ସଂସାରେ ନାସ୍ତିକଃ କସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଦୀଯତେ । ପାନମନ୍ନଂ ଚ ତାଂବୂଲମୁଦକଂ କାଂଚନଂ ତଥା
ଏହି ସଂସାରରେ କିଏ କାହାର? ତେଣୁ ନିଜେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ୍: ପାନୀୟ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନ, ପାନୀ, ସୁନା ଇତ୍ୟାଦି।
ଵସନଂ ଗାଂ ଚ ଭୂମିଂ ଚ ଚ୍ଛତ୍ରପାତ୍ରାଣ୍ଯନେକଧା । ଫଲାନି ଭୂମିଦାନାନି ଵିଵିଧାନି ସ୍ଵଶକ୍ତିତଃ
ବସ୍ତ୍ର, ଗାଈ, ଜମି, ଛତା, ବିଭିନ୍ନ ପାତ୍ର, ଫଳ ଓ ଶକ୍ତିଅନୁଯାୟୀ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜମି ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ୍।
ଦାତଵ୍ଯାନି ମହୀଦେଵ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ତୀର୍ଥାନାଂ ଲକ୍ଷଣଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଵାଗ୍ରତଃ
ଏସବୁ ଦେବା ଉଚିତ୍, ରାଜା; ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ କିମ୍ବା ଭାବନା ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏବେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ କହିବି।
ସୁତୀର୍ଥାନି ଇଯଂ ଗଂଗା ଭାତି ପୁଣ୍ଯା ସରସ୍ଵତୀ । ରେଵା ଚ ଯମୁନା ତାପୀ ନଦୀ ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ତଥା
ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଟେ, ପୁଣ୍ୟମୟୀ ସରସ୍ୱତୀ, ଏହିପରି ରେବା, ଯମୁନା, ତାପୀ ଓ ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ ନଦୀ।
ସରଯୂ ଚ ଵରା ଵେଣୀ ପୂର୍ଣା ପାପପ୍ରଣାଶିନୀ । କାଵେରୀ କପିଲା ଚାନ୍ଯା ଵିଶଲ୍ଯା ଵିଶ୍ଵତାରିଣୀ
ସରୟୂ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଣୀ, ପୂର୍ଣ୍ଣା, ପାପ ନାଶକୀ; କାବେରୀ, କପିଳା, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ବିଶଲ୍ୟା, ବିଶ୍ୱତାରିଣୀ।
ଗୋଦାଵରୀ ସମାଖ୍ଯାତା ତୁଂଗଭଦ୍ରା ଚ ଗଂଡକୀ । ପାପାନାଂ ଭୀତିଦା ନିତ୍ଯଂ ନଦୀ ଭୀମରଥୀ ସ୍ମୃତା
ଗୋଦାବରୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ଓ ଗଣ୍ଡକୀ ମଧ୍ୟ; ଭୀମରଥୀ ସଦା ପାପୀମାନେ ଭୟକର ନଦୀ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଦେଵିକା କୃଷ୍ଣଗଂଗା ଚ ଅନ୍ଯା ଯାଃ ସରିତାଂଵରାଃ । ଏତାସ୍ତୁ ପୁଣ୍ଯକାଲେଷୁ ସଂତି ତୀର୍ଥାନ୍ଯନେକଶଃ
ଦେବିକା, କୃଷ୍ଣଗଙ୍ଗା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀମାନେ—ଏହିମାନେ ଶୁଭ ସମୟରେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ହେଉଛନ୍ତି।
ଗ୍ରାମେ ଵା ଯଦି ଵାରଣ୍ଯେ ନଦ୍ଯଃ ସର୍ଵତ୍ର ପାଵନାଃ । ତତ୍ର ତତ୍ରୈଵ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯାଃ ସ୍ନାନଦାନାଦିକାଃ କ୍ରିଯାଃ
ଗାଁରେ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲରେ, ଯେଉଁଠି ନଦୀ ଅଛି, ସେଠି ସବୁଠି ପବିତ୍ରତା ରହିଛି; ସେଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମ ସବୁ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦା ନ ଜ୍ଞାଯତେ ନାମ ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଭୋ ଦ୍ଵିଜ । ତତ୍ରେତ୍ଯୁଚ୍ଚାରଣଂ କାର୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୁତୀର୍ଥମିଦଂ ମହତ୍
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯଦି କୌଣସି ତୀର୍ଥର ନାମ ଜଣାନାହିଁ, ତେବେ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, 'ଏହା ମହା ବିଷ୍ଣୁ ତୀର୍ଥ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତୀର୍ଥସ୍ଯ ଦେଵତା ଵିଷ୍ଣୁଃସ ର୍ଵତ୍ରାପି ନ ସଂଶଯଃ । ନାରାଯଣେତି ଯନ୍ନାମ ସ୍ମରେତ୍ତୀର୍ଥେଷୁ ସାଧକଃ
ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଦେବତା ବିଷ୍ଣୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି; ତୀର୍ଥସ୍ଥଳରେ ସାଧକେ 'ନାରାୟଣ' ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯ ତୀର୍ଥଫଲଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନୈଵ ଜାଯତେ । ଅଜ୍ଞାତାନାଂ ଚ ତୀର୍ଥାନାଂ ଦେଵତାନାଂ ନ ସଂଶଯଃ
