ଅନାରାଧ୍ଯ ହୃଷୀକେଶଂ ସର୍ଵଦଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । କୋପି କ୍ଵାପି କିମପ୍ଯତ୍ର ନ ଲଭେତେତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେଇଥିବା ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଛାଡ଼ି, କେହି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଅପତ୍ଯଂ ଦ୍ରଵିଣଂ ଦାରାସ୍ତାରହର୍ମ୍ଯଂ ହଯା ଗଜାଃ । ସୁଖାନି ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷୌ ଚ ନ ଦୂରେ ହରିଭକ୍ତିତଃ
ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଜନାନୀ, ଘୋଡ଼ା, ରାଜମହଳ, ହାତୀ, ସୁଖ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏସବୁ ହରିଭକ୍ତିରୁ ଦୂର ନୁହେଁ।
ନାରାଯଣଃ ପରୋ ଦେଵଃ ସତ୍ଯରୂପୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ତ୍ରିଧାତ୍ମାନଂସଭଗଵାନ୍ସସର୍ଜପରମେଶ୍ଵରଃ
ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ସତ୍ୟର ରୂପ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ; ତିନି ରୂପରେ ଥିବା ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ରଜସ୍ତମୋଭ୍ଯାଂଯୁକ୍ତୋଽଭୂଦ୍ରଜଃସତ୍ଵାଧିକଂଵିଭୁଃ । ସସର୍ଜନାଭିକମଲେବ୍ରହ୍ମାଣଂକମଲାସନମ୍
ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ମହାଶକ୍ତି ଅଧିକ ରଜସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ନାଭିର କମଳରୁ କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ରଜସା ତମସା ଜୁଷ୍ଟଂ ସ ରୁଦ୍ରମସୃଜଦ୍ଵିଭୁଃ । ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିତଯଂ ଚୈତଦୁଚ୍ଯତେ
ପ୍ରଭୁ ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ସତ୍ଵେନ ମୁଚ୍ଯତେ ଜଂତୁଃ ସତ୍ଵଂ ନାରାଯଣାତ୍ମକମ୍ । ରଜସା ସତ୍ଵଯୁକ୍ତେନ ଭଵେଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ଯଶୋଧିକଃ
ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ନାରାୟଣଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ। ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶିଲେ ଲୋକେ ଧନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ଯଦ୍ଵେଦଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯୋପସେଵତେ । ତଦ୍ରୁଦ୍ରମିତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ଵିଶିଷ୍ଟଂ ଗଦିତଂ ନୃଣାମ୍
ଯେଉଁ ବେଦବାକ୍ୟ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେଠି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ତେନ ରାଜା ଭଵେଲ୍ଲୋକେ ରଜସା ତମସା ପୁନଃ । ଯଦ୍ଧୀନଂ ରଜସା ଧର୍ମଂ କେଵଲଂ ତାମସଂ ଚ ଯତ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଏଠାରେ ରାଜା ହୁଏ; ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ରଜ ଅଭାବ ଅଛି, ଏବଂ ଯାହା କେବଳ ତାମସିକ—
ତଚ୍ଚ ଦୁର୍ଗତିଦଂ ନୄଣାମିହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ ସ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ଯୋ ବ୍ରହ୍ମା ସ ସ୍ଵଯଂ ହରଃ
ସେଠି ଏହା ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ। ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ସେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା; ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ସେ ନିଜେ ହରା।
ଦେଵାସ୍ତ୍ରଯୋପି ଯଜ୍ଞେଽସ୍ମିନ୍ନିଜ୍ଯା ଦେଵେଷୁ ନିତ୍ଯଶଃ । ଯୋ ଭେଦଂ କୁରୁତେ ତେଷାଂ ତ୍ରଯାଣାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ତିନି ଦେବତା ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା କରେ—
