ଅଦ୍ଯାଭ୍ଯାସସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାନାଂ ଫଲକାଲୋଽଯମାଗତଃ । ଅଦ୍ଯ ମେ ପିତରସ୍ତୁଷ୍ଟା ରାଜ୍ଯଂ ଚ ସଫଲଂ ମମ
ଆଜି ମୋର ପଢ଼ା ଓ ଜ୍ଞାନର ଫଳ ଦେଖିବାର ସମୟ ଆସିଛି; ଆଜି ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ମୋର ରାଜ୍ୟ ଚାଳନା ସଫଳ ହେଲା।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଵୃତ୍ତମଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଶ୍ରୁତମ୍ । ଏଵଂ ଵଦଂତଂ ରାଜାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କଶ୍ଯପାଦଯଃ
ଆଜି ମୋର ଆଚରଣ ଫଳ ଦେଲା, ଆଜି ମୋର ଶିକ୍ଷା ସଫଳ ହେଲା। ଏଭଳି କହୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କଶ୍ୟପ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—
ଊଚୁଃ ପ୍ରିଯତରଂ ଵାକ୍ଯଂ ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । ଋଷଯ ଊଚୁଃ ଅଯଂ ଶଂଭୁର୍ଦ୍ଵିଜଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ
ସେମାନେ ରାଜୀବନୟନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ଏଠାରେ ଶମ୍ଭୁ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଵେଦଵେଦାଂଗତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତଃ । କୈଲାସଵାସୀ ସତତଂ ତପସେ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ସେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସଦା କୈଳାଶରେ ବସନ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ରଖନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସ୍କେ ତୁଲ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ । ହରିଣା ବ୍ରହ୍ମଵାତ୍ସଲ୍ଯେ ପ୍ରସାଦେ ଶଂକରୋପମଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ତାଙ୍କର ଧାର୍ମିକ ତେଜ ଅଛି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ କୃପାରେ ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମାନ।
ଏଵଂଵିଧୋ ମହାତେଜାଃ ଶଂଭୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଂଗଵଃ । ଅଷ୍ଟାଦଶପୁରାଣଜ୍ଞୋ ମୀମାଂସା ନ୍ଯାଯକୋଵିଦଃ
ଏଭଳି ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଶମ୍ଭୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଠାରଟି ପୁରାଣ ଜାଣନ୍ତି, ମୀମାଂସା ଓ ନ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ।
ତ୍ଵଦ୍ଭାଗ୍ଯଗୌରଵାଦେଵ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ତ୍ଵଯାହୂତୋ ମୁନିଵରଃ କୈଲାସାଦାଗତଃ ପ୍ରଭୋ
ତୁମର ଭାଗ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଆସିଛନ୍ତି; ତୁମେ ଡାକିଥିବାରୁ ଏହି ମୁନିବର କୈଳାଶରୁ ଆସିଛନ୍ତି, ମହାପ୍ରଭୁ।
ଅତଃ ପୃଚ୍ଛ ମହାଭାଗ ପୁରାଣାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରୋତୁକାମା ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତ୍ଵାମଦ୍ଯ ରଘୁନଂଦନ
ସେହିପରି, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଉତ୍ତମ ପୁରାଣ କଥା ପଚାର; ଆମେ ଆଜି ତୁମଠାରୁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛୁ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ।
ଅଂତଂ ଗତସ୍ଯ ଵେଦାନାଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵେଦିନଃ । ପୁଂସୋଽଶ୍ରୁତପୁରାଣସ୍ଯ ନ ସମ୍ଯଗ୍ଯାତି ଦର୍ଶନମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁରାଣ ଶୁଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତୋ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣୋତ୍ସୁକଃ
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଘୁବଂଶୀ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଲିଗାର୍ଚନପ୍ରକାରଂ ଚ ଲିଂଗମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ମହେଶନାମମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୂଜାମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କେମିତି କରିବା, ଲିଙ୍ଗର ମହିମା, ମହେଶଙ୍କ ନାମର ମହିମା ଓ ପୂଜାର ମହତ୍ତ୍ୱ—
ନମସ୍କାରସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟିମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ଜଲଦାନସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଧୂପଦାନସ୍ଯ ସତ୍ତମ
