ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥଫଲଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନୈଵ ଜାଯତେ । ଅଜ୍ଞାତାନାଂ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ତୀର୍ଥର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ମିଳେ; ଅଜଣା ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନୈଵ ନାମାନି ମାନଵଃ ପରିକୀର୍ତଯେତ୍ । ସର୍ଵାସ୍ତୁ ସିଦ୍ଧଯଃ ପୁଣ୍ଯାସ୍ତୀର୍ଥଭୂତାସ୍ତୁ ସାଗରଃ
ମଣିଷେ ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟ, ଏପରିକି ସାଗର ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ହେଉଛି।
ସରାଂସି ମାନସାଦୀନି ନିର୍ଝରାଃ ପଲ୍ଵଲାଦଯଃ । ସ୍ଵଲ୍ପା ନଦ୍ଯୋଽପି ସର୍ଵାସ୍ତାସ୍ତୀର୍ଥାନି ହରିନାମତଃ
ମାନସ ଓ ଅନ୍ୟ ହ୍ରଦ, ଝରଣା, ଝିଲିକା ଓ ଛୋଟ ନଦୀମାନେ—ଏସବୁ ହରି ନାମରେ ତୀର୍ଥ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ପର୍ଵତାସ୍ତୀର୍ଥରୂପାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞମହୀ ତଥା । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯତ୍ର ଵିଦ୍ଵାଂସଃ କୌତୁକେନାପ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥର ରୂପ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞଭୂମି ମଧ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟ।
ତଦେଵ ତୀର୍ଥଂ ସୁମହତ୍ସର୍ଵପାପହରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଚ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୂମିଶ୍ଚ ଦେଵଶାଲା ଚ ହୋମଭୂଃ
ଯେଉଁଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୂମି, ଦେବମନ୍ଦିର ଓ ହୋମ ଭୂମି ଅଛି, ସେଠି ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ବଡ଼ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
ଯତ୍ର ଵେଦଧ୍ଵନିଃ ସମ୍ଯଗ୍ଯତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁକଥାଃ ଶୁଭାଃ । ସ୍ଵଗୃହଂ ପୁଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତଂ ଗୋସ୍ଥାନମପି ପାଵନମ୍
ଯେଉଁଠି ଭଲ ଭାବେ ବେଦ ଧ୍ୱନି ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କୁହାଯାଏ; ନିଜ ଘର, ଯେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟ ଅଛି, ଏବଂ ଗୋଶାଳା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର।
ଯତ୍ରାଶ୍ଵତ୍ଥ ତରୁ ଵନେ ଯତ୍ରାଗାରୋପି ପାଵନଃ । ଏଵମାଦୀନି ତୀର୍ଥାନି ପିତା ମାତା ତଥୈଵ ଚ
ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଜଙ୍ଗଲରେ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଗୋଶାଳା ଅଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ; ଏଭଳି ତୀର୍ଥମାନେ, ବାପା ଓ ମାଆ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ସମାନ।
ପଚ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଧର୍ମାର୍ଥଂ ସ୍ଵଯଂ ତତ୍ର ଗୁରୁଃ ସ୍ଥିତଃ । ସାଧ୍ଵୀ ଯତ୍ରାସ୍ତି ଵୈ ଭାର୍ଯା ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଗୁରୁ ନିଜେ ରହନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ନିଶ୍ଚିତ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଧର୍ମରତିର୍ନିତ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତତ୍ର ତସ୍ଯ ହି ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ତାରଣାଯ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେଠି ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେବା ପାଇଁ ତୀର୍ଥ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ଇତ୍ଯେଵମାଦି ତୀର୍ଥାନି ରାଜଵେଶ୍ମ ତଥୈଵ ଚ । ଏଵମାଦିଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ପର୍ଵଯୋଗାଦ୍ଵିଶେଷତଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ, ରାଜମହଳ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ; ଏଭଳି ତୀର୍ଥମାନେ, ବିଶେଷ କରି ପର୍ବ ସଂଯୋଗରେ।
