ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଲୋକକୃତ୍ଯେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରକୃତ୍ଯେଷୁ କୋଵିଦଃ । ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଗଂତୁକାମେନ ଶଂକରେଣ ମହାତ୍ମନା
ସେ ଲୋକିକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା, ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କର—
ପାର୍ଵତ୍ଯା ସହ ଦେଵେନ ଉଷିତଃ ସରଯୂତଟେ । ମୁନଯସ୍ତଂ ସମଭ୍ଯେତ୍ଯ ଶଂକରଂ ଵିଶ୍ଵରୂପିଣମ୍
ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହ ଦେବତା ସରୟୂ ନଦୀ କୂଳରେ ବସିଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମୁନିମାନେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରକ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
କଶ୍ଯପାଦ୍ଯା ମହାତ୍ମାନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛୁରମିତୌଜସମ୍ । ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଭାର୍ଯଃ କୁତ ଆଗତଃ
କଶ୍ୟପ ଆଦି ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛନ୍ତି?'
କିମାଗମନକୃତ୍ଯଂ ତେ କଂ ଦେଶଂ ଗଂତୁମୁଦ୍ଯତଃ । ଶଂକର ଉଵାଚ- ଅହଂ ଶଂଭୁରିତି ଖ୍ଯାତୋ ଵିପ୍ରୋ ହିମଗିରିସ୍ଥିତଃ
'ଆପଣଙ୍କ ଆସିବାର କାରଣ କ'ଣ? କେଉଁ ଦେଶକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?' ଶଙ୍କର କହିଲେ— 'ମୁଁ ହିମପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା, ଶମ୍ଭୁ ନାମରେ ପରିଚିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ।'
ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଚ ରାଘଵଂ ଗଚ୍ଛେ ମମ କାର୍ଯଂ ମହତ୍ତତଃ । ମାମାହ୍ଵଯତି ରାଜାସୌ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣେ ରତଃ
'ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି, ଏହା ମୋର ବଡ଼ କାମ। ସେ ରାଜା, ପୁରାଣ କଥା ଶୁଣିବାରେ ଆସକ୍ତ, ମୋତେ ଡାକିଛନ୍ତି।'
ଆଗଚ୍ଛଂତୁ ଭଵଂତୋଽପି ରାଘଵଃ ପରିତୁଷ୍ଯତି । ତତସ୍ତେ ମୁନଯଃ ଶଂଭୁର୍ଯଯୂ ରାମଦିଦୃକ୍ଷଯା
'ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତୁ, ରାଘବ ଖୁସି ହେବେ।' ଏହାପରେ ମୁନିମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଲେ।
ତାନାଗତାନ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାମାଯ ଚୋକ୍ତଵାନ୍ । ତତଃ ସତ୍ଵରମୁତ୍ଥାଯ ନିର୍ଯଯୌ ସ ପୁରୋହିତଃ
ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଜାଣି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ; ତାପରେ ପୁରୋହିତ ତୁରନ୍ତ ଉଠି ବାହାରିଗଲେ।
ଅର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାଦିକୈସ୍ସର୍ଵାନ୍ପୂଜଯାମାସ ତାନୃଷୀନ୍ । ଗୃହରାଜଂ ତତଃ ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରାଵେଶଯଦରିଂଦମଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସମ୍ମାନିତ କଲେ; ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ରାଜମହଳକୁ ନେଇଗଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯେକମାସନଂ ଦତ୍ଵା ସ୍ଵାଗତୋକ୍ତ୍ଯାସନସ୍ଥିତାନ୍ । କ୍ରମେଣ ରଘୁଶାର୍ଦୂଲଃ ପୂଜଯାମାସ ତାନୃଷୀନ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ, ସ୍ୱାଗତ କଥା କହି, ରଘୁବଂଶର ସିଂହ ତାଙ୍କୁ କ୍ରମେ ସମ୍ମାନିତ କଲେ।
ଵାଚା ମଧୁରଯା ପ୍ରୀଣନ୍ନିଦମାହାସନସ୍ଥିତାନ୍ । ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତମଦ୍ଯ ତପଃ ଫଲମ୍
ମଧୁର କଥାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— 'ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସଫଳ ହେଲା; ଆଜି ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ମିଳିଲା।'
