କିଂ ଚିଂତଯସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମୁନିଷ୍ଵଗ୍ରେ ଵସତ୍ସ୍ଵପି । ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିପୁଂଗଵାନ୍
'ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁନିମାନେ ସାମ୍ନାରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ତୁମେ ଏମିତି ଚିନ୍ତା କରୁଛ?' ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଘବ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ଶ୍ରୀରାମଉଵାଚ- ଵିଭୀଷଣଃ କଥମସୌ ବଦ୍ଧଃ ଶୃଂଖଲଯା ନୃଭିଃ । ମତ୍ସ୍ଥାପିତଂ ଶିଵଂ ଲିଗଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମେଶ୍ଵରଂ ତ୍ଵହୋ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ—'ମୁଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ରାମେଶ୍ୱର ଶିବଲିଙ୍ଗ ଦେଖିବା ପରେ ଭିଭୀଷଣ କିପରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି? ହାୟ!'
ଦ୍ରାଵିଡୈଃ କୁଟିଲୈର୍ଦୁଷ୍ଟୈରାତ୍ମନା ତଦ୍ଵିଚାର୍ଯତାମ୍ । ଵିଚାର୍ଯ ମୁନିଵର୍ଯାସ୍ତେ ନେଶାସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାତୁମଲ୍ପତଃ
'ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ କୁଟିଲ ଦ୍ରାବିଡମାନେ ଏହା କରିଛନ୍ତି—ତୁମେ ଏହା ଭଲଭାବେ ଭାବିଦେଖ। ମହାମୁନିମାନେ ଭଲଭାବେ ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସତ୍ୟ କାରଣ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନ ଜାନୀମ ଇତି ପ୍ରାହୂ ରାମଂ ରାମସ୍ତଦାବ୍ରଵୀତ୍ । ପୁରାଣଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଧିନା ତତ୍ସର୍ଵଂ ବ୍ରୂତ ସତ୍ତମାଃ
'ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ,' ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ। ତେବେ ରାମ କହିଲେ—'ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୁରାଣ ଦେଖି ସବୁ କଥା ମତେ କହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।'
ଭଵଦଜ୍ଞାନହେତୁଶ୍ଚ ଵିଚାର୍ଯସ୍ତଦନଂତରମ୍ । କିଂ କିଂ ପୁରାଣଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଜନୀଯଂ ତଥୈଵ କିମ୍
'ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଛ, ତାହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ପରେ ଭଲଭାବେ ଭାବ। କେଉଁ ପୁରାଣ ଦେଖିବା ଉଚିତ, କେଉଁଟି ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ?'
ପ୍ରଶସ୍ତଃ କୀଦୃଶଃ ଶ୍ଲୋକସ୍ତଦନ୍ଯଃ କୀଦୃଶୋ ଭଵେତ୍ । କୀଦୃଶେଷୁ ଚ କାର୍ଯେଷୁ କୀଦୃଶଃ ପୂଜକସ୍ତଥା
'କେଉଁ ପଦ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ, କେଉଁ ପଦ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର? କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ, କେଉଁ ପୂଜକ ଉପଯୁକ୍ତ?'
