ଦେଵେଷୁ ଚ ସମସ୍ତେଷୁ ସମଦୃଷ୍ଟିଃ ଶିଵେ ରତଃ । ଶତରୁଦ୍ରିଯଜାପୀ ଚ ସାଗ୍ନିକଶ୍ଚାତିଵାଚକଃ
'ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ଶିବରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ କରେ, ଅଗ୍ନିକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠରେ ପାରଙ୍ଗତ—'
ଯଜୁର୍ଵେଦୀ ଵିଶେଷେଣ ପୂଜଯେତ୍ପୁସ୍ତକଂ ସୁଧୀଃ । ଶ୍ରୀତାଲପତ୍ରଲିଖିତଂ ଦେଵଲିପ୍ଯନ୍ଵିତଂ ଶୁଭମ୍
'ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁଠି ଯଜୁର୍ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଉତ୍ତମ ତାଳପତ୍ରରେ ଲିଖା, ଦେବଲିପି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ପବିତ୍ର ପୁସ୍ତକର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।'
ବଂଧାଦ୍ଯତିପ୍ରପଂଚଂ ଯଦ୍ଯୁଗପତ୍ପ୍ରଣଵାକ୍ଷରମ୍ । ପ୍ରାଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂରେଖଯୋଃ ପ୍ରାଂତେ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାଗ୍ରଯୋଜିକା
'ଯଦି ବାନ୍ଧନ ବା ଅତି ବିସ୍ତୃତ ଅଂଶର ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ, ଓଁ ଅକ୍ଷର ଲେଖାଯାଏ, ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ରେଖା ଥାଏ, ଓଁର ଶିର ଉପରେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ—'
ରେଖା ଭଵେଦେଵମେକା ଅକାରସ୍ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ । ଶିରୋଭାଗମୁପକ୍ରମ୍ଯ ସକୋଣାଧଃ ପ୍ରଲଂବିନୀ
'ଏଭଳି ଏକ ରେଖା ରହିବ, ତାହାର ପାଖରେ ଆକାର ଅକ୍ଷର ଥିବ, ଶିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, କୋଣାରୁ ତଳକୁ ଝୁଲିଥିବ।'
ଆକାରଃ ସ ହି ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପଟ୍ଟିକାଦକ୍ଷରେଖଯା । ଵାମେ ଷଡ୍ଵକ୍ରବିଂଦୂଦ୍ଵା ଵିକାର ଇତି କୀର୍ତିତଃ
'ଏହିଠାରେ ଆକାର ଅକ୍ଷରକୁ ପଟିରେ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ବାମପଟେ ଛଅଟି ବଙ୍କ ଓ ଉପରେ ବିନ୍ଦୁ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ବିକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।'
ତସ୍ଯ ଵାମଶିରୋରେଖା ଲଂବିନ୍ଯା ଈ ଉଦାହୃତଃ । ସର୍ଵାକ୍ଷରେ ଶିରୋରେଖା ଅଵକ୍ରା ପ୍ରଣଵଂ ଵିନା
'ତାହାର ବାମ ଶିର ରେଖା ଝୁଲିଥିଲେ, ଏହାକୁ ଈ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷରରେ ଶିର ରେଖା ଢେଢେଉଁ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଓଁ ଅକ୍ଷର ଛାଡ଼ି।'
ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଲଂବରେଖାନ୍ଯା ତଦଂତେ ଚ ଲଵିତ୍ରଵତ୍ । ଉକାରଃ ସ ହି ଵିଖ୍ଯାତୋ ଲଵିତ୍ରଦ୍ଵଯତସ୍ତଦୂ
ତାହାର ଶେଷ ଭାଗରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ରେଖା ଅଛି, ଯାହା କଉଡ଼ିଆ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଉପକରଣ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଚିହ୍ନ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଉଚ୍ଚାରଣ 'ଉ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏଵମନ୍ଯାନି ସର୍ଵାଣି ଅକ୍ଷରାଣ୍ଯାହ ଭାରତୀ । ଲିପ୍ଯାନଯୈଵ ଲିଖିତଂ ପୁରାଣଂ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯସ୍ତେ
