିତ।
ଯତ୍ତତ୍ପଦଵିପର୍ଯାସେ ପତ୍ରେ ଚୋପରିଵାରିଣି । ତମାଦେଶଂ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ତୁ ପଠେଦତଃ
ଯଦି ଶବ୍ଦର ଅନ୍ୟଥା ଗଠନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ଲୋକ ଉପରି ପତ୍ରରେ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ଚିହ୍ନକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ତତସ୍ତୃତୀଯଂ ପାଠ୍ଯଂ ସ୍ଯାତ୍ତତଃ କାର୍ଯଂ ଵିଵେଚନମ୍ । ଅଵିସର୍ଗାଂତପୂର୍ଵାସ୍ତେ ପଵର୍ଗେତରପଂଚମାଃ
ତାପରେ ତୃତୀୟ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ିବା ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକର ଶେଷରେ ବିସର୍ଗ ନାହିଁ, ଓ ପଞ୍ଚମ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ଶ୍ରେଣୀର ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷର ଅଛି।
ସ୍ତୁତିଲିଡ୍ଵର୍ଜିତଃ ଶ୍ଲୋକଃ ଶକୁନେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଅଧ୍ଯାଯାଦିଃ ସମାପ୍ତିଶ୍ଚ ଵୃଥା ପତ୍ରଂ ଵୃଥା ଲିପିଃ
ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକରେ ସ୍ତୁତି କିମ୍ବା ଲିଟ୍ ଧାତୁ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଶକୁନରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷ, ଅପରିଗଣ୍ୟ ପତ୍ର କିମ୍ବା ଅପରିଗଣ୍ୟ ଲିପି,