ତୀର୍ଥର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ କେବଳ ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ମିଳେ; ଅଜଣା ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଷ୍ଣୁନାମ୍ନୈଵ ନାମାନି ମାନଵଃ ପରିକୀର୍ତଯେତ୍ । ସର୍ଵାସ୍ତୁ ସିଦ୍ଧଯଃ ପୁଣ୍ଯାସ୍ତୀର୍ଥଭୂତାସ୍ତୁ ସାଗରଃ
ମଣିଷେ ବିଷ୍ଣୁ ନାମରେ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ; ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଓ ପୁଣ୍ୟ, ଏପରିକି ସାଗର ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ହେଉଛି।
ସରାଂସି ମାନସାଦୀନି ନିର୍ଝରାଃ ପଲ୍ଵଲାଦଯଃ । ସ୍ଵଲ୍ପା ନଦ୍ଯୋଽପି ସର୍ଵାସ୍ତାସ୍ତୀର୍ଥାନି ହରିନାମତଃ
ମାନସ ଓ ଅନ୍ୟ ହ୍ରଦ, ଝରଣା, ଝିଲିକା ଓ ଛୋଟ ନଦୀମାନେ—ଏସବୁ ହରି ନାମରେ ତୀର୍ଥ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ପର୍ଵତାସ୍ତୀର୍ଥରୂପାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞୋ ଯଜ୍ଞମହୀ ତଥା । ବ୍ରାହ୍ମଣା ଯତ୍ର ଵିଦ୍ଵାଂସଃ କୌତୁକେନାପ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥର ରୂପ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଯଜ୍ଞଭୂମି ମଧ୍ୟ; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେଠି ମଧ୍ୟ।
ତଦେଵ ତୀର୍ଥଂ ସୁମହତ୍ସର୍ଵପାପହରଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଚ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୂମିଶ୍ଚ ଦେଵଶାଲା ଚ ହୋମଭୂଃ
ଯେଉଁଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୂମି, ଦେବମନ୍ଦିର ଓ ହୋମ ଭୂମି ଅଛି, ସେଠି ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ବଡ଼ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ।
ଯତ୍ର ଵେଦଧ୍ଵନିଃ ସମ୍ଯଗ୍ଯତ୍ର ଵିଷ୍ଣୁକଥାଃ ଶୁଭାଃ । ସ୍ଵଗୃହଂ ପୁଣ୍ଯସଂଯୁକ୍ତଂ ଗୋସ୍ଥାନମପି ପାଵନମ୍
ଯେଉଁଠି ଭଲ ଭାବେ ବେଦ ଧ୍ୱନି ହୁଏ, ଯେଉଁଠି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କୁହାଯାଏ; ନିଜ ଘର, ଯେଉଁଠି ପୁଣ୍ୟ ଅଛି, ଏବଂ ଗୋଶାଳା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର।
ଯତ୍ରାଶ୍ଵତ୍ଥ ତରୁ ଵନେ ଯତ୍ରାଗାରୋପି ପାଵନଃ । ଏଵମାଦୀନି ତୀର୍ଥାନି ପିତା ମାତା ତଥୈଵ ଚ
ଯେଉଁଠି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଜଙ୍ଗଲରେ କିମ୍ବା ଯେଉଁଠି ଗୋଶାଳା ଅଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ; ଏଭଳି ତୀର୍ଥମାନେ, ବାପା ଓ ମାଆ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ ସମାନ।
ପଚ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଧର୍ମାର୍ଥଂ ସ୍ଵଯଂ ତତ୍ର ଗୁରୁଃ ସ୍ଥିତଃ । ସାଧ୍ଵୀ ଯତ୍ରାସ୍ତି ଵୈ ଭାର୍ଯା ତତ୍ର ତୀର୍ଥଂ ନ ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଗୁରୁ ନିଜେ ରହନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସତୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ନିଶ୍ଚିତ ତୀର୍ଥ ଅଛି।
ଯତ୍ର ଧର୍ମରତିର୍ନିତ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଵାନ୍ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତତ୍ର ତସ୍ଯ ହି ତତ୍ତୀର୍ଥଂ ତାରଣାଯ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅ ସଦା ଧର୍ମରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେଠି ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେବା ପାଇଁ ତୀର୍ଥ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ଇତ୍ଯେଵମାଦି ତୀର୍ଥାନି ରାଜଵେଶ୍ମ ତଥୈଵ ଚ । ଏଵମାଦିଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ପର୍ଵଯୋଗାଦ୍ଵିଶେଷତଃ
ଏଭଳି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ, ରାଜମହଳ ମଧ୍ୟ ତୀର୍ଥ; ଏଭଳି ତୀର୍ଥମାନେ, ବିଶେଷ କରି ପର୍ବ ସଂଯୋଗରେ।