ନମସ୍କାରର ମହିମା, ଦର୍ଶନର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଜଳ ଦାନର ମହିମା ଓ ଧୂପ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—
ଦୀପଗଂଧାଦିଦାନସ୍ଯ ପୁଷ୍ପମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ନାନାଖ୍ଯାନେତିହାସାନାଂ କଥାଂ ପାପପ୍ରଣାଶିନୀମ୍
ଦୀପ, ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଫୁଲର ମହିମା, ବିଭିନ୍ନ କଥା ଓ ଇତିହାସ ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ—
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ତଦୁପାଯାଂଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ମୁନିଵରୋତ୍ତମ
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇବା ଉପାୟ, ହେ ସୁବ୍ରତ, ଏ ସବୁ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ରାମରାମ ମହାବାହୋ ପୁଣ୍ଯଵାନସି ରାଘଵ । ରାଜ୍ଯାସକ୍ତସ୍ଯ ତେ ଜାତା ପୁରାଣଶ୍ରଵଣେ ରତିଃ
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— ରାମ, ମହାବାହୁ, ତୁମେ ପୁଣ୍ୟଶାଳୀ, ରଘୁବଂଶୀ; ରାଜ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପୁରାଣ ଶୁଣିବାରେ ଆସକ୍ତି ହୋଇଛ।
ସ୍ଯାନ୍ମହତ୍ସେଵଯା ରାମ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥନିଷେଵଣାତ୍ । ସା ଜିହ୍ଵା ଯା ଶିଵଂ ଗାଯେତ୍ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଯତ୍ତଦର୍ପ୍ପିତମ୍
ଏଭଳି ଆସକ୍ତି ମହାନ ସେବା ଓ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନରେ ହୁଏ, ରାମ। ଯେ ଜିହ୍ବା ଶିବଙ୍କୁ ଗାଏ, ଯେ ମନ ତାଙ୍କୁ ଉପହାରିତ—
ତାଵେଵ କେଵଲୌ ଶ୍ଲାଘ୍ଯୌ ଯୌ ତତ୍ପୂଜାକରୌ କରୌ । ସୁଜନ୍ମଦେହମତ୍ଯର୍ଥଂ ତଦେଵାଶେଷଜନ୍ମସୁ
କେବଳ ସେଇ ଦୁଇଟି ହାତ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ଯେଉଁହିଁ ତାଙ୍କର ପୂଜା କରନ୍ତି; ଭଲ ଜନ୍ମର ଶରୀର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ।
ଯଦେଵୋତ୍ପୁଲକୋଭାସି ହର ନାମାନୁକୀର୍ତନାତ୍ । କୃତାର୍ଥୋଽସି ମହାରାଜ ତତ୍ପ୍ରଶ୍ନାନୁଗତା ମତିଃ
ହରଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ତୁମ ଦେହ ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୁଏ, ମହାରାଜ, ତୁମେ ସଫଳ; ତୁମ ମନ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଲାଗିଯାଏ।
ଅନଂତରଂ ସମାଜଗ୍ମୁର୍ଜାଂଘିକାଃ ସତ୍ଵରଶ୍ରମାଃ । ତତ୍କରାତ୍ପତ୍ରିକାଂ ଗୃହ୍ଯ ପପାଠ ରଘୁସତ୍ତମଃ
ତାକୁ ସହସା ଦୂତମାନେ ଦୌଡ଼ିଆ ଏବଂ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଆସିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ହାତରୁ ପତ୍ର ନେଇ, ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାହା ପଢ଼ିଲେ।
ମନସାଽଚିଂତଯଦ୍ରାମଃ କଥମେତଦଭୂଦିତି । ରାମଂ ଶଂଭୁସ୍ତଦା ପ୍ରାହ ଦେଵ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣଵେଷଵାନ୍
ରାମ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହା କିପରି ହେଲା?' ସେତେବେଳେ ଦେବୀ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ଶିବ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିଂ ଚିଂତଯସି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ମୁନିଷ୍ଵଗ୍ରେ ଵସତ୍ସ୍ଵପି । ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ରାଘଵଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପପ୍ରଚ୍ଛ ମୁନିପୁଂଗଵାନ୍
'ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୁନିମାନେ ସାମ୍ନାରେ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାହିଁକି ତୁମେ ଏମିତି ଚିନ୍ତା କରୁଛ?' ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଘବ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ଶ୍ରୀରାମଉଵାଚ- ଵିଭୀଷଣଃ କଥମସୌ ବଦ୍ଧଃ ଶୃଂଖଲଯା ନୃଭିଃ । ମତ୍ସ୍ଥାପିତଂ ଶିଵଂ ଲିଗଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମେଶ୍ଵରଂ ତ୍ଵହୋ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ—'ମୁଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ରାମେଶ୍ୱର ଶିବଲିଙ୍ଗ ଦେଖିବା ପରେ ଭିଭୀଷଣ କିପରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି? ହାୟ!'
