ତେନାଵଗାହିତା ଦୃଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଣତା ବହୁସେଵିତାଃ । ସ୍ନାନମର୍ଦ୍ଧୋଦିତେ ସୂର୍ଯେ ଵୈଶାଖେ ନିଯତଶ୍ଚରେତ୍
ଏମାନେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେଖି, ନମସ୍କାର କରି, ବହୁପ୍ରକାରେ ସେବା କରିଛନ୍ତି, ବୈଶାଖରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଂ ମହୀଦେଵ କଶ୍ଚିଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ଯଦି ଵକ୍ତ୍ରସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରାଣି ଭଵଂତି ହି
ହେ ପୃଥିବୀର ଦେବ, ଏହାର ପୁଣ୍ୟ କେହି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ହଜାର ହଜାର ମୁହଁ ଥାଏ ମଧ୍ୟ।
ଆଯୁଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଣା ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଯଦି ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ତଦା ମାଧଵମାସସ୍ଯ ଫଲଂ କଥଯିତୁଂ ଭଵେତ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଦି କାହାରୋ ଆୟୁଷ୍ୟ ଅତି କମ୍ ଦିଆଯାଇଥାଏ, ତେବେ ମାଧବ ମାସର ଫଳ ବିବରଣ କରିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ।
ମହାନିରଯକର୍ଷାଗ୍ନି ମାଧଵୋ ମାଧଵୋ ଯଥା । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ପାପମଗମ୍ଯାଗମନାଦିକମ୍
ଯେପରି ମହାନରକର ଅଗ୍ନି ଲୋକଙ୍କୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ, ସେପରି ମାଧବ ମାସ ମଧ୍ୟ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରୁ ହୋଇଥିବା ପାପକୁ ନଶ୍ୱାନ କରେ।
କାମାକାମକୃତଂ ପାପମେତି ପାତକମେଵ ଚ । ଉପପାପରହସ୍ଯଂ ଚ ସଂକରୀକରଣଂ ପରମ୍
ଚାହିଁ କିମ୍ବା ଅଚାହିଁ କରାଯାଇଥିବା ପାପ, ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧ, ଲୁଚିଥିବା ଛୋଟ ଅପରାଧ, ଏବଂ ଜାତି ମିଶ୍ରଣର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଅତି ଅପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ—
ଜାତିଭ୍ରଂଶକରଂ ଘୋରମପାତ୍ରୀକରଣଂ ତଥା । ମଲାଵହଂ ପ୍ରକୀର୍ଣଂ ଚ ଵାଙ୍ମନଃ କାଯ ସଂଭଵମ୍
ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାତି ଭ୍ରଷ୍ଟ କରେ, ଯାହା ଦାନ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ କରେ, ଯାହା ମଳ ଆଣେ, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ହୋଇଥାଏ, ଓ ଯାହା କଥା, ମନ, ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ—
ମାଧଵୋ ନିର୍ଦହେନ୍ମାସୋ ଵିଧିନା ସମୁପାସିତଃ । କଲ୍ପକୋଟିସହସ୍ରାଣି କଲ୍ପକୋଟି ଶତାନି ଚ
ଯଦି ନିୟମରେ ମାଧବ ମାସକୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ତେବେ ସେଇ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଏହି ମାସ ଦହିଦିଏ; ଏପରି ପୂଜାକାରୀ ଲକ୍ଷ-କୋଟି ବର୍ଷ ଓ ଶତ-କୋଟି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରେ।
ଵସେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁପୁରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ମାଧଵେ ଯୋଽର୍ଚଯେଦ୍ଧରିମ୍
ଯିଏ ମାଧବ ମାସରେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନଗରରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ - ଭୂଯୋ ଵଦ ମହାଭାଗ ରାମଚାରିତ୍ରମଦ୍ଭୁତମ୍ । ରାମମାହାତ୍ମ୍ଯସର୍ଵସ୍ଵଂ ଭକ୍ତାନାଂ ପ୍ରୀତିଦାଯକମ୍
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ହେ ମହାଭାଗ, ଆମକୁ ଆଉଥରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର, ରାମଙ୍କ ମହିମାର ସାର, ଯାହା ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଅନନ୍ଦଦାୟକ, ତାହା କହନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଅଶ୍ଵମେଧଂ କ୍ରତୁଵରଂ କୃତ୍ଵା ଦାଶରଥିର୍ଯଥା
ସୂତ କହିଲେ— ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କରିଥିଲେ—
ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଲୋକକୃତ୍ଯେଷୁ ଶାସ୍ତ୍ରକୃତ୍ଯେଷୁ କୋଵିଦଃ । ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ଗଂତୁକାମେନ ଶଂକରେଣ ମହାତ୍ମନା
ସେ ଲୋକିକ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା, ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କର—
ପାର୍ଵତ୍ଯା ସହ ଦେଵେନ ଉଷିତଃ ସରଯୂତଟେ । ମୁନଯସ୍ତଂ ସମଭ୍ଯେତ୍ଯ ଶଂକରଂ ଵିଶ୍ଵରୂପିଣମ୍
ପାର୍ବତୀଙ୍କ ସହ ଦେବତା ସରୟୂ ନଦୀ କୂଳରେ ବସିଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମୁନିମାନେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ରୂପର ଧାରକ, ଶଙ୍କରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
କଶ୍ଯପାଦ୍ଯା ମହାତ୍ମାନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛୁରମିତୌଜସମ୍ । ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଭାର୍ଯଃ କୁତ ଆଗତଃ
କଶ୍ୟପ ଆଦି ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ— 'ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ଓ ଆପଣଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। କେଉଁଠାରୁ ଆସିଛନ୍ତି?'
