ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଲିଗାର୍ଚନପ୍ରକାରଂ ଚ ଲିଂଗମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ମହେଶନାମମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୂଜାମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କେମିତି କରିବା, ଲିଙ୍ଗର ମହିମା, ମହେଶଙ୍କ ନାମର ମହିମା ଓ ପୂଜାର ମହତ୍ତ୍ୱ—
ନମସ୍କାରସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟିମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ଜଲଦାନସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଧୂପଦାନସ୍ଯ ସତ୍ତମ
ନମସ୍କାରର ମହିମା, ଦର୍ଶନର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଜଳ ଦାନର ମହିମା ଓ ଧୂପ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—
ଦୀପଗଂଧାଦିଦାନସ୍ଯ ପୁଷ୍ପମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ନାନାଖ୍ଯାନେତିହାସାନାଂ କଥାଂ ପାପପ୍ରଣାଶିନୀମ୍
ଦୀପ, ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଫୁଲର ମହିମା, ବିଭିନ୍ନ କଥା ଓ ଇତିହାସ ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ—
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ତଦୁପାଯାଂଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ମୁନିଵରୋତ୍ତମ
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇବା ଉପାୟ, ହେ ସୁବ୍ରତ, ଏ ସବୁ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ରାମରାମ ମହାବାହୋ ପୁଣ୍ଯଵାନସି ରାଘଵ । ରାଜ୍ଯାସକ୍ତସ୍ଯ ତେ ଜାତା ପୁରାଣଶ୍ରଵଣେ ରତିଃ
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— ରାମ, ମହାବାହୁ, ତୁମେ ପୁଣ୍ୟଶାଳୀ, ରଘୁବଂଶୀ; ରାଜ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପୁରାଣ ଶୁଣିବାରେ ଆସକ୍ତି ହୋଇଛ।
ସ୍ଯାନ୍ମହତ୍ସେଵଯା ରାମ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥନିଷେଵଣାତ୍ । ସା ଜିହ୍ଵା ଯା ଶିଵଂ ଗାଯେତ୍ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଯତ୍ତଦର୍ପ୍ପିତମ୍
ଏଭଳି ଆସକ୍ତି ମହାନ ସେବା ଓ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନରେ ହୁଏ, ରାମ। ଯେ ଜିହ୍ବା ଶିବଙ୍କୁ ଗାଏ, ଯେ ମନ ତାଙ୍କୁ ଉପହାରିତ—
ତାଵେଵ କେଵଲୌ ଶ୍ଲାଘ୍ଯୌ ଯୌ ତତ୍ପୂଜାକରୌ କରୌ । ସୁଜନ୍ମଦେହମତ୍ଯର୍ଥଂ ତଦେଵାଶେଷଜନ୍ମସୁ
କେବଳ ସେଇ ଦୁଇଟି ହାତ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ଯେଉଁହିଁ ତାଙ୍କର ପୂଜା କରନ୍ତି; ଭଲ ଜନ୍ମର ଶରୀର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ।
ଯଦେଵୋତ୍ପୁଲକୋଭାସି ହର ନାମାନୁକୀର୍ତନାତ୍ । କୃତାର୍ଥୋଽସି ମହାରାଜ ତତ୍ପ୍ରଶ୍ନାନୁଗତା ମତିଃ
ହରଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ତୁମ ଦେହ ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୁଏ, ମହାରାଜ, ତୁମେ ସଫଳ; ତୁମ ମନ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଲାଗିଯାଏ।
ଅନଂତରଂ ସମାଜଗ୍ମୁର୍ଜାଂଘିକାଃ ସତ୍ଵରଶ୍ରମାଃ । ତତ୍କରାତ୍ପତ୍ରିକାଂ ଗୃହ୍ଯ ପପାଠ ରଘୁସତ୍ତମଃ
ତାକୁ ସହସା ଦୂତମାନେ ଦୌଡ଼ିଆ ଏବଂ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଆସିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ହାତରୁ ପତ୍ର ନେଇ, ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାହା ପଢ଼ିଲେ।
ମନସାଽଚିଂତଯଦ୍ରାମଃ କଥମେତଦଭୂଦିତି । ରାମଂ ଶଂଭୁସ୍ତଦା ପ୍ରାହ ଦେଵ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣଵେଷଵାନ୍
ରାମ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହା କିପରି ହେଲା?' ସେତେବେଳେ ଦେବୀ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ଶିବ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ ଚିଂତଯସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମୁନିଷ୍ଵଗ୍ରେ ଵସତ୍ସ୍ଵପି । ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିପୁଂଗଵାନ୍
'ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁନିମାନେ ସାମ୍ନାରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ତୁମେ ଏମିତି ଚିନ୍ତା କରୁଛ?' ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଘବ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ଶ୍ରୀରାମଉଵାଚ- ଵିଭୀଷଣଃ କଥମସୌ ବଦ୍ଧଃ ଶୃଂଖଲଯା ନୃଭିଃ । ମତ୍ସ୍ଥାପିତଂ ଶିଵଂ ଲିଗଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମେଶ୍ଵରଂ ତ୍ଵହୋ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ—'ମୁଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ରାମେଶ୍ୱର ଶିବଲିଙ୍ଗ ଦେଖିବା ପରେ ଭିଭୀଷଣ କିପରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି? ହାୟ!'