ପୂଜା ଚ କୀଦୃଶୈର୍ଭକ୍ତୈଃ କାର୍ଯା ନିର୍ଣଯଦର୍ଶନେ । ଇତି ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ
'କେଉଁ ପ୍ରକାର ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅନୁସାରେ?' ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—
ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁସ୍ତଂ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚିଂତାଵ୍ଯାକୁଲମାନସମ୍ । ନ ଵକ୍ତାରୋ ଵରଂ ରାମ ଵୀକ୍ଷତାଂ ତୁ ପୁରାଣଵିତ୍
ଚିନ୍ତାରେ ଏକାଗ୍ର ମନ ଥିବା ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସେମାନେ କହିଲେ—'ହେ ରାମ, ଆମେ ଏହା କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ପୁରାଣ ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପଚାରିବା ଉଚିତ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ଶଂଭୁଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ । ସୋପି ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମତିଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ବିନୟ ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ଶିବ, ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ମହାଜ୍ଞାନ ସହିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ପୁରାଣଜୀଵୀ ପୂଜାର୍ହଃ ସ୍ଵଶାଖାଧ୍ଯଯନଃ ଶୁଚିଃ । ମୀମାଂସାତତ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯୋଽନୃତଦୂଷକଃ
ଶିବ କହିଲେ—'ଯିଏ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ, ନିଜ ଶାଖା ପଢ଼େ, ପବିତ୍ର, ମୀମାଂସା ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ରୁ ଦୂରେ—'
ଦେଵେଷୁ ଚ ସମସ୍ତେଷୁ ସମଦୃଷ୍ଟିଃ ଶିଵେ ରତଃ । ଶତରୁଦ୍ରିଯଜାପୀ ଚ ସାଗ୍ନିକଶ୍ଚାତିଵାଚକଃ
'ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ଶିବରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ କରେ, ଅଗ୍ନିକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠରେ ପାରଙ୍ଗତ—'
ଯଜୁର୍ଵେଦୀ ଵିଶେଷେଣ ପୂଜଯେତ୍ପୁସ୍ତକଂ ସୁଧୀଃ । ଶ୍ରୀତାଲପତ୍ରଲିଖିତଂ ଦେଵଲିପ୍ଯନ୍ଵିତଂ ଶୁଭମ୍
'ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁଠି ଯଜୁର୍ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଉତ୍ତମ ତାଳପତ୍ରରେ ଲିଖା, ଦେବଲିପି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ପବିତ୍ର ପୁସ୍ତକର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।'
ବଂଧାଦ୍ଯତିପ୍ରପଂଚଂ ଯଦ୍ଯୁଗପତ୍ପ୍ରଣଵାକ୍ଷରମ୍ । ପ୍ରାଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂରେଖଯୋଃ ପ୍ରାଂତେ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାଗ୍ରଯୋଜିକା
'ଯଦି ବାନ୍ଧନ ବା ଅତି ବିସ୍ତୃତ ଅଂଶର ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ, ଓଁ ଅକ୍ଷର ଲେଖାଯାଏ, ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ରେଖା ଥାଏ, ଓଁର ଶିର ଉପରେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ—'
ରେଖା ଭଵେଦେଵମେକା ଅକାରସ୍ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ । ଶିରୋଭାଗମୁପକ୍ରମ୍ଯ ସକୋଣାଧଃ ପ୍ରଲଂବିନୀ
'ଏଭଳି ଏକ ରେଖା ରହିବ, ତାହାର ପାଖରେ ଆକାର ଅକ୍ଷର ଥିବ, ଶିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, କୋଣାରୁ ତଳକୁ ଝୁଲିଥିବ।'