କିମାଗମନକୃତ୍ଯଂ ତେ କଂ ଦେଶଂ ଗଂତୁମୁଦ୍ଯତଃ । ଶଂକର ଉଵାଚ- ଅହଂ ଶଂଭୁରିତି ଖ୍ଯାତୋ ଵିପ୍ରୋ ହିମଗିରିସ୍ଥିତଃ
'ଆପଣଙ୍କ ଆସିବାର କାରଣ କ'ଣ? କେଉଁ ଦେଶକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?' ଶଙ୍କର କହିଲେ— 'ମୁଁ ହିମପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା, ଶମ୍ଭୁ ନାମରେ ପରିଚିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ।'
ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଚ ରାଘଵଂ ଗଚ୍ଛେ ମମ କାର୍ଯଂ ମହତ୍ତତଃ । ମାମାହ୍ଵଯତି ରାଜାସୌ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣେ ରତଃ
'ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛି, ଏହା ମୋର ବଡ଼ କାମ। ସେ ରାଜା, ପୁରାଣ କଥା ଶୁଣିବାରେ ଆସକ୍ତ, ମୋତେ ଡାକିଛନ୍ତି।'
ଆଗଚ୍ଛଂତୁ ଭଵଂତୋଽପି ରାଘଵଃ ପରିତୁଷ୍ଯତି । ତତସ୍ତେ ମୁନଯଃ ଶଂଭୁର୍ଯଯୂ ରାମଦିଦୃକ୍ଷଯା
'ଆପଣମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସନ୍ତୁ, ରାଘବ ଖୁସି ହେବେ।' ଏହାପରେ ମୁନିମାନେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଲେ।
ତାନାଗତାନ୍ଵସିଷ୍ଠସ୍ତୁ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ରାମାଯ ଚୋକ୍ତଵାନ୍ । ତତଃ ସତ୍ଵରମୁତ୍ଥାଯ ନିର୍ଯଯୌ ସ ପୁରୋହିତଃ
ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ଜାଣି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ; ତାପରେ ପୁରୋହିତ ତୁରନ୍ତ ଉଠି ବାହାରିଗଲେ।
ଅର୍ଘ୍ଯପାଦ୍ଯାଦିକୈସ୍ସର୍ଵାନ୍ପୂଜଯାମାସ ତାନୃଷୀନ୍ । ଗୃହରାଜଂ ତତଃ ସର୍ଵାନ୍ପ୍ରାଵେଶଯଦରିଂଦମଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଋଷିଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସମ୍ମାନିତ କଲେ; ପରେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ତାଙ୍କୁ ରାଜମହଳକୁ ନେଇଗଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯେକମାସନଂ ଦତ୍ଵା ସ୍ଵାଗତୋକ୍ତ୍ଯାସନସ୍ଥିତାନ୍ । କ୍ରମେଣ ରଘୁଶାର୍ଦୂଲଃ ପୂଜଯାମାସ ତାନୃଷୀନ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ, ସ୍ୱାଗତ କଥା କହି, ରଘୁବଂଶର ସିଂହ ତାଙ୍କୁ କ୍ରମେ ସମ୍ମାନିତ କଲେ।
ଵାଚା ମଧୁରଯା ପ୍ରୀଣନ୍ନିଦମାହାସନସ୍ଥିତାନ୍ । ଶ୍ରୀରାମ ଉଵାଚ- ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଜନ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତମଦ୍ଯ ତପଃ ଫଲମ୍
ମଧୁର କଥାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଶ୍ରୀରାମ କହିଲେ— 'ଆଜି ମୋର ଜନ୍ମ ସଫଳ ହେଲା; ଆଜି ମୋର ତପସ୍ୟାର ଫଳ ମିଳିଲା।'
ଅଦ୍ଯାଭ୍ଯାସସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାନାଂ ଫଲକାଲୋଽଯମାଗତଃ । ଅଦ୍ଯ ମେ ପିତରସ୍ତୁଷ୍ଟା ରାଜ୍ଯଂ ଚ ସଫଲଂ ମମ
ଆଜି ମୋର ପଢ଼ା ଓ ଜ୍ଞାନର ଫଳ ଦେଖିବାର ସମୟ ଆସିଛି; ଆଜି ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ମୋର ରାଜ୍ୟ ଚାଳନା ସଫଳ ହେଲା।
ଅଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଵୃତ୍ତମଦ୍ଯ ମେ ସଫଲଂ ଶ୍ରୁତମ୍ । ଏଵଂ ଵଦଂତଂ ରାଜାନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ କଶ୍ଯପାଦଯଃ
ଆଜି ମୋର ଆଚରଣ ଫଳ ଦେଲା, ଆଜି ମୋର ଶିକ୍ଷା ସଫଳ ହେଲା। ଏଭଳି କହୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କଶ୍ୟପ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ—
ଊଚୁଃ ପ୍ରିଯତରଂ ଵାକ୍ଯଂ ରାମଂ ରାଜୀଵଲୋଚନମ୍ । ଋଷଯ ଊଚୁଃ ଅଯଂ ଶଂଭୁର୍ଦ୍ଵିଜଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ
ସେମାନେ ରାଜୀବନୟନ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କଥା କହିଲେ। ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ଏଠାରେ ଶମ୍ଭୁ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆସିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଵେଦଵେଦାଂଗତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଭୂତହିତେ ରତଃ । କୈଲାସଵାସୀ ସତତଂ ତପସେ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
ସେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ସଦା କୈଳାଶରେ ବସନ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ରଖନ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମଣା ବ୍ରହ୍ମଵର୍ଚସ୍କେ ତୁଲ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ଵରଃ । ହରିଣା ବ୍ରହ୍ମଵାତ୍ସଲ୍ଯେ ପ୍ରସାଦେ ଶଂକରୋପମଃ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପରି ତାଙ୍କର ଧାର୍ମିକ ତେଜ ଅଛି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ କୃପାରେ ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସମାନ।
ଏଵଂଵିଧୋ ମହାତେଜାଃ ଶଂଭୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣପୁଂଗଵଃ । ଅଷ୍ଟାଦଶପୁରାଣଜ୍ଞୋ ମୀମାଂସା ନ୍ଯାଯକୋଵିଦଃ
ଏଭଳି ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଶମ୍ଭୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଠାରଟି ପୁରାଣ ଜାଣନ୍ତି, ମୀମାଂସା ଓ ନ୍ୟାୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ।
ତ୍ଵଦ୍ଭାଗ୍ଯଗୌରଵାଦେଵ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଯଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ତ୍ଵଯାହୂତୋ ମୁନିଵରଃ କୈଲାସାଦାଗତଃ ପ୍ରଭୋ
ତୁମର ଭାଗ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି ଆସିଛନ୍ତି; ତୁମେ ଡାକିଥିବାରୁ ଏହି ମୁନିବର କୈଳାଶରୁ ଆସିଛନ୍ତି, ମହାପ୍ରଭୁ।
ଅତଃ ପୃଚ୍ଛ ମହାଭାଗ ପୁରାଣାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରୋତୁକାମା ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତ୍ଵାମଦ୍ଯ ରଘୁନଂଦନ
ସେହିପରି, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଉତ୍ତମ ପୁରାଣ କଥା ପଚାର; ଆମେ ଆଜି ତୁମଠାରୁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଆସିଛୁ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ।
ଅଂତଂ ଗତସ୍ଯ ଵେଦାନାଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାର୍ଥଵେଦିନଃ । ପୁଂସୋଽଶ୍ରୁତପୁରାଣସ୍ଯ ନ ସମ୍ଯଗ୍ଯାତି ଦର୍ଶନମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଓ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁରାଣ ଶୁଣିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଏଵମୁକ୍ତୋ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ମୁନିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶିଭିଃ । ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ପୁରାଣଶ୍ରଵଣୋତ୍ସୁକଃ
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ମୁନିମାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଘୁବଂଶୀ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ପୁରାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।