ମନସା ସର୍ଵସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାଦନ୍ଯଥା ନାଶମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ନମସା ସହିତଂ କିଂଚିତ୍ତଦହଂକାର ଉଚ୍ଯତେ
ମନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଲଭ୍ୟ; ନାହିଁ ହେଲେ ନାଶ ହୁଏ। ନମସ୍କାର ସହିତ ଥିଲେ କିଛି ଅହଂକାର ଅନୁମତି ମିଳେ।
ଅହଂକାରେଣ ଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସୁଖଂ କିଂଚିନ୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅହଂକାରଵିମୂଢାତ୍ମା ଅଂଧେ ତମସି ମଜ୍ଜତି
ଅହଂକାରରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଜଣେ କୌଣସି ସୁଖ ନାହିଁ; ଅହଂକାରରେ ମୁଢ଼ ଆତ୍ମା ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବିଯାଏ।
ତସ୍ମାନ୍ନ ମନସା ଚାତ୍ର ସ୍ଵାତଂତ୍ର୍ଯଂ ପ୍ରତିଷିଧ୍ଯତେ । ଭଗଵତ୍ପରତଂତ୍ରୋଽସୌ ତଦାଯତ୍ତଶ୍ଚ ଜୀଵତି
ଏହିପରି, ଏଠାରେ ମନ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଧୀନତା ଅନୁମତି ନାହିଁ; ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ।
ତସ୍ମାତ୍ସାଧନକର୍ତୃତ୍ଵଂ ଚେତନସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ଈଶ୍ଵରସ୍ଯୈଵ ସଂକଲ୍ପାଦ୍ଵର୍ତ୍ତତେ ସ୍ଵଚରାଚରମ୍
ଏହିପରି, ଚେତନାର କୌଣସି ସାଧନା କରିବାର ଅଧିକାର ନାହିଁ; ନିଜ ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵସାମର୍ଥ୍ଯଵିଧିଂ ତ୍ଯଜେତ୍ସର୍ଵମଶେଷତଃ । ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ତୁ ସାମର୍ଥ୍ଯାନ୍ନାଲଭ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ଵିଦ୍ଯତେ
ସେହିପରି, ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭିତି କରି କୌଣସି କାମ କରିବାକୁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ, ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନାହିଁ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ଯସ୍ତଭରଃ ଶ୍ରୀଶେ ତତ୍କର୍ମୈଵ ସମାଚରେତ୍ । ପରମାତ୍ମା ହରିସ୍ସ୍ଵାମୀ ସ୍ଵମହଂ ତସ୍ଯ ସର୍ଵଦା
ସେଇ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଉପରେ ସମସ୍ତ ଭାର ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍; ପରମାତ୍ମା ହରି ମୋର ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ସଦା ତାଙ୍କ ଦାସ।
ଇଚ୍ଛାଯା ଵିନିଯୋକ୍ତଵ୍ଯସ୍ତସ୍ଯୈଵାତ୍ମେଶ୍ଵରସ୍ଯ ହି । ଇତ୍ଯେଵଂ ମନସା ତ୍ଯକ୍ତମହଂତା ମମତୋର୍ଜିତମ୍
ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ମଧ୍ୟ ସେଇ ଆତ୍ମାର ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେବା ଉଚିତ୍; ଏଭଳି ଭାବରେ ମନରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ହେବ।
ଦେହେଷ୍ଵହଂ ମତିର୍ମୂଲଂ ସଂସୃତୌ କର୍ମବଂଧନେ । ତସ୍ମାନ୍ମହଦହଂକାରୌ ମନସା ଵର୍ଜଯେଦ୍ବୁଧଃ
ଦେହ ଉପରେ 'ମୁଁ' ଭାବ ହେଉଛି ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ଓ କର୍ମ ବନ୍ଧନର ମୂଳ; ତେଣୁ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ ମହା ଅହଂକାର ଓ ଗର୍ବକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍।
ଅଥ ନାରାଯଣପଦଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଗିରଜେ ଶୁଭେ । ନାରା ଇତ୍ଯାତ୍ମନାଂ ସଂଘାସ୍ତେଷାଂ ଗତିରସୌ ପୁମାନ୍
ଏବେ, ହେ ଗିରିଜା, ମୁଁ ନାରାୟଣ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କହିବି: 'ନାରା' ମାନେ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ସମୂହ, ତାଙ୍କର ଗତି ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ପରମ ପୁରୁଷ।
ତ ଏଵ ଚାଯନଂ ତସ୍ଯ ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ସର୍ଵଂ ହି ଚିଦଚିଦ୍ଵସ୍ତୁ ଶ୍ରୂଯତେ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜଗତ୍
ସେଇ ସମୂହ ତାଙ୍କର ପଥ; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଚେତନ ଓ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଶୁଣାଯାଏ ଓ ଦେଖାଯାଏ।
ଯୋଽସୌ ଵ୍ଯାପ୍ଯସ୍ଥିତୋ ନିତ୍ଯଂ ସ ଵୈ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନାରାଶ୍ଚେତି ସର୍ଵପୁଂସାଂ ସମୂହାଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଯିଏ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପି ନିତ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। 'ନାରା' ବୋଲି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସମୂହକୁ କୁହାଯାଏ।