ଅନାରାଧ୍ଯ ହୃଷୀକେଶଂ ସର୍ଵଦଂ ସର୍ଵଦେହିନାମ୍ । କୋପି କ୍ଵାପି କିମପ୍ଯତ୍ର ନ ଲଭେତେତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦେଇଥିବା ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଛାଡ଼ି, କେହି କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ପାଇପାରିବେ ନାହିଁ—ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ଅପତ୍ଯଂ ଦ୍ରଵିଣଂ ଦାରାସ୍ତାରହର୍ମ୍ଯଂ ହଯା ଗଜାଃ । ସୁଖାନି ସ୍ଵର୍ଗମୋକ୍ଷୌ ଚ ନ ଦୂରେ ହରିଭକ୍ତିତଃ
ସନ୍ତାନ, ଧନ, ଜନାନୀ, ଘୋଡ଼ା, ରାଜମହଳ, ହାତୀ, ସୁଖ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଏସବୁ ହରିଭକ୍ତିରୁ ଦୂର ନୁହେଁ।
ନାରାଯଣଃ ପରୋ ଦେଵଃ ସତ୍ଯରୂପୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ତ୍ରିଧାତ୍ମାନଂସଭଗଵାନ୍ସସର୍ଜପରମେଶ୍ଵରଃ
ନାରାୟଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା, ସତ୍ୟର ରୂପ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ; ତିନି ରୂପରେ ଥିବା ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ କରି ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ରଜସ୍ତମୋଭ୍ଯାଂଯୁକ୍ତୋଽଭୂଦ୍ରଜଃସତ୍ଵାଧିକଂଵିଭୁଃ । ସସର୍ଜନାଭିକମଲେବ୍ରହ୍ମାଣଂକମଲାସନମ୍
ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ମହାଶକ୍ତି ଅଧିକ ରଜସ୍ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ନାଭିର କମଳରୁ କମଳାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ରଜସା ତମସା ଜୁଷ୍ଟଂ ସ ରୁଦ୍ରମସୃଜଦ୍ଵିଭୁଃ । ସତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମଶ୍ଚୈଵ ତ୍ରିତଯଂ ଚୈତଦୁଚ୍ଯତେ
ପ୍ରଭୁ ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ସତ୍ଵେନ ମୁଚ୍ଯତେ ଜଂତୁଃ ସତ୍ଵଂ ନାରାଯଣାତ୍ମକମ୍ । ରଜସା ସତ୍ଵଯୁକ୍ତେନ ଭଵେଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ଯଶୋଧିକଃ
ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ସତ୍ତ୍ୱ ହେଉଛି ନାରାୟଣଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ। ରଜ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ମିଶିଲେ ଲୋକେ ଧନ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ଯଦ୍ଵେଦଵାକ୍ଯଂ ଧର୍ମସ୍ଯ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯୋପସେଵତେ । ତଦ୍ରୁଦ୍ରମିତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ଵିଶିଷ୍ଟଂ ଗଦିତଂ ନୃଣାମ୍
ଯେଉଁ ବେଦବାକ୍ୟ ଧର୍ମ ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ, ସେଠି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ।
ତେନ ରାଜା ଭଵେଲ୍ଲୋକେ ରଜସା ତମସା ପୁନଃ । ଯଦ୍ଧୀନଂ ରଜସା ଧର୍ମଂ କେଵଲଂ ତାମସଂ ଚ ଯତ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣରେ ଏଠାରେ ରାଜା ହୁଏ; ଯେଉଁ ଧର୍ମରେ ରଜ ଅଭାବ ଅଛି, ଏବଂ ଯାହା କେବଳ ତାମସିକ—
ତଚ୍ଚ ଦୁର୍ଗତିଦଂ ନୄଣାମିହଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ । ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସ ସ୍ଵଯଂ ବ୍ରହ୍ମା ଯୋ ବ୍ରହ୍ମା ସ ସ୍ଵଯଂ ହରଃ
ସେଠି ଏହା ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ। ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁ, ସେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମା; ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମା, ସେ ନିଜେ ହରା।
ଦେଵାସ୍ତ୍ରଯୋପି ଯଜ୍ଞେଽସ୍ମିନ୍ନିଜ୍ଯା ଦେଵେଷୁ ନିତ୍ଯଶଃ । ଯୋ ଭେଦଂ କୁରୁତେ ତେଷାଂ ତ୍ରଯାଣାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ତିନି ଦେବତା ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୂଜିତ। ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ଏହି ତିନି ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା କରେ—