ଦ୍ରାଵିଡୈଃ କୁଟିଲୈର୍ଦୁଷ୍ଟୈରାତ୍ମନା ତଦ୍ଵିଚାର୍ଯତାମ୍ । ଵିଚାର୍ଯ ମୁନିଵର୍ଯାସ୍ତେ ନେଶାସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞାତୁମଲ୍ପତଃ
'ଦୁଷ୍ଟ ଏବଂ କୁଟିଲ ଦ୍ରାବିଡମାନେ ଏହା କରିଛନ୍ତି—ତୁମେ ଏହା ଭଲଭାବେ ଭାବିଦେଖ। ମହାମୁନିମାନେ ଭଲଭାବେ ଭାବିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସତ୍ୟ କାରଣ ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ନ ଜାନୀମ ଇତି ପ୍ରାହୂ ରାମଂ ରାମସ୍ତଦାବ୍ରଵୀତ୍ । ପୁରାଣଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିଧିନା ତତ୍ସର୍ଵଂ ବ୍ରୂତ ସତ୍ତମାଃ
'ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ,' ସେମାନେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ। ତେବେ ରାମ କହିଲେ—'ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପୁରାଣ ଦେଖି ସବୁ କଥା ମତେ କହ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ।'
ଭଵଦଜ୍ଞାନହେତୁଶ୍ଚ ଵିଚାର୍ଯସ୍ତଦନଂତରମ୍ । କିଂ କିଂ ପୁରାଣଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯଂ ସ୍ଯାଦ୍ଵର୍ଜନୀଯଂ ତଥୈଵ କିମ୍
'ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଅଛ, ତାହାର କାରଣ ମଧ୍ୟ ପରେ ଭଲଭାବେ ଭାବ। କେଉଁ ପୁରାଣ ଦେଖିବା ଉଚିତ, କେଉଁଟି ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ?'
ପ୍ରଶସ୍ତଃ କୀଦୃଶଃ ଶ୍ଲୋକସ୍ତଦନ୍ଯଃ କୀଦୃଶୋ ଭଵେତ୍ । କୀଦୃଶେଷୁ ଚ କାର୍ଯେଷୁ କୀଦୃଶଃ ପୂଜକସ୍ତଥା
'କେଉଁ ପଦ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ, କେଉଁ ପଦ୍ୟ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର? କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ, କେଉଁ ପୂଜକ ଉପଯୁକ୍ତ?'
ପୂଜା ଚ କୀଦୃଶୈର୍ଭକ୍ତୈଃ କାର୍ଯା ନିର୍ଣଯଦର୍ଶନେ । ଇତି ରାମସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ
'କେଉଁ ପ୍ରକାର ଭକ୍ତମାନେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଅନୁସାରେ?' ରାମଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—
ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁସ୍ତଂ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଚିଂତାଵ୍ଯାକୁଲମାନସମ୍ । ନ ଵକ୍ତାରୋ ଵରଂ ରାମ ଵୀକ୍ଷତାଂ ତୁ ପୁରାଣଵିତ୍
ଚିନ୍ତାରେ ଏକାଗ୍ର ମନ ଥିବା ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସେମାନେ କହିଲେ—'ହେ ରାମ, ଆମେ ଏହା କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ପୁରାଣ ବିଦ୍ୟାର ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପଚାରିବା ଉଚିତ।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରାଘଵଃ ଶଂଭୁଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ । ସୋପି ତଦ୍ଵାକ୍ଯମାକର୍ଣ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମତିଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ବିନୟ ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ। ଶିବ, ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ମହାଜ୍ଞାନ ସହିତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ପୁରାଣଜୀଵୀ ପୂଜାର୍ହଃ ସ୍ଵଶାଖାଧ୍ଯଯନଃ ଶୁଚିଃ । ମୀମାଂସାତତ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯୋଽନୃତଦୂଷକଃ
ଶିବ କହିଲେ—'ଯିଏ ପୁରାଣ ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ପୂଜା ଯୋଗ୍ୟ, ନିଜ ଶାଖା ପଢ଼େ, ପବିତ୍ର, ମୀମାଂସା ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ମିଥ୍ୟା ରୁ ଦୂରେ—'