ଆକାରଃ ସ ହି ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପଟ୍ଟିକାଦକ୍ଷରେଖଯା । ଵାମେ ଷଡ୍ଵକ୍ରବିଂଦୂଦ୍ଵା ଵିକାର ଇତି କୀର୍ତିତଃ
'ଏହିଠାରେ ଆକାର ଅକ୍ଷରକୁ ପଟିରେ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ବାମପଟେ ଛଅଟି ବଙ୍କ ଓ ଉପରେ ବିନ୍ଦୁ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ବିକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।'
ତସ୍ଯ ଵାମଶିରୋରେଖା ଲଂବିନ୍ଯା ଈ ଉଦାହୃତଃ । ସର୍ଵାକ୍ଷରେ ଶିରୋରେଖା ଅଵକ୍ରା ପ୍ରଣଵଂ ଵିନା
'ତାହାର ବାମ ଶିର ରେଖା ଝୁଲିଥିଲେ, ଏହାକୁ ଈ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷରରେ ଶିର ରେଖା ଢେଢେଉଁ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଓଁ ଅକ୍ଷର ଛାଡ଼ି।'
ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଲଂବରେଖାନ୍ଯା ତଦଂତେ ଚ ଲଵିତ୍ରଵତ୍ । ଉକାରଃ ସ ହି ଵିଖ୍ଯାତୋ ଲଵିତ୍ରଦ୍ଵଯତସ୍ତଦୂ
ତାହାର ଶେଷ ଭାଗରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ରେଖା ଅଛି, ଯାହା କଉଡ଼ିଆ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଉପକରଣ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଚିହ୍ନ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଉଚ୍ଚାରଣ 'ଉ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏଵମନ୍ଯାନି ସର୍ଵାଣି ଅକ୍ଷରାଣ୍ଯାହ ଭାରତୀ । ଲିପ୍ଯାନଯୈଵ ଲିଖିତଂ ପୁରାଣଂ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯସ୍ତେ
ଏଭଳି, ଭାରତୀ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷରମାନେ ବି ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏହି ଲିପିରେ ଲିଖାଯାଇଥିବା ପୁରାଣକୁ ତୁମେ ପ୍ରଶଂସା କର।
ବ୍ରାହ୍ମଂ ପାଦ୍ମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଚ ମାର୍ତଂଡଂ ନାରଦେରିତମ୍ । ମାର୍କଂଡେଯମଥାଗ୍ନେଯଂ କୌର୍ମଂ ଵାମନମେଵ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମ, ପାଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ନାରଦ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଅଗ୍ନେୟ, କୌର୍ମ ଓ ବାମନ ପୁରାଣ,
ଗାରୁଡଂ ଲୈଂଗମାଖ୍ଯାତଂ ସ୍କାଂଦଂ ମାତ୍ସ୍ଯଂ ନୃସିଂହକମ୍ । ତଥୈଵ ଗଦିତଂ ରାମ ପୁରାଣଂ କାପିଲଂ ତଥା
ଗାରୁଡ଼, ଲୈଙ୍ଗ, ସ୍କାନ୍ଦ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ନୃସିଂହ, ରାମ ଓ କାପିଲ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଵାରାହଂ ବ୍ରହ୍ମଵୈଵର୍ତଂ ଶକୁନେଷୁ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ । ଶୈଵଂ ଭାଗଵତଂ ଦୌର୍ଗଂ ଭଵିଷ୍ଯୋତ୍ତରମେଵ ଚ
ବାରାହ ଓ ବ୍ରହ୍ମୱୈବର୍ତ୍ତ ପୁରାଣ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶଂସିତ; ଏହିପରି ଶୈବ, ଭାଗବତ, ଦୌର୍ଗ ଓ ଭବିଷ୍ୟୋତ୍ତର ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ।
ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚୋପସଂଜ୍ଞାନି ତ୍ଵନ୍ଯାନି ଚ ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ । ଵିମୁଚ୍ଯ ପୁସ୍ତକଂ ରତ୍ନପୀଠେ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ସଂସ୍କୃତମ୍
ଭବିଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପପୁରାଣମାନେ ଅଲଗା କରି ରଖିବା ଉଚିତ; ପୁସ୍ତକକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରି ରତ୍ନମଞ୍ଚରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ଧୌତଵସ୍ତ୍ରଧରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଶୁଚିରକ୍ରୋଧନୋଽଜ୍ଵରଃ । ଆଦାଵାତ୍ମାନମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ କୃତ୍ଵା ସଂକଲ୍ପମେଵ ଚ