ଏଭଳି, ଭାରତୀ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷରମାନେ ବି ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏହି ଲିପିରେ ଲିଖାଯାଇଥିବା ପୁରାଣକୁ ତୁମେ ପ୍ରଶଂସା କର।
ବ୍ରାହ୍ମଂ ପାଦ୍ମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଚ ମାର୍ତଂଡଂ ନାରଦେରିତମ୍ । ମାର୍କଂଡେଯମଥାଗ୍ନେଯଂ କୌର୍ମଂ ଵାମନମେଵ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମ, ପାଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ନାରଦ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଅଗ୍ନେୟ, କୌର୍ମ ଓ ବାମନ ପୁରାଣ,
ଗାରୁଡଂ ଲୈଂଗମାଖ୍ଯାତଂ ସ୍କାଂଦଂ ମାତ୍ସ୍ଯଂ ନୃସିଂହକମ୍ । ତଥୈଵ ଗଦିତଂ ରାମ ପୁରାଣଂ କାପିଲଂ ତଥା
ଗାରୁଡ଼, ଲୈଙ୍ଗ, ସ୍କାନ୍ଦ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ନୃସିଂହ, ରାମ ଓ କାପିଲ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଵାରାହଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତଂ ଶକୁନେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଶୈଵଂ ଭାଗଵତଂ ଦୌର୍ଗଂ ଭଵିଷ୍ଯୋତ୍ତରମେଵ ଚ
ବାରାହ ଓ ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଏହିପରି ଶୈବ, ଭାଗବତ, ଦୌର୍ଗ ଓ ଭବିଷ୍ୟୋତ୍ତର ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ।
ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚୋପସଂଜ୍ଞାନି ତ୍ଵନ୍ଯାନି ଚ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଵିମୁଚ୍ଯ ପୁସ୍ତକଂ ରତ୍ନପୀଠେ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସଂସ୍କୃତମ୍
ଭବିଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପପୁରାଣମାନେ ଅଲଗା କରି ରଖିବା ଉଚିତ; ପୁସ୍ତକକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରି ରତ୍ନମଞ୍ଚରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଧୌତଵସ୍ତ୍ରଧରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଶୁଚିରକ୍ରୋଧନୋଽଜ୍ଵରଃ । ଆଦାଵାତ୍ମାନମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ କୃତ୍ଵା ସଂକଲ୍ପମେଵ ଚ
ପରିଷ୍କୃତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, କ୍ରୋଧ ଓ ଜ୍ୱର ଛାଡ଼ି, ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ପୂଜିବା ଓ ସଂକଳ୍ପ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଂକୁଶଂ ଚାକ୍ଷସୂତ୍ରଂ ଚ ପାଶଂ ପୁସ୍ତକମେଵ ଚ । ଧାରଯଂତୀଂ ସିତାଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ଶାନ୍ତ ମୁହଁ, ହାତରେ ଅଙ୍କୁଶ, ଅକ୍ଷସୂତ୍ର, ପାଶ ଓ ପୁସ୍ତକ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ଶୁଭ୍ରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ।
ଗୋକ୍ଷୀରସଦୃଶାକାରଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଵୃଷଵାହନମ୍ । ସହାସଵଦନଂ ଶାଂତଂ ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରଂ ଶିଵମ୍