ଦ୍ରାଵିଡୈଃ କୁଟିଲୈର୍ଦୁଷ୍ଟୈରାତ୍ମନା ତଦ୍ଵିଚାର୍ଯତାମ୍ । ଵିଚାର୍ଯ ମୁନିଵର୍ଯାସ୍ତେ ନେଶାସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାତୁମଲ୍ପତଃ
'ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ କୁଟିଲ ଦ୍ରାବିଡମାନେ ଏହା କରିଛନ୍ତି—ତୁମେ ଏହା ଭଲଭାବେ ଭାବିଦେଖ। ମହାମୁନିମାନେ ଭଲଭାବେ ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସତ୍ୟ କାରଣ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନ ଜାନୀମ ଇତି ପ୍ରାହୂ ରାମଂ ରାମସ୍ତଦାବ୍ରଵୀତ୍ । ପୁରାଣଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଧିନା ତତ୍ସର୍ଵଂ ବ୍ରୂତ ସତ୍ତମାଃ
'ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ,' ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ। ତେବେ ରାମ କହିଲେ—'ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୁରାଣ ଦେଖି ସବୁ କଥା ମତେ କହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।'
ଭଵଦଜ୍ଞାନହେତୁଶ୍ଚ ଵିଚାର୍ଯସ୍ତଦନଂତରମ୍ । କିଂ କିଂ ପୁରାଣଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଜନୀଯଂ ତଥୈଵ କିମ୍
'ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଛ, ତାହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ପରେ ଭଲଭାବେ ଭାବ। କେଉଁ ପୁରାଣ ଦେଖିବା ଉଚିତ, କେଉଁଟି ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ?'
ପ୍ରଶସ୍ତଃ କୀଦୃଶଃ ଶ୍ଲୋକସ୍ତଦନ୍ଯଃ କୀଦୃଶୋ ଭଵେତ୍ । କୀଦୃଶେଷୁ ଚ କାର୍ଯେଷୁ କୀଦୃଶଃ ପୂଜକସ୍ତଥା
'କେଉଁ ପଦ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ, କେଉଁ ପଦ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର? କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ, କେଉଁ ପୂଜକ ଉପଯୁକ୍ତ?'
ପୂଜା ଚ କୀଦୃଶୈର୍ଭକ୍ତୈଃ କାର୍ଯା ନିର୍ଣଯଦର୍ଶନେ । ଇତି ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ
'କେଉଁ ପ୍ରକାର ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅନୁସାରେ?' ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—
ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁସ୍ତଂ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚିଂତାଵ୍ଯାକୁଲମାନସମ୍ । ନ ଵକ୍ତାରୋ ଵରଂ ରାମ ଵୀକ୍ଷତାଂ ତୁ ପୁରାଣଵିତ୍
ଚିନ୍ତାରେ ଏକାଗ୍ର ମନ ଥିବା ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସେମାନେ କହିଲେ—'ହେ ରାମ, ଆମେ ଏହା କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ପୁରାଣ ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପଚାରିବା ଉଚିତ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ଶଂଭୁଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ । ସୋପି ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମତିଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ବିନୟ ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ଶିବ, ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ମହାଜ୍ଞାନ ସହିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ପୁରାଣଜୀଵୀ ପୂଜାର୍ହଃ ସ୍ଵଶାଖାଧ୍ଯଯନଃ ଶୁଚିଃ । ମୀମାଂସାତତ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯୋଽନୃତଦୂଷକଃ
ଶିବ କହିଲେ—'ଯିଏ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ, ନିଜ ଶାଖା ପଢ଼େ, ପବିତ୍ର, ମୀମାଂସା ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ରୁ ଦୂରେ—'
ଦେଵେଷୁ ଚ ସମସ୍ତେଷୁ ସମଦୃଷ୍ଟିଃ ଶିଵେ ରତଃ । ଶତରୁଦ୍ରିଯଜାପୀ ଚ ସାଗ୍ନିକଶ୍ଚାତିଵାଚକଃ
'ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ, ଶିବରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଶତରୁଦ୍ରୀୟ ଜପ କରେ, ଅଗ୍ନିକୁ ରକ୍ଷା କରେ, ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠରେ ପାରଙ୍ଗତ—'
ଯଜୁର୍ଵେଦୀ ଵିଶେଷେଣ ପୂଜଯେତ୍ପୁସ୍ତକଂ ସୁଧୀଃ । ଶ୍ରୀତାଲପତ୍ରଲିଖିତଂ ଦେଵଲିପ୍ଯନ୍ଵିତଂ ଶୁଭମ୍
'ବିଶେଷ କରି ଯେଉଁଠି ଯଜୁର୍ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଉତ୍ତମ ତାଳପତ୍ରରେ ଲିଖା, ଦେବଲିପି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ପବିତ୍ର ପୁସ୍ତକର ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।'
ବଂଧାଦ୍ଯତିପ୍ରପଂଚଂ ଯଦ୍ଯୁଗପତ୍ପ୍ରଣଵାକ୍ଷରମ୍ । ପ୍ରାଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂରେଖଯୋଃ ପ୍ରାଂତେ ପ୍ରଣଵସ୍ଯାଗ୍ରଯୋଜିକା
'ଯଦି ବାନ୍ଧନ ବା ଅତି ବିସ୍ତୃତ ଅଂଶର ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ, ଓଁ ଅକ୍ଷର ଲେଖାଯାଏ, ଆରମ୍ଭ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ରେଖା ଥାଏ, ଓଁର ଶିର ଉପରେ ଯୋଡ଼ାଯାଏ—'
ରେଖା ଭଵେଦେଵମେକା ଅକାରସ୍ତସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ । ଶିରୋଭାଗମୁପକ୍ରମ୍ଯ ସକୋଣାଧଃ ପ୍ରଲଂବିନୀ
'ଏଭଳି ଏକ ରେଖା ରହିବ, ତାହାର ପାଖରେ ଆକାର ଅକ୍ଷର ଥିବ, ଶିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, କୋଣାରୁ ତଳକୁ ଝୁଲିଥିବ।'
ଆକାରଃ ସ ହି ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପଟ୍ଟିକାଦକ୍ଷରେଖଯା । ଵାମେ ଷଡ୍ଵକ୍ରବିଂଦୂଦ୍ଵା ଵିକାର ଇତି କୀର୍ତିତଃ
'ଏହିଠାରେ ଆକାର ଅକ୍ଷରକୁ ପଟିରେ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିବା ଉଚିତ। ବାମପଟେ ଛଅଟି ବଙ୍କ ଓ ଉପରେ ବିନ୍ଦୁ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ବିକାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।'
ତସ୍ଯ ଵାମଶିରୋରେଖା ଲଂବିନ୍ଯା ଈ ଉଦାହୃତଃ । ସର୍ଵାକ୍ଷରେ ଶିରୋରେଖା ଅଵକ୍ରା ପ୍ରଣଵଂ ଵିନା
'ତାହାର ବାମ ଶିର ରେଖା ଝୁଲିଥିଲେ, ଏହାକୁ ଈ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷରରେ ଶିର ରେଖା ଢେଢେଉଁ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଓଁ ଅକ୍ଷର ଛାଡ଼ି।'
ତସ୍ଯାଂ ତୁ ଲଂବରେଖାନ୍ଯା ତଦଂତେ ଚ ଲଵିତ୍ରଵତ୍ । ଉକାରଃ ସ ହି ଵିଖ୍ଯାତୋ ଲଵିତ୍ରଦ୍ଵଯତସ୍ତଦୂ
ତାହାର ଶେଷ ଭାଗରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ରେଖା ଅଛି, ଯାହା କଉଡ଼ିଆ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ଉପକରଣ ପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଚିହ୍ନ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଉଚ୍ଚାରଣ 'ଉ' ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଏଵମନ୍ଯାନି ସର୍ଵାଣି ଅକ୍ଷରାଣ୍ଯାହ ଭାରତୀ । ଲିପ୍ଯାନଯୈଵ ଲିଖିତଂ ପୁରାଣଂ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ଯସ୍ତେ
ଏଭଳି, ଭାରତୀ, ସମସ୍ତ ଅନ୍ୟ ଅକ୍ଷରମାନେ ବି ଏଭଳି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏହି ଲିପିରେ ଲିଖାଯାଇଥିବା ପୁରାଣକୁ ତୁମେ ପ୍ରଶଂସା କର।
ବ୍ରାହ୍ମଂ ପାଦ୍ମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ଚ ମାର୍ତଂଡଂ ନାରଦେରିତମ୍ । ମାର୍କଂଡେଯମଥାଗ୍ନେଯଂ କୌର୍ମଂ ଵାମନମେଵ ଚ
ବ୍ରାହ୍ମ, ପାଦ୍ମ, ବୈଷ୍ଣବ, ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ, ନାରଦ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ, ଅଗ୍ନେୟ, କୌର୍ମ ଓ ବାମନ ପୁରାଣ,
ଗାରୁଡଂ ଲୈଂଗମାଖ୍ଯାତଂ ସ୍କାଂଦଂ ମାତ୍ସ୍ଯଂ ନୃସିଂହକମ୍ । ତଥୈଵ ଗଦିତଂ ରାମ ପୁରାଣଂ କାପିଲଂ ତଥା
ଗାରୁଡ଼, ଲୈଙ୍ଗ, ସ୍କାନ୍ଦ, ମାତ୍ସ୍ୟ, ନୃସିଂହ, ରାମ ଓ କାପିଲ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।