ଗତିରାଲଂବନଂ ତେଷାଂ ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନରାଜ୍ଜାତାନି ତତ୍ଵାନି ନାରାଣୀତି ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ
ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଓ ଆଶ୍ରୟ ସେଇ; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ 'ନର' ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହିପରି ନାରାଣୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତାନ୍ଯେଵ ଚାଯନଂ ତସ୍ଯ ତେନ ନାରାଯଣସ୍ସ୍ମୃତଃ । କଲ୍ପାଂତେପି ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ ଗ୍ରସିତ୍ଵା ଯେନ ଧାର୍ଯତେ
ସେଇ ସମୂହ ତାଙ୍କର ପଥ; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କଳ୍ପାନ୍ତରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଗ୍ରସି ଯିଏ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ପୁନଃ ସଂସୃଜ୍ଯତେ ଯେନ ସ ଵୈ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ଚରାଚରଂ ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ ନାର ଇତ୍ଯଭି ଧୀଯତେ
ଯିଏ ପୁନି ସେହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ସେଇ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ ବିଶ୍ୱକୁ 'ନାରା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ଵାସଂ ଗତିର୍ଯେନ ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନାରୋ ନରାଣାଂ ସଂଘାତସ୍ତସ୍ଯାସାଵଯନଂ ଗତିଃ
ତାଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଓ ଗତି ସେଇ; ଏହିଠାରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। 'ନାରା' ମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସମୂହ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ପଥ ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
ତେନାସୌ ମୁନିଭିର୍ନିତ୍ଯଂ ନାରାଯଣ ଇତୀରିତଃ । ପ୍ରଭଵନ୍ତି ଯତୋ ଲୋକା ମହାବ୍ଧୌ ପୃଥୁଫେନଵତ୍
ଏହିକାରଣରୁ ମୁନିମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ଲୋକ ମହାସାଗରରେ ବଡ଼ ଫେନ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ପୁନର୍ଯସ୍ମାତ୍ପ୍ରଲୀଯନ୍ତେ ତସ୍ମାନ୍ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ଯୋ ଵୈ ନିତ୍ଯପଦେ ନିତ୍ଯୋ ନିତ୍ଯମୁକ୍ତୈକଭୋଗଵାନ୍
ଏବଂ ଯାହାଠାରେ ସେମାନେ ପୁନି ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିକାରଣରୁ ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଧାମରେ ନିତ୍ୟ, ସଦା ମୁକ୍ତ ଓ ଏକମାତ୍ର ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଈଶଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ସ ଵୈ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ । ନାରାଯଣଃ ପରଂବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ଵଂ ନାରାଯଣଃ ପରମ୍
ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ପ୍ରଭୁ ସେଇ ନାରାୟଣ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି। ନାରାୟଣ ହେଉଛନ୍ତି ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ନାରାୟଣ।
ଯଚ୍ଚ କିଂଚିଜ୍ଜଗତ୍ଯସ୍ମିନ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଶ୍ରୂଯତେଽପି ଵା । ଅଂତର୍ବଂହିଶ୍ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ନାରାଯଣଃ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଶୁଣାଯାଏ, ଭିତରେ ବା ବାହାରେ ଯେଉଁଠି ଥାଉ, ସେସବୁକୁ ନାରାୟଣ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି।
ଅପହତପାପ୍ମା ପୁରୁଷଃ ସର୍ଵଭୂତାଂତରସ୍ଥିତଃ । ଦିଵ୍ଯଏକସ୍ସଦା ନିତ୍ଯୋ ହରିର୍ନାରାଯଣୋଽଚ୍ଯୁତଃ
ଯିଏ ପାପରହିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଭିତରେ ବସିଛନ୍ତି, ଏକମାତ୍ର ଦିବ୍ୟ, ସଦା ନିତ୍ୟ, ହରି, ନାରାୟଣ, ଅଚ୍ୟୁତ।
ଯସ୍ତୁ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଚ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଶ୍ରୋତା ଶ୍ରୋତଵ୍ଯମେଵ ଚ । ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟା ଚ ସ୍ପର୍ଶିତଵ୍ଯଶ୍ଚ ଧ୍ଯାତା ଧ୍ଯାତଵ୍ଯମେଵ ଚ