ଗାଈର ଦୁଧ ପରି ଧଳା ଦେହ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ବୃଷଭ ଉପରେ ବସିଥିବା, ହସୁଥିବା ଏବଂ ଶାନ୍ତ ମୁହଁ, ଶୁଭ୍ରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।
ହରିଣଂ ଚାଭଯଂ ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵବାହୁଯୁଗ୍ମଂ କିରୀଟିନମ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାମୁଦ୍ରା ଚଂ ଦକ୍ଷେଧୋ ଵାମହସ୍ତେ ଵରପ୍ରଦମ୍
ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର, ଯାହାଙ୍କ ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇଛି, ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଏକ ହାତରେ ଭୟ ନାଶ କରିବା ମୁଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଦାନ କରିବା ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଉଛନ୍ତି।
ନାନାରତ୍ନଵିଭୂଷାଢ୍ଯଂ ଗିରିଜାର୍ଦ୍ଧାଂବୁଜାସନମ୍ । ବହୁଭିର୍ମୁନିମୁଖ୍ଯୈସ୍ତୁ ଧ୍ଯାଯମାନ ପଦାଂବୁଜମ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଗିରିଜାଙ୍କ ସହ ଅର୍ଦ୍ଧ ପଦ୍ମ ଉପରେ ବସିଥିବା, ଏବଂ ଅନେକ ମହାମୁନିମାନେ ଯାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି।
ମୂର୍ତିମଦ୍ଭିସ୍ତଥା ଵେଦୈଃ ସ୍ତୂଯମାନଂ ପୁରାଣକୈଃ । ଅନ୍ଯୈଃ ସମସ୍ତଲୋକୈଶ୍ଚ ସଂସେଵିତପଦାଂବୁଜମ୍
ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକମାନେ ଯାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ସେବନ କରୁଛନ୍ତି।
ଧ୍ଯାତ୍ଵୈଵଂ ପୂଜକଃ ସମ୍ଯଗାଦୌ ପୂଜାଂ ସମାରଭେତ୍ । ଆପୋ ଵା ଇଦମିତ୍ଯେତତ୍କଲଶସ୍ଯାଭିମଂତ୍ରଣମ୍
ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ପୂଜକ ଠିକ୍ ଭାବେ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ; 'ଏହି ଜଳ'—ଏହି ହେଉଛି କଳଶର ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ।
ତଜ୍ଜଲଂ ଚ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ପାତ୍ରସ୍ଥମଭିମଂତ୍ରଯେତ୍ । ତତ୍ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ମଂତ୍ରେଣ ପ୍ରଶସ୍ଯ ପ୍ରଣଵେନ ତୁ
ସେଇ ଜଳକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ରଖି, 'ସେହି ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ' ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଆତ୍ମାନଂ ସର୍ଵପାତ୍ରାଣି ତତ ଆଵାହଯେଦିତି । ଯଦ୍ଵାଗିତି ତୃଚେନୈଵ ଭାରତୀ ଷୋଡଶାର୍ଚନମ୍
ନିଜକୁ ଓ ସମସ୍ତ ପାତ୍ରକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା 'ଯଦ୍ୱାଗ୍' ତୃଚ୍ଛନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଭାରତୀଙ୍କ ଷୋଡ଼ଶାର୍ଚ୍ଚନ କରିବା ଉଚିତ।
ପୁରୁଷସୂକ୍ତେନ ଵା କୁର୍ଯାଦ୍ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଵା ସମର୍ଚଯେତ୍ । ଓଁ ନମୋ ଭଗଵତେ ଅମୁକ ପୁରାଣେତି ପୁରାଣମର୍ଚଯେତ୍