ପରିଷ୍କୃତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, କ୍ରୋଧ ଓ ଜ୍ୱର ଛାଡ଼ି, ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ପୂଜିବା ଓ ସଂକଳ୍ପ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଂକୁଶଂ ଚାକ୍ଷସୂତ୍ରଂ ଚ ପାଶଂ ପୁସ୍ତକମେଵ ଚ । ଧାରଯଂତୀଂ ସିତାଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ପ୍ରସନ୍ନାସ୍ଯାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍
ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣା, ଶାନ୍ତ ମୁହଁ, ହାତରେ ଅଙ୍କୁଶ, ଅକ୍ଷସୂତ୍ର, ପାଶ ଓ ପୁସ୍ତକ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏବଂ ଶୁଭ୍ରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ।
ଗୋକ୍ଷୀରସଦୃଶାକାରଂ ତ୍ରିନେତ୍ରଂ ଵୃଷଵାହନମ୍ । ସହାସଵଦନଂ ଶାଂତଂ ଶୁକ୍ଲାଂବରଧରଂ ଶିଵମ୍
ଗାଈର ଦୁଧ ପରି ଧଳା ଦେହ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ, ବୃଷଭ ଉପରେ ବସିଥିବା, ହସୁଥିବା ଏବଂ ଶାନ୍ତ ମୁହଁ, ଶୁଭ୍ରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଶିବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର।
ହରିଣଂ ଚାଭଯଂ ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵବାହୁଯୁଗ୍ମଂ କିରୀଟିନମ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାମୁଦ୍ରା ଚଂ ଦକ୍ଷେଧୋ ଵାମହସ୍ତେ ଵରପ୍ରଦମ୍
ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କର, ଯାହାଙ୍କ ହାତ ଉପରକୁ ଉଠାଇଛି, ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଏକ ହାତରେ ଭୟ ନାଶ କରିବା ମୁଦ୍ରା ଓ ଅନ୍ୟ ହାତରେ ଦାନ କରିବା ମୁଦ୍ରା ଦେଖାଉଛନ୍ତି।
ନାନାରତ୍ନଵିଭୂଷାଢ୍ଯଂ ଗିରିଜାର୍ଦ୍ଧାଂବୁଜାସନମ୍ । ବହୁଭିର୍ମୁନିମୁଖ୍ଯୈସ୍ତୁ ଧ୍ଯାଯମାନ ପଦାଂବୁଜମ୍
ନାନା ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ଭୂଷଣ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଗିରିଜାଙ୍କ ସହ ଅର୍ଦ୍ଧ ପଦ୍ମ ଉପରେ ବସିଥିବା, ଏବଂ ଅନେକ ମହାମୁନିମାନେ ଯାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଛନ୍ତି।
ମୂର୍ତିମଦ୍ଭିସ୍ତଥା ଵେଦୈଃ ସ୍ତୂଯମାନଂ ପୁରାଣକୈଃ । ଅନ୍ଯୈଃ ସମସ୍ତଲୋକୈଶ୍ଚ ସଂସେଵିତପଦାଂବୁଜମ୍
ମୂର୍ତ୍ତିମାନ ବେଦ ଓ ପୁରାଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକମାନେ ଯାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମକୁ ସେବନ କରୁଛନ୍ତି।
ଧ୍ଯାତ୍ଵୈଵଂ ପୂଜକଃ ସମ୍ଯଗାଦୌ ପୂଜାଂ ସମାରଭେତ୍ । ଆପୋ ଵା ଇଦମିତ୍ଯେତତ୍କଲଶସ୍ଯାଭିମଂତ୍ରଣମ୍
ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ପୂଜକ ଠିକ୍ ଭାବେ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ; 'ଏହି ଜଳ'—ଏହି ହେଉଛି କଳଶର ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ।
ତଜ୍ଜଲଂ ଚ ଗୃହୀତ୍ଵା ଚ ପାତ୍ରସ୍ଥମଭିମଂତ୍ରଯେତ୍ । ତତ୍ସଦ୍ବ୍ରହ୍ମେତି ମଂତ୍ରେଣ ପ୍ରଶସ୍ଯ ପ୍ରଣଵେନ ତୁ
ସେଇ ଜଳକୁ ଏକ ପାତ୍ରରେ ରଖି, 'ସେହି ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ' ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରଶଂସିତ ପ୍ରଣବ ଦ୍ୱାରା ଅଭିମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।