ଅନାରାଧ୍ଯ ହୃଷୀକେଶଂ ସର୍ଵଦଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । କୋପି କ୍ଵାପି କିମପ୍ଯତ୍ର ନ ଲଭେତେତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେଇଥିବା ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଛାଡ଼ି, କେହି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଅପତ୍ଯଂ ଦ୍ରଵିଣଂ ଦାରାସ୍ତାରହର୍ମ୍ଯଂ ହଯା ଗଜାଃ । ସୁଖାନି ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷୌ ଚ ନ ଦୂରେ ହରିଭକ୍ତିତଃ
ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଜନାନୀ, ଘୋଡ଼ା, ରାଜମହଳ, ହାତୀ, ସୁଖ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏସବୁ ହରିଭକ୍ତିରୁ ଦୂର ନୁହେଁ।
ନାରାଯଣଃ ପରୋ ଦେଵଃ ସତ୍ଯରୂପୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ତ୍ରିଧାତ୍ମାନଂସଭଗଵାନ୍ସସର୍ଜପରମେଶ୍ଵରଃ
ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ସତ୍ୟର ରୂପ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ; ତିନି ରୂପରେ ଥିବା ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ରଜସ୍ତମୋଭ୍ଯାଂଯୁକ୍ତୋଽଭୂଦ୍ରଜଃସତ୍ଵାଧିକଂଵିଭୁଃ । ସସର୍ଜନାଭିକମଲେବ୍ରହ୍ମାଣଂକମଲାସନମ୍
ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ମହାଶକ୍ତି ଅଧିକ ରଜସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ନାଭିର କମଳରୁ କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ରଜସା ତମସା ଜୁଷ୍ଟଂ ସ ରୁଦ୍ରମସୃଜଦ୍ଵିଭୁଃ । ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିତଯଂ ଚୈତଦୁଚ୍ଯତେ
ପ୍ରଭୁ ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ସତ୍ଵେନ ମୁଚ୍ଯତେ ଜଂତୁଃ ସତ୍ଵଂ ନାରାଯଣାତ୍ମକମ୍ । ରଜସା ସତ୍ଵଯୁକ୍ତେନ ଭଵେଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ଯଶୋଧିକଃ
ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ନାରାୟଣଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ। ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶିଲେ ଲୋକେ ଧନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ଯଦ୍ଵେଦଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯୋପସେଵତେ । ତଦ୍ରୁଦ୍ରମିତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ଵିଶିଷ୍ଟଂ ଗଦିତଂ ନୃଣାମ୍
ଯେଉଁ ବେଦବାକ୍ୟ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେଠି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ତେନ ରାଜା ଭଵେଲ୍ଲୋକେ ରଜସା ତମସା ପୁନଃ । ଯଦ୍ଧୀନଂ ରଜସା ଧର୍ମଂ କେଵଲଂ ତାମସଂ ଚ ଯତ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଏଠାରେ ରାଜା ହୁଏ; ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ରଜ ଅଭାବ ଅଛି, ଏବଂ ଯାହା କେବଳ ତାମସିକ—
ତଚ୍ଚ ଦୁର୍ଗତିଦଂ ନୄଣାମିହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ ସ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ଯୋ ବ୍ରହ୍ମା ସ ସ୍ଵଯଂ ହରଃ
ସେଠି ଏହା ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ। ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ସେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା; ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ସେ ନିଜେ ହରା।
ଦେଵାସ୍ତ୍ରଯୋପି ଯଜ୍ଞେଽସ୍ମିନ୍ନିଜ୍ଯା ଦେଵେଷୁ ନିତ୍ଯଶଃ । ଯୋ ଭେଦଂ କୁରୁତେ ତେଷାଂ ତ୍ରଯାଣାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ତିନି ଦେବତା ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା କରେ—