ପୁରୁଷସୂକ୍ତ ବା ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିପାରେ; 'ଓଁ, ଭଗବତଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଅମୁକ ପୁରାଣ' ବୋଲି ପୁରାଣକୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ।
କାଂଡାଦିତି ହି ମଂତ୍ରେଣ ଦୂର୍ଵାମାନୀଯ ପୂଜଯେତ୍ । ଓଁ ନମୋ ଭଗଵତ୍ଯୈ ଦୂର୍ଵାଯୈ ଇତି
'କାଣ୍ଡାଦିତି' ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୂର୍ବା ଆଣି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; 'ଓଁ, ଭଗବତୀ ଦୂର୍ବାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର' ବୋଲି।
ସଲୋକପାଲ ପୂଜା ସ୍ଯାଦଥ କନ୍ଯା ସମର୍ଚନମ୍ । ଵତ୍ସରାତ୍ପଂଚକାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଦଶଵର୍ଷାଦଧଃ ଶୁଭାଃ
ତାପରେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ, ଏବଂ ପରେ କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ପୂଜା; ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷରୁ ଉପରେ ଓ ଦଶ ବର୍ଷରୁ ତଳେ ଥିବା କନ୍ୟାମାନେ ଶୁଭ।
ଅନୁତ୍ପନ୍ନଋତୁର୍ଵାପି ତାଂ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ପୂଜଯେତ୍ । ଗଂଧପୁଷ୍ପାକ୍ଷତୈର୍ଧୂପୈର୍ଦୀପତାଂବୂଲଭୂଷଣୈଃ
ଯଦି ସେ କନ୍ୟା ଏଉଁଠି ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୟସର ନୁହଁନ୍ତି, ତଥାପି ତାଙ୍କୁ ଏକାଗ୍ରତା ସହିତ ଗନ୍ଧ, ଫୁଲ, ଅକ୍ଷତ, ଧୂପ, ଦୀପ, ତାମ୍ବୁଳ ଓ ଆଭୂଷଣ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ପାଠଯେଦପ୍ଯମୁଂ ମଂତ୍ରଂ ପୂଜକଃ କନ୍ଯକାମିମାମ୍
ପୂଜାରୀ ଏହି କନ୍ୟାଙ୍କ ଉପରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ରଟି ମଧ୍ୟ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ।
ସତ୍ଯଂ ବ୍ରୂହି ପ୍ରିଯଂ ବ୍ରୂହି ଭଗଵତି ସରସ୍ଵତି ନମସ୍ତେ ନମସ୍ତ ଇତି
ସତ୍ୟ କହ, ପ୍ରିୟ କଥା କହ, ଭଗବତୀ ସରସ୍ୱତୀ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଆପଣଙ୍କୁ ପୁନଃ ପୁନଃ ନମସ୍କାର।
ଗାଯତ୍ର୍ଯାନୁକ୍ରମାର୍ଥାତ୍ତୁ ଦୂର୍ଵାଯୁଗ୍ମଂ ତୁ କାରଯେତ୍ । ସନ୍ନିଧୌ ପୁସ୍ତକସ୍ଯାଧଃ ସହସ୍ରପରମେତ୍ଯୃଚା
ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ରର କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ, ଦୁଇଟି ଦୂର୍ବା ଗଛ ତିଆରି କରି, ପୁସ୍ତକର ତଳେ ରଖିବା ଓ 'ସହସ୍ରପରମେତ୍' ଶ୍ଲୋକ ସହିତ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଦୂର୍ଵାଯୁଗ୍ମତ୍ରଯଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯା ହସ୍ତେ ଵିଚକ୍ଷଣଃ । ସା ପ୍ରକ୍ଷିପେତ୍ପୁସ୍ତସଂଧୌ ଶଲାକାତ୍ରଯମନ୍ଵନୁ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କ ହାତରେ ତିନି ଯୁଗଳ ଦୂର୍ବା ଦେବା ଉଚିତ; ପରେ ସେ ପୁସ୍ତକର ପତ୍ରମଧ୍ୟରେ ଏକ ପରେ ଏକ ତିନିଟି କାଠି ରଖିବା ଉଚିତ।
ଵିସୃଜ୍ଯତାଂ ପୁନର୍ଦଦ୍ଯାଚ୍ଛିଵାଭ୍ଯାଂ ନମ ଇତ୍ଯଥ । ପତ୍ରଯୋର୍ମଧ୍ଯମଃ ଶ୍ଲୋକଃ କାର୍ଯସିଦ୍ଧେର୍ହି ସୂଚକଃ
ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ଆଉଥରେ 'ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର' ବୋଲି ଦେଇବା ଉଚିତ; ପତ୍ରମଧ୍ୟରେ ଥିବା ମଧ୍ୟମ ଶ୍ଲୋକ କାମର ସଫଳତାର ସୂଚକ।