ସ ପାପକାରୀ ପାପାତ୍ମା ଅନିଷ୍ଟାଂ ଗତିମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ଜଗଦ୍ଦ୍ଵିଜ
ସେ ପାପ କରୁଥିବା, ପାପୀ ଆତ୍ମା ଓ ଅପ୍ରିୟ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ତସ୍ଯାଯଂ ମାଧଵୋ ମାସଃ ପ୍ରିଯଃ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ମସୁ । କୀର୍ତ୍ଯତେ ହଯମେଧାଦି ମହାକ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମାଧବ ମାସ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ; ଏହା ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ ଭଳି ମହାଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ତପୋ ଦାନ ଜପ ଯଜ୍ଞଫଲାଧିକଃ
ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ତପ, ଦାନ, ଜପ ଓ ଯଜ୍ଞର ଫଳକୁ ଏହା ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ସ୍ନାନଂ ଵିଭାତେ ନିଯମେନ ନଦ୍ଯାମନାରତଂ ମେଷଗତେ ରଵୌ ଯେ । କୁର୍ଵଂତି ଯେଽସ୍ମିନ୍ନପି ଵିପ୍ରପୂଜାଂ ମଦ୍ଦଂଡଭାଜୋ ନ ହି ତେ ଭଵଂତି
ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଏହି ମାସରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମୋ ଦଣ୍ଡର ଅଧୀନ ହେବେ ନାହିଁ।
ହତ୍ଵା ହତ୍ଵା କିଂକରୌଘଂ ପୁରୋ ମେ ଲୁପ୍ତ୍ଵା ଲୁପ୍ତ୍ଵା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତସ୍ଯ ଲେଖ୍ଯମ୍ । ସ୍ନାତ୍ଵା ସ୍ନାତ୍ଵା ମାଧଵେ ମାସି ତୀର୍ଥେ ପୂର୍ଵାନ୍ପୂର୍ଵାନୁଦ୍ଧରଂତୀହ ପାପାତ୍
ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଅନେକ ଦୂତମାନେ ମାରି ଦେଇ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଲେଖା ମିଟାଇ ଦେଇ, ମାଧବ ମାସରେ ତୀର୍ଥରେ ପୁନିପୁନି ସ୍ନାନ କରି, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ପାପକୁ ଏଠାରେ ହଟାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଇଦଂ ଭଯଚ୍ଛେଦକରଂ ନ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରକାଶନୀଯଂ ପରମଂ ରହସ୍ଯମ୍ । ନିର୍ଵାସହେତୁର୍ନରକାଲଯସ୍ଯ ମମାଧିକାରକ୍ଷଯକାରଣଂ ତତ୍
ଏହା ଭୟ ଦୂର କରେ; ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ନରକ ରୁ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ଓ ମୋ ଅଧିକାର ହ୍ରାସର କାରଣ।
ଭାଗୀରଥୀନର୍ମଦା ଚ ଯମୁନା ଚ ସରସ୍ଵତୀ । ଵିଶୋକା ଚ ଵିତସ୍ତା ଚ ଵିଂଧ୍ଯସ୍ଯୋତ୍ତରତଃ ସ୍ଥିତାଃ
ଭାଗୀରଥୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ବିଶୋକା ଓ ବିତସ୍ତା—ଏମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ ତୁଂଗଭଦ୍ରା ଚ ଦେଵିକା । ତାପୀ ପଯୋଷ୍ଣୀ ଵିଂଧ୍ଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାସ୍ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ଦେବିକା, ତାପୀ ଓ ପୟୋଷ୍ଣୀ—ଏମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟର ଦକ୍ଷିଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଦ୍ଵାଦଶୈତା ମହାନଦ୍ଯୋ ନିତ୍ଯଂ ତେନାଵଗାହିତାଃ । ଵୈଶାଖେ ଵିଧିନା ସ୍ନାନଂ ନଦ୍ଯାଂ ଯଃ ପ୍ରାତରାଚରେତ୍
ଏହି ବାରଟି ମହାନଦୀ ସଦା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯାଏ। ବିଧିମତେ ବୈଶାଖ ମାସରେ ଯିଏ ପ୍ରଭାତରେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରେ—
ସର୍ଵାଃ ସମୁଦ୍ରଗାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵେ ପୁଣ୍ଯା ନଗୋତ୍ତମାଃ । ସର୍ଵେ ଚାଯତନାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵେ ପୁଣ୍ଯା ଵନାଶ୍ରଯାଃ
ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଉଥିବା ନଦୀ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ମହାପାହାଡ଼ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟାଶ୍ରମ ପବିତ୍ର।
ତେନାଵଗାହିତା ଦୃଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଣତା ବହୁସେଵିତାଃ । ସ୍ନାନମର୍ଦ୍ଧୋଦିତେ ସୂର୍ଯେ ଵୈଶାଖେ ନିଯତଶ୍ଚରେତ୍
ଏମାନେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେଖି, ନମସ୍କାର କରି, ବହୁପ୍ରକାରେ ସେବା କରିଛନ୍ତି, ବୈଶାଖରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯଂ ମହୀଦେଵ କଶ୍ଚିଦ୍ଵକ୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । ଯଦି ଵକ୍ତ୍ରସହସ୍ରାଣାଂ ସହସ୍ରାଣି ଭଵଂତି ହି
ହେ ପୃଥିବୀର ଦେବ, ଏହାର ପୁଣ୍ୟ କେହି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ହଜାର ହଜାର ମୁହଁ ଥାଏ ମଧ୍ୟ।
ଆଯୁଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମଣା ସ୍ଵଲ୍ପଂ ଯଦି ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ । ତଦା ମାଧଵମାସସ୍ଯ ଫଲଂ କଥଯିତୁଂ ଭଵେତ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଦି କାହାରୋ ଆୟୁଷ୍ୟ ଅତି କମ୍ ଦିଆଯାଇଥାଏ, ତେବେ ମାଧବ ମାସର ଫଳ ବିବରଣ କରିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ।
ମହାନିରଯକର୍ଷାଗ୍ନି ମାଧଵୋ ମାଧଵୋ ଯଥା । ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାଦିକଂ ପାପମଗମ୍ଯାଗମନାଦିକମ୍
ଯେପରି ମହାନରକର ଅଗ୍ନି ଲୋକଙ୍କୁ ଟାଣିନେଇଯାଏ, ସେପରି ମାଧବ ମାସ ମଧ୍ୟ; ଏହା ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରୁ ହୋଇଥିବା ପାପକୁ ନଶ୍ୱାନ କରେ।
କାମାକାମକୃତଂ ପାପମେତି ପାତକମେଵ ଚ । ଉପପାପରହସ୍ଯଂ ଚ ସଂକରୀକରଣଂ ପରମ୍
ଚାହିଁ କିମ୍ବା ଅଚାହିଁ କରାଯାଇଥିବା ପାପ, ଭୟଙ୍କର ଅପରାଧ, ଲୁଚିଥିବା ଛୋଟ ଅପରାଧ, ଏବଂ ଜାତି ମିଶ୍ରଣର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଅତି ଅପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ—
ଜାତିଭ୍ରଂଶକରଂ ଘୋରମପାତ୍ରୀକରଣଂ ତଥା । ମଲାଵହଂ ପ୍ରକୀର୍ଣଂ ଚ ଵାଙ୍ମନଃ କାଯ ସଂଭଵମ୍
ଯେଉଁ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାତି ଭ୍ରଷ୍ଟ କରେ, ଯାହା ଦାନ ଦେବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ କରେ, ଯାହା ମଳ ଆଣେ, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ହୋଇଥାଏ, ଓ ଯାହା କଥା, ମନ, ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ—
ମାଧଵୋ ନିର୍ଦହେନ୍ମାସୋ ଵିଧିନା ସମୁପାସିତଃ । କଲ୍ପକୋଟିସହସ୍ରାଣି କଲ୍ପକୋଟି ଶତାନି ଚ
ଯଦି ନିୟମରେ ମାଧବ ମାସକୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ତେବେ ସେଇ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଏହି ମାସ ଦହିଦିଏ; ଏପରି ପୂଜାକାରୀ ଲକ୍ଷ-କୋଟି ବର୍ଷ ଓ ଶତ-କୋଟି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରେ।
ଵସେଦ୍ଵିଷ୍ଣୁପୁରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ମାଧଵେ ଯୋଽର୍ଚଯେଦ୍ଧରିମ୍
ଯିଏ ମାଧବ ମାସରେ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନଗରରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ - ଭୂଯୋ ଵଦ ମହାଭାଗ ରାମଚାରିତ୍ରମଦ୍ଭୁତମ୍ । ରାମମାହାତ୍ମ୍ଯସର୍ଵସ୍ଵଂ ଭକ୍ତାନାଂ ପ୍ରୀତିଦାଯକମ୍
ଋଷିମାନେ କହିଲେ— ହେ ମହାଭାଗ, ଆମକୁ ଆଉଥରେ ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର, ରାମଙ୍କ ମହିମାର ସାର, ଯାହା ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ଅନନ୍ଦଦାୟକ, ତାହା କହନ୍ତୁ।
ସୂତ ଉଵାଚ- ଅଶ୍ଵମେଧଂ କ୍ରତୁଵରଂ କୃତ୍ଵା ଦାଶରଥିର୍ଯଥା
ସୂତ କହିଲେ— ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କରିଥିଲେ—