ସ ପାପକାରୀ ପାପାତ୍ମା ଅନିଷ୍ଟାଂ ଗତିମାପ୍ନୁଯାତ୍ । ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଵିଷ୍ଣୁରେଵ ଜଗଦ୍ଦ୍ଵିଜ
ସେ ପାପ କରୁଥିବା, ପାପୀ ଆତ୍ମା ଓ ଅପ୍ରିୟ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ବିଷ୍ଣୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ତସ୍ଯାଯଂ ମାଧଵୋ ମାସଃ ପ୍ରିଯଃ ସର୍ଵେଷୁ କର୍ମସୁ । କୀର୍ତ୍ଯତେ ହଯମେଧାଦି ମହାକ୍ରତୁଫଲପ୍ରଦଃ
ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମାଧବ ମାସ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରିୟ; ଏହା ହୟମେଧ ଯଜ୍ଞ ଭଳି ମହାଫଳ ଦେଇଥାଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ତପୋ ଦାନ ଜପ ଯଜ୍ଞଫଲାଧିକଃ
ତୀର୍ଥସ୍ନାନ, ତପ, ଦାନ, ଜପ ଓ ଯଜ୍ଞର ଫଳକୁ ଏହା ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ସ୍ନାନଂ ଵିଭାତେ ନିଯମେନ ନଦ୍ଯାମନାରତଂ ମେଷଗତେ ରଵୌ ଯେ । କୁର୍ଵଂତି ଯେଽସ୍ମିନ୍ନପି ଵିପ୍ରପୂଜାଂ ମଦ୍ଦଂଡଭାଜୋ ନ ହି ତେ ଭଵଂତି
ଯେଉଁମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ଏହି ମାସରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମୋ ଦଣ୍ଡର ଅଧୀନ ହେବେ ନାହିଁ।
ହତ୍ଵା ହତ୍ଵା କିଂକରୌଘଂ ପୁରୋ ମେ ଲୁପ୍ତ୍ଵା ଲୁପ୍ତ୍ଵା ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତସ୍ଯ ଲେଖ୍ଯମ୍ । ସ୍ନାତ୍ଵା ସ୍ନାତ୍ଵା ମାଧଵେ ମାସି ତୀର୍ଥେ ପୂର୍ଵାନ୍ପୂର୍ଵାନୁଦ୍ଧରଂତୀହ ପାପାତ୍
ମୋ ସମ୍ମୁଖରେ ଅନେକ ଦୂତମାନେ ମାରି ଦେଇ, ଚିତ୍ରଗୁପ୍ତଙ୍କ ଲେଖା ମିଟାଇ ଦେଇ, ମାଧବ ମାସରେ ତୀର୍ଥରେ ପୁନିପୁନି ସ୍ନାନ କରି, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ପାପକୁ ଏଠାରେ ହଟାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଇଦଂ ଭଯଚ୍ଛେଦକରଂ ନ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରକାଶନୀଯଂ ପରମଂ ରହସ୍ଯମ୍ । ନିର୍ଵାସହେତୁର୍ନରକାଲଯସ୍ଯ ମମାଧିକାରକ୍ଷଯକାରଣଂ ତତ୍
ଏହା ଭୟ ଦୂର କରେ; ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟକୁ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହା ନରକ ରୁ ମୁକ୍ତିର କାରଣ ଓ ମୋ ଅଧିକାର ହ୍ରାସର କାରଣ।
ଭାଗୀରଥୀନର୍ମଦା ଚ ଯମୁନା ଚ ସରସ୍ଵତୀ । ଵିଶୋକା ଚ ଵିତସ୍ତା ଚ ଵିଂଧ୍ଯସ୍ଯୋତ୍ତରତଃ ସ୍ଥିତାଃ
ଭାଗୀରଥୀ, ନର୍ମଦା, ଯମୁନା, ସରସ୍ୱତୀ, ବିଶୋକା ଓ ବିତସ୍ତା—ଏମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଗୋଦାଵରୀ ଭୀମରଥୀ ତୁଂଗଭଦ୍ରା ଚ ଦେଵିକା । ତାପୀ ପଯୋଷ୍ଣୀ ଵିଂଧ୍ଯସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାସ୍ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଗୋଦାବରୀ, ଭୀମରଥୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା, ଦେବିକା, ତାପୀ ଓ ପୟୋଷ୍ଣୀ—ଏମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟର ଦକ୍ଷିଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଦ୍ଵାଦଶୈତା ମହାନଦ୍ଯୋ ନିତ୍ଯଂ ତେନାଵଗାହିତାଃ । ଵୈଶାଖେ ଵିଧିନା ସ୍ନାନଂ ନଦ୍ଯାଂ ଯଃ ପ୍ରାତରାଚରେତ୍
ଏହି ବାରଟି ମହାନଦୀ ସଦା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଯାଏ। ବିଧିମତେ ବୈଶାଖ ମାସରେ ଯିଏ ପ୍ରଭାତରେ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରେ—
ସର୍ଵାଃ ସମୁଦ୍ରଗାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵେ ପୁଣ୍ଯା ନଗୋତ୍ତମାଃ । ସର୍ଵେ ଚାଯତନାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ସର୍ଵେ ପୁଣ୍ଯା ଵନାଶ୍ରଯାଃ
ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ରକୁ ବହିଯାଉଥିବା ନଦୀ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ମହାପାହାଡ଼ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟାଶ୍ରମ ପବିତ୍ର।