ଅଦ୍ଯାଭ୍ଯାସସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାନାଂ ଫଲକାଲୋଽଯମାଗତଃ । ଅଦ୍ଯ ମେ ପିତରସ୍ତୁଷ୍ଟା ରାଜ୍ଯଂ ଚ ସଫଲଂ ମମ
ଆଜି ମୋର ପଢ଼ା ଓ ଜ୍ଞାନର ଫଳ ଦେଖିବାର ସମୟ ଆସିଛି; ଆଜି ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ମୋର ରାଜ୍ୟ ଚାଳନା ସଫଳ ହେଲା।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଵୃତ୍ତମଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଶ୍ରୁତମ୍ । ଏଵଂ ଵଦଂତଂ ରାଜାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କଶ୍ଯପାଦଯଃ
ଆଜି ମୋର ଆଚରଣ ଫଳ ଦେଲା, ଆଜି ମୋର ଶିକ୍ଷା ସଫଳ ହେଲା। ଏଭଳି କହୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କଶ୍ୟପ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—
ଊଚୁଃ ପ୍ରିଯତରଂ ଵାକ୍ଯଂ ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । ଋଷଯ ଊଚୁଃ ଅଯଂ ଶଂଭୁର୍ଦ୍ଵିଜଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ
ସେମାନେ ରାଜୀବନୟନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ଏଠାରେ ଶମ୍ଭୁ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଵେଦଵେଦାଂଗତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତଃ । କୈଲାସଵାସୀ ସତତଂ ତପସେ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ସେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସଦା କୈଳାଶରେ ବସନ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ରଖନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସ୍କେ ତୁଲ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ । ହରିଣା ବ୍ରହ୍ମଵାତ୍ସଲ୍ଯେ ପ୍ରସାଦେ ଶଂକରୋପମଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ତାଙ୍କର ଧାର୍ମିକ ତେଜ ଅଛି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ କୃପାରେ ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମାନ।
ଏଵଂଵିଧୋ ମହାତେଜାଃ ଶଂଭୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଂଗଵଃ । ଅଷ୍ଟାଦଶପୁରାଣଜ୍ଞୋ ମୀମାଂସା ନ୍ଯାଯକୋଵିଦଃ
ଏଭଳି ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଶମ୍ଭୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଠାରଟି ପୁରାଣ ଜାଣନ୍ତି, ମୀମାଂସା ଓ ନ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ।
ତ୍ଵଦ୍ଭାଗ୍ଯଗୌରଵାଦେଵ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ତ୍ଵଯାହୂତୋ ମୁନିଵରଃ କୈଲାସାଦାଗତଃ ପ୍ରଭୋ
ତୁମର ଭାଗ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଆସିଛନ୍ତି; ତୁମେ ଡାକିଥିବାରୁ ଏହି ମୁନିବର କୈଳାଶରୁ ଆସିଛନ୍ତି, ମହାପ୍ରଭୁ।
ଅତଃ ପୃଚ୍ଛ ମହାଭାଗ ପୁରାଣାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରୋତୁକାମା ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତ୍ଵାମଦ୍ଯ ରଘୁନଂଦନ
ସେହିପରି, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଉତ୍ତମ ପୁରାଣ କଥା ପଚାର; ଆମେ ଆଜି ତୁମଠାରୁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛୁ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ।
ଅଂତଂ ଗତସ୍ଯ ଵେଦାନାଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵେଦିନଃ । ପୁଂସୋଽଶ୍ରୁତପୁରାଣସ୍ଯ ନ ସମ୍ଯଗ୍ଯାତି ଦର୍ଶନମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁରାଣ ଶୁଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତୋ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣୋତ୍ସୁକଃ
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଘୁବଂଶୀ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।
ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଲିଗାର୍ଚନପ୍ରକାରଂ ଚ ଲିଂଗମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ମହେଶନାମମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପୂଜାମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ
ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— ଲିଙ୍ଗ ପୂଜା କେମିତି କରିବା, ଲିଙ୍ଗର ମହିମା, ମହେଶଙ୍କ ନାମର ମହିମା ଓ ପୂଜାର ମହତ୍ତ୍ୱ—
ନମସ୍କାରସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟିମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ଜଲଦାନସ୍ଯ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଧୂପଦାନସ୍ଯ ସତ୍ତମ
ନମସ୍କାରର ମହିମା, ଦର୍ଶନର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଜଳ ଦାନର ମହିମା ଓ ଧୂପ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—
ଦୀପଗଂଧାଦିଦାନସ୍ଯ ପୁଷ୍ପମାହାତ୍ମ୍ଯମେଵ ଚ । ନାନାଖ୍ଯାନେତିହାସାନାଂ କଥାଂ ପାପପ୍ରଣାଶିନୀମ୍
ଦୀପ, ଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଫୁଲର ମହିମା, ବିଭିନ୍ନ କଥା ଓ ଇତିହାସ ଯାହା ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରେ—
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ତଦୁପାଯାଂଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତ୍ଵତ୍ତୋ ମୁନିଵରୋତ୍ତମ
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇବା ଉପାୟ, ହେ ସୁବ୍ରତ, ଏ ସବୁ ମୁଁ ତୁମଠାରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶଂଭୁରୁଵାଚ- ରାମରାମ ମହାବାହୋ ପୁଣ୍ଯଵାନସି ରାଘଵ । ରାଜ୍ଯାସକ୍ତସ୍ଯ ତେ ଜାତା ପୁରାଣଶ୍ରଵଣେ ରତିଃ
ଶମ୍ଭୁ କହିଲେ— ରାମ, ମହାବାହୁ, ତୁମେ ପୁଣ୍ୟଶାଳୀ, ରଘୁବଂଶୀ; ରାଜ୍ୟରେ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ପୁରାଣ ଶୁଣିବାରେ ଆସକ୍ତି ହୋଇଛ।
ସ୍ଯାନ୍ମହତ୍ସେଵଯା ରାମ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥନିଷେଵଣାତ୍ । ସା ଜିହ୍ଵା ଯା ଶିଵଂ ଗାଯେତ୍ତଚ୍ଚିତ୍ତଂ ଯତ୍ତଦର୍ପ୍ପିତମ୍
ଏଭଳି ଆସକ୍ତି ମହାନ ସେବା ଓ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନରେ ହୁଏ, ରାମ। ଯେ ଜିହ୍ବା ଶିବଙ୍କୁ ଗାଏ, ଯେ ମନ ତାଙ୍କୁ ଉପହାରିତ—
ତାଵେଵ କେଵଲୌ ଶ୍ଲାଘ୍ଯୌ ଯୌ ତତ୍ପୂଜାକରୌ କରୌ । ସୁଜନ୍ମଦେହମତ୍ଯର୍ଥଂ ତଦେଵାଶେଷଜନ୍ମସୁ
କେବଳ ସେଇ ଦୁଇଟି ହାତ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ଯେଉଁହିଁ ତାଙ୍କର ପୂଜା କରନ୍ତି; ଭଲ ଜନ୍ମର ଶରୀର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟ।
ଯଦେଵୋତ୍ପୁଲକୋଭାସି ହର ନାମାନୁକୀର୍ତନାତ୍ । କୃତାର୍ଥୋଽସି ମହାରାଜ ତତ୍ପ୍ରଶ୍ନାନୁଗତା ମତିଃ
ହରଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ତୁମ ଦେହ ଆନନ୍ଦରେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୁଏ, ମହାରାଜ, ତୁମେ ସଫଳ; ତୁମ ମନ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଲାଗିଯାଏ।
ଅନଂତରଂ ସମାଜଗ୍ମୁର୍ଜାଂଘିକାଃ ସତ୍ଵରଶ୍ରମାଃ । ତତ୍କରାତ୍ପତ୍ରିକାଂ ଗୃହ୍ଯ ପପାଠ ରଘୁସତ୍ତମଃ
ତାକୁ ସହସା ଦୂତମାନେ ଦୌଡ଼ିଆ ଏବଂ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଆସିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ହାତରୁ ପତ୍ର ନେଇ, ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାହା ପଢ଼ିଲେ।
ମନସାଽଚିଂତଯଦ୍ରାମଃ କଥମେତଦଭୂଦିତି । ରାମଂ ଶଂଭୁସ୍ତଦା ପ୍ରାହ ଦେଵ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣଵେଷଵାନ୍
ରାମ ମନେ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହା କିପରି ହେଲା?' ସେତେବେଳେ ଦେବୀ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ଶିବ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।