ଯିଏ ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଶୁଣୁଥିବା ଓ ଶୁଣାଯାଉଥିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରୁଥିବା ଓ ସ୍ପର୍ଶିତ ହେଉଥିବା, ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବା ଓ ଧ୍ୟାନ କରାଯାଉଥିବା।
ଵକ୍ତା ଚ ଵାଚ୍ଯଂ ଜ୍ଞାତା ଚ ଜ୍ଞାତଵ୍ଯଂ ଚିଦଚିଜ୍ଜଗତ୍ । ତଚ୍ଚ ସର୍ଵଂ ହରିଃ ଶ୍ରୀଶୋ ନାରାଯଣ ଉଦାହୃତଃ
ଯିଏ କହୁଥିବା ଓ କହାଯାଉଥିବା, ଜାଣୁଥିବା ଓ ଜାଣିବାକୁ ଥିବା, ଚେତନ ଓ ଜଡ଼ ବିଶ୍ୱ, ସେସବୁ ହେଉଛନ୍ତି ହରି, ଶ୍ରୀମାନ୍, ନାରାୟଣ।
ସହସ୍ରଶୀର୍ଷା ପୁରୁଷଃ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍ । ସ ଲୋକାନ୍ସର୍ଵତୋ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ଅତ୍ଯତିଷ୍ଠଦ୍ଦଶାଂଗୁଲମ୍
ସେ ପୁରୁଷଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ, ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ ଅଛି। ସେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସବୁ ଦିଗରେ ଆବୃତ କରି, ସେଠାରୁ ଦଶ ଆଙ୍ଗୁଳ ଅଧିକ ଭାଗରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି।
ଯଦ୍ଭୂତଂ ଯଚ୍ଚ ଭଵ୍ଯଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ନାରାଯଣୋ ହରିଃ । ଉତାମୃତତ୍ଵସ୍ଯେଶାନୋ ଯଦନ୍ନେନ ଵିରାଟ୍ପୁମାନ୍
ଯାହା କିଛି ଭୂତକାଳରେ ଥିଲା ଓ ଯାହା କିଛି ଭବିଷ୍ୟତରେ ହେବ, ସେ ସବୁ ନାରାୟଣ, ହରି। ସେ ଅମୃତତ୍ୱର ମାଲିକ ଓ ଭୋଜନ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖୁଥିବା ବିରାଟ ପୁରୁଷ।
ସ ଏଵ ପୁରୁଷୋ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵାସୁଦେଵୋଽଚ୍ଯୁତୋ ହରିଃ । ହିରଣ୍ମଯୋଽଥ ଭଗଵାନ୍ସୋଽମୃତଃ ଶାଶ୍ଵତଃ ଶିଵଃ
ସେଇ ପୁରୁଷ ହେଉଛନ୍ତି ବିଷ୍ଣୁ, ବାସୁଦେବ, ଅଚ୍ୟୁତ, ହରି। ସେ ସୁନା ଭଳି ଦ୍ୟୁତିମାନ୍, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଅମର, ଚିରନ୍ତନ ଓ ଶୁଭ।
ପତିର୍ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ସର୍ଵଲୋକେଶ୍ଵରଂ ପ୍ରଭୁଃ । ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭାଃ ସଵିତା ଅନଂତୋଽସୌ ମହେଶ୍ଵରଃ
ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମାଲିକ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଈଶ୍ୱର, ସର୍ବଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ସବିତା, ଅନନ୍ତ ଓ ମହାଇଶ୍ୱର।
ଭଗଵାନିତି ଶବ୍ଦୋଽଯଂ ତଥା ପୁରୁଷ ଇତ୍ଯପି । ଵର୍ତ୍ତତେ ନିରୁପାଧିଶ୍ଚ ଵାସୁଦେଵୋଽଖିଲାତ୍ମନି
‘ଭଗବାନ’ ଓ ‘ପୁରୁଷ’ ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ସେଠି ପ୍ରୟୋଗ ହୁଏ। ବାସୁଦେବ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ ନିର୍ଗୁଣ ଭାବରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି।
ଈଶ୍ଵରୋ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ପରମାତ୍ମା ଜଗତ୍ସୁହୃତ୍ । ଶାସ୍ତା ଚରାଚରସ୍ଯୈକୋ ଯତୀନାଂ ପରମା ଗତିଃ
ଈଶ୍ୱର, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ବନ୍ଧୁ। ସେ ଏକାଠି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶାସକ, ଓ ଯତିମାନେ ଚାହାଁଥିବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି।
ଯୋ ଵେଦାଦୌ ସ୍ଵରଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵେଦାଂତେ ଚ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରକୃତିଲୀନସ୍ଯ ଯଃ ପରଃ ସ ମହେଶ୍ଵରଃ
ଯିଏ ବେଦର ଆରମ୍ଭରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ସ୍ୱର ଭାବେ ଓ ବେଦର ଶେଷରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରକୃତିରେ ଲୀନ, ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହାଇଶ୍ୱର।
ଯୋସାଵକାରୋ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁର୍ଯୋଽସୌ ନାରାଯଣୋ ହରିଃ । ସ ଏଵ ପୁରୁଷୋ ନିତ୍ଯଃ ପରମାତ୍ମା ମହେଶ୍ଵରଃ
ଏହି ରୂପ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁ, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ନାରାୟଣ, ହରି। ସେଠି ଏକମାତ୍ର ଚିରନ୍ତନ ପୁରୁଷ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ମହାଇଶ୍ୱର।